ការស្រាវជ្រាវក្បួនច្បាប់សម្រាប់អ្នកធ្វើដំណើរ
ការស្រាវជ្រាវក្បួនច្បាប់សម្រាប់អ្នកធ្វើដំណើរ
"អត្ថបទច្បាប់ឥស្លាម (ហ្វិក) បុរាណពីប្រភព Turath/OpenITI ដែលមានអត្ថបទភាសាអារ៉ាប់ពេញលេញ និងការបកប្រែជាភាសាខ្មែរ ចំនួន 19 ជំពូក។"
សេចក្តីផ្តើម ការស្រាវជ្រាវដ៏ច្បាស់លាស់អំពីការហាមឃាត់រាល់អ្វីៗដែលធ្វើឱ្យស្រវឹង និងធ្វើឱ្យស្ពឹកស្រពន់ និពន្ធដោយ៖ មូហាំម៉ាត់ (ﷺ) ប៊ីន អាលី អាប់-ស៊ូកានី ត្រួតពិនិត្យដោយ៖ អាប់ឌុលការីម ប៊ីន សូនីតាន អាប់-អូម៉ារី សូមថ្វាយការសរសើរចំពោះអល់ឡោះ ដែលជាម្ចាស់នៃពិភពលោកទាំងមូល ជាអ្នកមានមេត្តាធម៌បំផុត ជាអ្នកអាណិតស្រឡាញ់បំផុត ជាម្ចាស់នៃថ្ងៃជំនុំជម្រះ។ សូមឱ្យពរជ័យ និងសេចក្តីសុខសាន្តដ៏ល្អប្រពៃបំផុត បានទៅលើព្យាការី និងរ៉សូលចុងក្រោយបង្អស់ ជាមេដឹកនាំនៃមនុស្សជំនាន់មុន និងជំនាន់ក្រោយ ជាមេដឹកនាំនៃអ្នកដែលមានពន្លឺនៅលើផ្ទៃមុខ (នៅថ្ងៃបរលោក) គឺព្យាការីមូហាំម៉ាត់ (ﷺ)របស់យើង ព្រមទាំងក្រុមគ្រួសារ និងសហាបះរបស់លោកទាំងអស់គ្នា។ ជាបន្ត៖ ពិតប្រាកដណាស់ អល់ឡោះដ៏ខ្ពង់ខ្ពស់បានបង្កើតមនុស្សមក ដើម្បីឱ្យពួកគេគោរពសក្ការៈចំពោះទ្រង់តែមួយគត់ ដោយគ្មានដៃគូជាមួយទ្រង់ឡើយ ដូចដែលទ្រង់បានមានបន្ទូលថា៖ ﴿ហើយយើងមិនបានបង្កើតជីន និងមនុស្សមកឡើយ លើកលែងតែដើម្បីឱ្យពួកគេគោរពសក្ការៈចំពោះយើងប៉ុណ្ណោះ﴾។ ការគោរពសក្ការៈចំពោះអល់ឡោះ គឺបង្ហាញតាមរយៈការអនុវត្តតាមបញ្ជារបស់ទ្រង់ ការគោរពប្រតិបត្តិ ការជៀសវាងពីអ្វីដែលទ្រង់បានហាមឃាត់ ការឃ្លាតឆ្ងាយពីអំពើបាប ការប្រកាន់ខ្ជាប់នូវក្រមសីលធម៌ឥស្លាមដ៏ល្អប្រសើរ និងការតុបតែងខ្លួនដោយគុណធម៌ដ៏ថ្លៃថ្នូរ។ រឿងរ៉ាវទាំងអស់នេះត្រូវបានចង្អុលបង្ហាញដល់អ្នកជំនឿតាមរយៈអាយ៉ាតនៃគម្ពីរគួរអានដ៏ថ្លៃថ្លា និងហាឌីសរបស់រ៉សូលរបស់អល់ឡោះ (ស.ល.វ)។ ប្រភពទាំងពីរនេះ (គម្ពីរគួរអាន និងស៊ូណាន់) បានផ្ទុកនូវកាតព្វកិច្ចសាសនាដែលមូស្លីមត្រូវបានបញ្ជាឱ្យអនុវត្ត។ ដើម្បីធានាឱ្យបាននូវការអនុវត្តកិច្ចការទាំងនេះ អល់ឡោះបានបញ្ជូនរ៉សូល និងទម្លាក់គម្ពីរនានាមក ដើម្បីផ្សព្វផ្សាយសាសនារបស់អល់ឡោះដល់មនុស្សជាតិ។ ដើម្បីឱ្យមនុស្សអាចបំពេញបេសកកម្មដ៏អស្ចារ្យដែលខ្លួនត្រូវបានបង្កើតមកនោះ អល់ឡោះបានផ្តល់ភាពខុសប្លែកដល់មនុស្សពីសត្វលោកដទៃទៀត ដោយទ្រង់បានប្រទាននូវ "បញ្ញាស្មារតី" ដែលអាចឱ្យពួកគេបែងចែករវាងសច្ចធម៌ និងអសច្ចធម៌ រវាងល្អ និងអាក្រក់ រវាងអ្វីដែលមានប្រយោជន៍ និងអ្វីដែលបង្កគ្រោះថ្នាក់ រវាងអ្វីដែលល្អ និងអ្វីដែលអាក្រក់។ បញ្ញាស្មារតី គឺជាឧបករណ៍សម្រាប់បែងចែក និងវិនិច្ឆ័យ ជាមធ្យោបាយនៃការយល់ដឹង។ អ្នកបង្កើតច្បាប់ (អល់ឡោះ) បានការពារបញ្ញាស្មារតីនេះយ៉ាងរឹងមាំ ដោយបានកំណត់ថាវាជាមូលដ្ឋាននៃកាតព្វកិច្ចសាសនាទាំងមូល។ កាតព្វកិច្ចសាសនាមានវត្តមាន ឬអវត្តមានអាស្រ័យទៅលើបញ្ញាស្មារតីនេះ ហើយនេះជារឿងដែលត្រូវបានបញ្ជាក់យ៉ាងច្បាស់នៅក្នុងសាសនា។ អាយ៉ាតគួរអានជាច្រើនបានចង្អុលបង្ហាញពីគុណតម្លៃនៃបញ្ញាស្មារតី៖ ﴿ដូច្នេះហើយ ទើបអល់ឡោះពន្យល់អាយ៉ាតរបស់ទ្រង់ដល់អ្នក ដើម្បីឱ្យអ្នកប្រើបញ្ញាពិចារណា﴾, ﴿ហើយពិតប្រាកដណាស់ គេហដ្ឋាននៃបរលោកគឺប្រសើរជាងសម្រាប់អ្នកដែលកោតខ្លាចអល់ឡោះ តើអ្នកមិនប្រើបញ្ញាពិចារណាទេឬ?﴾, ﴿ពិតប្រាកដណាស់ យើងបានទម្លាក់ចុះមកកាន់អ្នកនូវគម្ពីរមួយ ដែលក្នុងនោះមានការរំលឹកដល់អ្នក តើអ្នកមិនប្រើបញ្ញាពិចារណាទេឬ?﴾។ អល់ឡោះបានថ្កោលទោសអ្នកដែលមិនព្រមពិចារណាលើការបង្កើតរបស់អល់ឡោះ អ្នកដែលប្រើប្រាស់បញ្ញារបស់ពួកគេក្នុងរឿងដែលមិនមែនជាកាតព្វកិច្ច៖ ﴿ហើយនៅពេលដែលអ្នកអំពាវនាវឱ្យទៅធ្វើសឡាត ពួកគេបានយកវាទៅធ្វើជារឿងកំប្លែង និងល្បែងកម្សាន្ត នោះគឺដោយសារតែពួកគេជាក្រុមមនុស្សដែលមិនប្រើបញ្ញាពិចារណា﴾។ ដោយហេតុនេះហើយ ទើបច្បាប់ឥស្លាមយកចិត្តទុកដាក់យ៉ាងខ្លាំងក្នុងការថែរក្សាបញ្ញាស្មារតី ការពារវា និងការពារវាពីអ្វីៗដែលធ្វើឱ្យខូចខាត ឬបាត់បង់វា ដូចដែលបានសង្កត់ធ្ងន់លើកាតព្វកិច្ចក្នុងការថែរក្សាចាំបាច់ទាំងបួនផ្សេងទៀតគឺ៖ សាសនា, ជីវិត, កិត្តិយស និងទ្រព្យសម្បត្តិ។ ប្រសិនបើមនុស្សម្នាក់ថែរក្សាបញ្ញារបស់ខ្លួនបានល្អ នោះវានឹងងាយស្រួលសម្រាប់គាត់ក្នុងការបំពេញកាតព្វកិច្ច និងយល់ពីការណែនាំរបស់អល់ឡោះ។ ប៉ុន្តែប្រសិនបើគេបោះបង់ចោលបញ្ញាស្មារតី និងប្រើប្រាស់វាក្នុងផ្លូវដែលគ្មានប្រយោជន៍ នោះការវង្វេងចេញពីផ្លូវត្រូវគឺជារឿងងាយស្រួល ហើយការធ្លាក់ចូលទៅក្នុងអំពើអបាយមុខគឺជារឿងដែលជៀសមិនរួច។ ការបំផ្លាញបញ្ញាស្មារតី គឺជាឧក្រិដ្ឋកម្មដ៏ធ្ងន់ធ្ងរមួយ។ មធ្យោបាយដ៏ធំបំផុតមួយដែលបំផ្លាញបញ្ញាស្មារតី គឺការប្រើប្រាស់គ្រឿងស្រវឹង ឬគ្រឿងញៀន ព្រោះវាធ្វើឱ្យបិទបាំងបញ្ញាស្មារតី និងរារាំងវាមិនឱ្យបំពេញភារកិច្ចដែលវាត្រូវបានបង្កើតមក។ បុគ្គលដែលបំផ្លាញបញ្ញារបស់ខ្លួន គឺជាផ្នែកមួយនៃសង្គម។ ប្រសិនបើបុគ្គលម្នាក់ៗមានភាពត្រឹមត្រូវ សង្គមទាំងមូលនឹងមានភាពត្រឹមត្រូវ ហើយប្រសិនបើពួកគេមានគុណធម៌ សហគមន៍ឥស្លាមនឹងមានសុភមង្គល និងក្លាយជាកម្លាំងដ៏ខ្លាំងក្លាដែលឈរប្រឆាំងនឹងសត្រូវរបស់ខ្លួន។ សត្រូវរបស់សហគមន៍ឥស្លាមទាំងនៅទិសខាងកើត និងខាងលិច បានខិតខំប្រឹងប្រែងបំផ្លាញសហគមន៍នេះ។ បន្ទាប់ពីពួកគេបរាជ័យក្នុងការកម្ចាត់ដោយកម្លាំងយោធា ពួកគេបានបង្កើតវិធីសាស្ត្រផ្សេងទៀតដើម្បីវាយប្រហារដោយមិនឱ្យដឹងខ្លួន ដោយប្រើប្រាស់គ្រប់មធ្យោបាយដើម្បីបំផ្លាញយុវជននៃសហគមន៍នេះ។ អាវុធនៃគ្រឿងស្រវឹង និងគ្រឿងញៀន ដែលពួកគេបាននាំចូលទៅក្នុងសង្គមឥស្លាម គឺជាគ្រោះថ្នាក់ដ៏ធំបំផុតមួយដែលសហគមន៍ឥស្លាមកំពុងប្រឈមមុខ។ អ្នកប្រាជ្ញទាំងសម័យមុន និងសម័យបច្ចុប្បន្ន បានសរសេរកិច្ចការជាច្រើនដើម្បីបង្ហាញពីគ្រោះថ្នាក់នៃគ្រឿងស្រវឹង និងគ្រឿងញៀនទាំងផ្នែកសាសនា សង្គម និងសេដ្ឋកិច្ច។ ក្នុងចំណោមអ្នកប្រាជ្ញទាំងនោះគឺ អល់-អល់ឡាម៉ះ មូហាំម៉ាត់ (ﷺ) ប៊ីន អាលី អាប់-ស៊ូកានី (ទទួលមរណភាពឆ្នាំ ១២៥០ ហ.ស) ដែលបាននិពន្ធសៀវភៅនេះ៖ [ការស្រាវជ្រាវដ៏ច្បាស់លាស់អំពីការហាមឃាត់រាល់អ្វីៗដែលធ្វើឱ្យស្រវឹង និងធ្វើឱ្យស្ពឹកស្រពន់]។ វាគឺជាសៀវភៅដ៏មានតម្លៃ ដែលអ្នកនិពន្ធបានលើកយកភស្តុតាងពីគម្ពីរគួរអាន និងស៊ូណាន់មកបញ្ជាក់ពីការហាមឃាត់គ្រឿងស្រវឹង និងគ្រឿងញៀន។ ខ្ញុំបានរកឃើញសៀវភៅនេះនៅបណ្ណាល័យនៃវិហារអាល់-ហារ៉ាម ក្នុងទីក្រុងម៉ាកកាស់ ហើយខ្ញុំចង់រួមចំណែកផ្សព្វផ្សាយវាដល់អ្នកអាន ដើម្បីជាប្រភពចំណេះដឹងដ៏សំខាន់មួយ។ ខ្ញុំសូមអង្វរអល់ឡោះឱ្យការពារសហគមន៍នេះ និងយុវជនរបស់ខ្លួនពីល្បិចកលរបស់សត្រូវ ហើយសូមឱ្យទ្រង់ការពារប្រទេសនេះឱ្យមានសន្តិភាព និងស្ថិរភាព។ សូមឱ្យការងាររបស់ខ្ញុំនេះត្រូវបានទទួលយកដោយអល់ឡោះ។ សរសេរដោយ៖ អ្នកដែលក្រីក្របំផុតចំពោះអល់ឡោះ អាប់ឌុលការីម ប៊ីន សូនីតាន ប៊ីន ខាលីវី អាប់-អូម៉ារី អាល់-ហារប៊ី ថ្ងៃទី ១ ខែរ៉ាចាប់ ឆ្នាំ ១៤១៤ ហ.ស ទីតាំង៖ អាល់-ហាន់ណាក៊ីយ៉ះ - ទីក្រុងម៉ាឌីណះ
មើលអត្ថបទយោងជាភាសាអង់គ្លេស (English Reference)
مقدمة
ផ្នែកសិក្សាអប់រំ
មើលអត្ថបទយោងជាភាសាអង់គ្លេស (English Reference)
القسم الدراسي
ជំពូកទីមួយ៖ ការសិក្សាអំពីជីវប្រវត្តិរបស់អ្នកនិពន្ធ
មើលអត្ថបទយោងជាភាសាអង់គ្លេស (English Reference)
الفصل الأول: دراسة حياة المصنف
ផ្នែកសិក្សា ជំពូកទី១៖ ការសិក្សាអំពីជីវប្រវត្តិរបស់អ្នកនិពន្ធ ផ្នែកទី១៖ ឈ្មោះ និងអំបូររបស់គាត់ ... សេចក្តីផ្តើម៖ (ប្រភពនៃជីវប្រវត្តិរបស់អ៊ីម៉ាម អ័ស-ស្ហូកានី) អ្នកប្រាជ្ញដ៏ល្បីល្បាញ អ័ស-ស្ហូកានី - សូមអល់ឡោះមេត្តាដល់គាត់ - ត្រូវបានចាត់ទុកថាជាអ្នកប្រាជ្ញដ៏លេចធ្លោបំផុតមួយរូប ដែលបានបង្ហាញខ្លួននៅចុងសតវត្សរ៍ទី១២ នៃគ.ស (ហ៊ីជរ៉ះ)។ គាត់បានចាប់ផ្តើមដំណាក់កាលនៃការសិក្សា ការរៀនសូត្រ និងការផ្សព្វផ្សាយវិទ្យាសាស្ត្រឥស្លាម រហូតដល់គាត់ក្លាយជាបុគ្គលដ៏ល្បីល្បាញ ដែលមានកេរ្តិ៍ឈ្មោះល្បីរន្ទឺ និងមានចំណេះដឹងរីកសាយភាយ។ គាត់បានកាន់តំណែងដ៏ខ្ពង់ខ្ពស់ក្នុងការចេញដីកា (ហ្វត្វា) ការបង្រៀន និងការនិពន្ធ ដែលបន្តរហូតដល់ពាក់កណ្តាលសតវត្សរ៍ទី១៣។ ហេតុនេះហើយ ទើបគាត់ទទួលបានការកោតសរសើរពីអ្នកជំនាន់ក្រោយ និងអ្នកជំនាន់មុន ដោយសារបុគ្គលិកលក្ខណៈដ៏ពិសេសរបស់គាត់។ អ្នកប្រវត្តិសាស្ត្រ និងអ្នកស្រាវជ្រាវបានយកចិត្តទុកដាក់លើរូបគាត់ ដោយបានសិក្សាពីជីវិតរបស់គាត់ និងបានសរសេរជីវប្រវត្តិរបស់គាត់នៅក្នុងសៀវភៅរបស់ពួកគេ ដូចទៅនឹងអ្នកប្រាជ្ញល្បីៗដទៃទៀតដែរ។ ថែមទាំងមានអ្នកខ្លះបានធ្វើការសិក្សាដោយឡែក និងនិពន្ធសៀវភៅដាច់ដោយឡែកមួយ ដើម្បីនិយាយអំពីបុគ្គលិកលក្ខណៈ និងជីវិតការងារវិទ្យាសាស្ត្ររបស់គាត់។ តាមរយៈការតាមដានរបស់ខ្ញុំទៅលើប្រភពដែលបានសរសេរអំពីជីវប្រវត្តិរបស់គាត់ ខ្ញុំបានរកឃើញថា ការសរសេរអំពីគាត់ត្រូវបានបែងចែកជាបីផ្នែក៖ ផ្នែកទី១៖ អ្នកនិពន្ធ និងអ្នកស្រាវជ្រាវមួយចំនួន បាននិពន្ធសៀវភៅដាច់ដោយឡែកមួយ ដែលនិយាយអំពីជីវប្រវត្តិ និងជីវិតការងារវិទ្យាសាស្ត្ររបស់គាត់គ្រប់ជ្រុងជ្រោយ។ ក្នុងចំណោមសៀវភៅទាំងនោះមាន៖ ទី១៖ (អ័ត-តិក្សារ, ហ្វី ជ័យដិ ហ្សាម៉ាន អ៊ីឡាម៉ាតិ អល់-អាកាលីម វ៉ាល់-អាំសារ, វ៉ាម៉ាសាយីហ៊ី វ៉ាតាឡាមីហ្សីហ៊ី ហ្សាវីល-អ៊ីហ្វតិខ័រ)។ និពន្ធដោយ៖ កាឌី មូហាំម៉ាត់ (ﷺ) ប៊ីន ហាសាន់ អ័ស-ស្ហូជានី អ័ស-ហ្សាម៉ារី ដែលទទួលមរណភាពនៅឆ្នាំ (១២៨៦ ហ.ស)។ សៀវភៅនេះនៅជាសាត្រាស្លឹករឹតនៅឡើយ ហើយមានច្បាប់ចម្លងមួយនៅក្នុងបណ្ណាល័យខាងលិចនៃវិហារធំ (អាល់-ចាមីអ៊ុល កាប៊ីរ) ក្នុងទីក្រុងសាន់អា។ ទី២៖ (ស្ហៃខុល អ៊ីស្លាម, អាល់-មុជតាហ៊ីដ, មូហាំម៉ាត់ (ﷺ) ប៊ីន អាលី អ័ស-ស្ហូកានី អាល់-យ៉ាម៉ានី)។ និពន្ធដោយ៖ កាស៊ីម ហ្គោលីប បោះពុម្ពនៅទីក្រុងគែរ ឆ្នាំ (១៣៨៨ ហ.ស)។ ទី៣៖ (អ័ស-ស្ហូកានី អាល់-មូហ្វាស៊ីរ)។ និពន្ធដោយ៖ បណ្ឌិត អ៊ីប្រាហ៊ីម តៅហ្វិក អ័ដ-ឌីប គឺជាសារណាថ្នាក់បណ្ឌិត សាកលវិទ្យាល័យអាល់-អាហ្សហារ (១៣៩៦ ហ.ស)។ ទី៤៖ (អាល់-អ៊ីម៉ាម មូហាំម៉ាត់ (ﷺ) ប៊ីន អាលី អ័ស-ស្ហូកានី, អឌីបាន, ស្ហារ៉ាន់)។ និពន្ធដោយ៖ បណ្ឌិត អាហ្មេត ប៊ីន ហាហ្វិហ្ស អល់-ហាកាមី, រីយ៉ាត។ ទី៥៖ (អាល់-អ៊ីម៉ាម អ័ស-ស្ហូកានី មូហ្វាស៊ីរ៉ាន់)។ និពន្ធដោយ៖ បណ្ឌិត មូហាំម៉ាត់ (ﷺ) ប៊ីន ហាសាន់ អល់-ហ្គោមារី (១៤០១ ហ.ស), ជិតដា។ ទី៦៖ (អាល់-អ៊ីម៉ាម អ័ស-ស្ហូកានី, ហាយ៉ាតូហ៊ូ វ៉ាហ្វិកគ្រូហ៊ូ)។ និពន្ធដោយ៖ បណ្ឌិត អាប់ឌុល ហ្គនី អ័ស-ស្ហ័រជី (១៤០៨ ហ.ស), មូលនិធិ អ័រ-រ៉េសាឡះ។ ទី៧៖ (ម៉ាន់ហាច អាល់-អ៊ីម៉ាម អ័ស-ស្ហូកានី ហ្វីល អាក៊ីដះ)។ សារណានៅសាកលវិទ្យាល័យឥស្លាម ទីក្រុងម៉ាឌីណា។ និស្សិត៖ អាប់ឌុលឡោះ តូមូក (បោះពុម្ពដោយម៉ាស៊ីនអង្គុលីលេខ)។ ផ្នែកទី២៖ ប្រភេទជីវប្រវត្តិនេះ ត្រូវបានដាក់នៅដើមសៀវភៅនីមួយៗដែលត្រូវបានបោះពុម្ពរបស់អ្នកនិពន្ធ។ រាល់ពេលដែលអ្នកស្រាវជ្រាវម្នាក់បានបោះពុម្ពសៀវភៅសាត្រាស្លឹករឹតរបស់អ្នកនិពន្ធ អ័ស-ស្ហូកានី ពួកគេតែងតែសរសេរការសិក្សាអំពីជីវិតរបស់ អ័ស-ស្ហូកានី នៅផ្នែកសេចក្តីផ្តើម។ ការសរសេរនេះមានភាពខុសគ្នារវាងអ្នកស្រាវជ្រាវម្នាក់ទៅម្នាក់ទៀត ទាំងកម្រិតនៃភាពខ្លាំង និងគុណភាពនៃស្ទីលសរសេរ។ ប្រហែលជាអ្នកដែលសរសេរបានល្អបំផុតអំពីជីវិតរបស់ អ៊ីម៉ាម អ័ស-ស្ហូកានី ក្នុងផ្នែកនេះ គឺបណ្ឌិត អ៊ីប្រាហ៊ីម ហ៊ីឡាល អ្នកស្រាវជ្រាវសៀវភៅ (កាត់រ៉ុល វ៉ាលី) ដែលអ្នកនិពន្ធដទៃទៀតបានដកស្រង់ពីគាត់ ប៉ុន្តែអ្នកខ្លះមិនបានបញ្ជាក់ប្រភពនោះទេ។ ផ្នែកទី៣៖ សៀវភៅ និងប្រភពជីវប្រវត្តិទូទៅ ដែលរួមបញ្ចូលការណែនាំអំពីបុគ្គលល្បីៗ និងអ្នកប្រាជ្ញ ដោយមិនមានការលម្អិតហួសហេតុ ឬសរសេរវែងអន្លាយក្នុងរាល់រឿងរ៉ាវដែលទាក់ទងនឹងបុគ្គលនោះទេ។ ក្នុងចំណោមប្រភពទាំងនោះមាន៖ * អាល់-បាឌ្រុល តូឡេ៖ ២/២១៤-២២៥ (ដែល អ័ស-ស្ហូកានី សរសេរអំពីខ្លួនឯង)។ * អាន់-ណាហ្វស៊ុល យ៉ាម៉ានី៖ ១៧៦-១៧៨។ * អាប់ចាឌុល អ៊ូលូម៖ ៣/២០១-២១១។ * អាត់-តាចុល មូកាល់ឡាល់៖ ៤៤៣-៤៥៨។ * អ៊ីដោះហុល ម៉ាក់នូន៖ ១/១១, ១៥, ២០, ៥៨ និងផ្សេងៗទៀត។ * ហៈឌីយ៉ាតុល អារីហ្វីន៖ ២/៣៦៥-៣៦៧។ * អ័រ-រ៉េសាឡាតុល មូស្តាតារ៉ាហ្វះ៖ ១១៤។ * ហ្សូអាម៉ាអ៊ុល អ៊ីស្លាហ៍ ហ្វីល អ័សរិល ហៈឌីស៖ ២៣-២៥។ * អាល់-មុជចាឌីឌូន ហ្វីល អ៊ីស្លាម៖ ៤៧២-៤៧៥។ * នីលុល វ៉ាតារ៖ ២/២៩៧-៣០២។ * អាល់-អាឡាម៖ ៦/២៩៨។ * ហ្វាហារ៉ូស៊ុល ហ្វាហារ៉ូស៖ ២/១០៨២-១០៨៨។ * មូអ៍ចាមុល មូអ័លលីហ្វីន៖ ១១/៥៣-៥៤។ * អាល់-ម៉ាដារីស៊ុល អ៊ីស្លាមីយ៉ះ ហ្វីល យ៉ាម៉ាន់៖ ២៦៥-២៦៦។ * តារីខុល យ៉ាម៉ាន់ អ័ស-សាកាហ្វ៊ី៖ ២/២៧៥-២៧៦។ * ម៉ាស៊ីដូរុ តារីខិល យ៉ាម៉ាន់ ហ្វីល អ័សរិល អ៊ីស្លាមី៖ ២៩៤-២៩៥។ * ម៉ាស៊ីដូរុ ហ្វិកគ្រីល អ៊ីស្លាមី ហ្វីល យ៉ាម៉ាន់៖ ២៤២-២៤៣។ ផ្នែកទី១៖ (ឈ្មោះ និងអំបូររបស់គាត់) គាត់គឺអ្នកប្រាជ្ញដ៏ល្បីល្បាញ មូហាំម៉ាត់ (ﷺ) ប៊ីន អាលី ប៊ីន មូហាំម៉ាត់ (ﷺ) ប៊ីន អាប់ឌុលឡោះ អ័ស-ស្ហូកានី បន្ទាប់មកគឺ អ័ស-សាន់អាណី។ មូហាំម៉ាត់ (ﷺ)៖ គឺជាឈ្មោះរបស់គាត់។ អាលី៖ គឺជាឈ្មោះឪពុករបស់គាត់ គឺ អាលី ប៊ីន មូហាំម៉ាត់ (ﷺ) ប៊ីន អាប់ឌុលឡោះ។ ឪពុករបស់គាត់កើតនៅឆ្នាំ (១១៣០ ហ.ស) នៅតំបន់ (ស្ហូកាន) ក្នុងប្រទេសយេមែន។ បន្ទាប់មកគាត់បានធ្វើដំណើរទៅកាន់ (សាន់អា) ដើម្បីស្វែងរកចំណេះដឹង។ គាត់បានរៀនជាមួយអ្នកប្រាជ្ញជាច្រើននៅទីនោះ រហូតដល់គាត់មានភាពប៉ិនប្រសប់ក្នុងវិទ្យាសាស្ត្រហ្វិកហ៍ និងវិទ្យាសាស្ត្រមរតក (ហ្វារ៉ាអ៊ីឌ) តាមមហ្សហាបហ្សៃឌី។ បន្ទាប់មកគាត់បានកាន់តំណែងជាចៅក្រមនៅ (សាន់អា) បន្ថែមពីលើការចេញដីកា និងការបង្រៀន។ គាត់បានបន្តនៅទីនោះរហូតដល់គាត់ទទួលមរណភាពនៅយប់ថ្ងៃចន្ទ ទី៤/១១/១២១១ ហ.ស ដោយគាត់បានលាលែងពីតំណែងចៅក្រមពីរឆ្នាំមុនពេលគាត់ស្លាប់។ អ័ស-ស្ហូកានី៖ គឺជាឈ្មោះហៅតាម (ស្ហូកាន) ដែលជាកន្លែងកំណើតរបស់គាត់។ វាជាភូមិមួយក្នុងចំណោមភូមិទាំងឡាយនៃប្រទេសយេមែន នៅជិត (ហ្សាម៉ារ) ដែលស្ថិតនៅកណ្តាលប្រទេសយេមែន ទៅទិសខាងត្បូងនៃ (សាន់អា) ចម្ងាយមួយរយដប់គីឡូម៉ែត្រ។ (ស្ហូកាន) នៅពេលបច្ចុប្បន្ននេះ គឺជាតំបន់ដែលបាក់បែក និងមានគំនរថ្ម ហើយនៅទីនោះមានស្លាកស្នាមបុរាណនៃសម័យហ៊ីមយ៉ារី។ អ័ស-សាន់អាណី៖ គឺជាឈ្មោះហៅតាម (សាន់អា) ដែលជារដ្ឋធានីនៃប្រទេសយេមែន ជាកន្លែងដែលឪពុករបស់គាត់បានរស់នៅមុនពេលកូនប្រុសរបស់គាត់ (អ្នកនិពន្ធ) កើត។ ប៉ុន្តែឪពុករបស់គាត់បានត្រឡប់ទៅស្រុកកំណើតចាស់ (ហ៊ីជរ៉ះ ស្ហូកាន) នៅរដូវស្លឹកឈើជ្រុះ ទើបអ្នកនិពន្ធបានកើតនៅទីនោះ។
មើលអត្ថបទយោងជាភាសាអង់គ្លេស (English Reference)
المبحث الأول: اسمه ونسبه
ជំពូកទីពីរ៖ ការប្រសូតរបស់លោក អ្នកស្រាវជ្រាវជីវប្រវត្តិរបស់លោកមានការខ្វែងគំនិតគ្នាអំពីការកំណត់កាលបរិច្ឆេទនៃការប្រសូតរបស់លោក៖ អ្នកប្រាជ្ញភាគច្រើនបានសន្និដ្ឋានយ៉ាងច្បាស់ថា លោកប្រសូតនៅឆ្នាំ (១១៧៣ ហ.ស)។ ចំណែកអ្នកខ្លះទៀតបានលើកឡើងថា លោកប្រសូតនៅឆ្នាំ (១១៧២ ហ.ស)។ រីឯអ្នកនិពន្ធសៀវភៅ (អាប់ជ៉ាឌុល អ៊ូលូម) បាននិយាយថា៖ ខ្ញុំបានឃើញនៅលើក្របសៀវភៅ (អាដ-ដារ៉ារី អាល់មុឌីយ៉ា) របស់លោកថា ការប្រសូតរបស់លោកគឺនៅឆ្នាំ ១១៧៧ ហ.ស។ គ្មានការសង្ស័យឡើយថា មតិទីមួយគឺជាមតិដែលមានទម្ងន់ជាងគេ និងត្រឹមត្រូវបំផុត។ លោកអ្នកប្រាជ្ញ អ័ស-ស៊ូកានី បានបញ្ជាក់ពីកាលបរិច្ឆេទនៃការប្រសូតរបស់លោកនៅក្នុងសៀវភៅ (អាល់ប័ដ្រុល តូឡេ) នៅពេលដែលលោកសរសេរអំពីជីវប្រវត្តិរបស់ខ្លួនឯង ដោយលោកបាននិយាយថា៖ លោកប្រសូត - យោងតាមអ្វីដែលបានឃើញនៅក្នុងកំណត់ត្រាដោយដៃរបស់ឪពុកលោក - នៅចំពេលថ្ងៃត្រង់នៃថ្ងៃចន្ទ ទី២៨ ខែហ្ស៊ុលក្អីដាស់ ឆ្នាំ (១១៧៣ ហ.ស)។ ដូច្នេះ មិនមានហេតុផលអ្វីដែលត្រូវមានការខ្វែងគំនិតគ្នាអំពីកាលបរិច្ឆេទនៃការប្រសូតរបស់លោកទៀតឡើយ បន្ទាប់ពីលោកផ្ទាល់បានបញ្ជាក់ និងសរសេរទុកយ៉ាងច្បាស់លាស់អំពីបញ្ហានេះ។
មើលអត្ថបទយោងជាភាសាអង់គ្លេស (English Reference)
المبحث الثاني: مولده
ជំពូកទីបី៖ ការចាប់កំណើត និងជីវិតសិក្សាស្រាវជ្រាវរបស់លោក ប្រសិនបើយើងពិនិត្យមើលពីការចាប់កំណើតរបស់លោកអ្នកប្រាជ្ញ អះ-ស៊ូកានី (អាល់-Shawkani) យើងនឹងឃើញថា លោកបានរីកចម្រើន និងធំធាត់ឡើងនៅក្នុងគ្រួសារមួយដែលមានកេរ្តិ៍ឈ្មោះល្បីល្បាញខាងចំណេះដឹង និងសីលធម៌។ លោកមកពីត្រកូលដែលគេស្គាល់ថាជាត្រកូលដ៏ថ្លៃថ្នូរ ហើយគ្រួសារនេះមានតួនាទីយ៉ាងសំខាន់ក្នុងសង្គម ដោយមានទាំងអ្នកប្រាជ្ញ អ្នកអំពាវនាវសាសនា និងអ្នកនិពន្ធ។ សមាជិកជាច្រើននៃគ្រួសារលោកមានស្នាដៃធំធេងក្នុងការកែទម្រង់សង្គម ការចេញដីកា (ហ្វត្វា) និងការបង្រៀន។ អ្នកដែលលេចធ្លោជាងគេគឺឪពុករបស់លោក ដែលធ្លាប់កាន់តំណែងជាចៅក្រមនៅទីក្រុងសាន់អា (Sana'a) និងជាប្រធានក្រុមអ្នកប្រាជ្ញផ្នែកហ្វិកហ៍ និងការបង្រៀននៅទីនោះ។ បន្ទាប់ពីលោក អះ-ស៊ូកានី បានទន្ទេញចាំគម្ពីរគួរអាន និងអានបានយ៉ាងស្ទាត់ជំនាញជាមួយគ្រូៗរបស់លោកនៅទីក្រុងសាន់អាតាំងពីកុមារភាពមក លោកក៏បានទន្ទេញចាំសៀវភៅសង្ខេបមួយចំនួនផ្នែកហ្វិកហ៍ ភាសា និងមុខវិជ្ជាដទៃទៀត។ លោកមានចំណាប់អារម្មណ៍យ៉ាងខ្លាំងក្នុងការអានសៀវភៅប្រវត្តិសាស្ត្រ និងអក្សរសាស្ត្រ។ លោកបានចាប់ផ្តើមស្វែងរកចំណេះដឹងនៅក្នុងបរិយាកាសសិក្សាដ៏សមស្របមួយ ដែលបង្រៀនលោកនូវមុខវិជ្ជាផ្សេងៗ។ លោកតែងតែចូលរួមក្នុងវង់សិក្សារបស់អ្នកប្រាជ្ញធំៗនៅទីក្រុងសាន់អា ហើយលោកមិនបានធ្វើដំណើរទៅកាន់ទីក្រុងផ្សេងទៀតដើម្បីស្វែងរកចំណេះដឹងនោះទេ ដោយសារមានឧបសគ្គមួយចំនួនដែលមិនអនុញ្ញាតឱ្យលោកចាកចេញពីទីក្រុងនោះ។ ឧបសគ្គមួយក្នុងចំណោមនោះ គឺការមិនទទួលបានការអនុញ្ញាតពីឪពុកម្តាយ។ លោក អះ-ស៊ូកានី (សូមអល់ឡោះមេត្តាដល់លោក) បានចង្អុលបង្ហាញពីមូលហេតុមួយទៀតដែលរារាំងលោកមិនឱ្យធ្វើដំណើរស្វែងរកចំណេះដឹង ដោយលោកបានសរសេរនៅក្នុងសៀវភៅរបស់លោកឈ្មោះ (ហ្វាត់ហ៊ុល កូឌីរ) ថា៖ «មិនមានការសង្ស័យទេថា កាតព្វកិច្ចនៃការធ្វើដំណើរដើម្បីស្វែងរកចំណេះដឹង នឹងក្លាយជាអំពើបាប ប្រសិនបើអ្នកសិក្សារកឃើញអ្នកបង្រៀននៅក្នុងស្រុកកំណើតរបស់ខ្លួនដោយមិនចាំបាច់ធ្វើដំណើរ»។ លោកបានដកស្រង់មូលហេតុនេះចេញពីការយល់ដឹងរបស់លោកចំពោះអាយ៉ាត់គម្ពីរគួរអានដែលថា៖ «ហើយវាមិនមែនជាការសមរម្យសម្រាប់អ្នកជំនឿទាំងឡាយ ដែលត្រូវចេញទៅទាំងអស់គ្នានោះទេ។ ហេតុអ្វីបានជាមិនមានក្រុមមួយចេញពីគ្រប់ក្រុមនីមួយៗ ដើម្បីសិក្សាឱ្យយល់ដឹងជ្រៅជ្រះក្នុងសាសនា ហើយដើម្បីព្រមានប្រជាជនរបស់ពួកគេនៅពេលដែលពួកគេត្រឡប់មកវិញ ដើម្បីឱ្យពួកគេមានការប្រុងប្រយ័ត្ន?» (ស៊ូរ៉ាត់ អាត់-តៅបះ៖ ១២២)។ លោកបានអនុវត្តការយល់ដឹងនេះចំពោះកាលៈទេសៈនៃការធ្វើដំណើរ ហើយបន្ទាប់ពីមានការស្ទាក់ស្ទើរក្នុងការធ្វើដំណើរ ឬការសម្រេចចិត្តមិនធ្វើដំណើរ លោកក៏បានសម្រេចចិត្តស្នាក់នៅក្នុងប្រទេសយេម៉ែន។ ដូច្នេះ យើងឃើញថា លោកបានជ្រើសរើសការនៅជិតស្និទ្ធជាមួយអ្នកប្រាជ្ញធំៗនៅក្នុងទីក្រុងរបស់លោក។ លោកបានចាប់ផ្តើមអានសៀវភៅហ្វិកហ៍ជាមួយឪពុករបស់លោក បន្ទាប់មកជាមួយអ្នកប្រាជ្ញល្បីៗក្នុងសម័យកាលរបស់លោក។ នៅពេលនោះ ទីក្រុងសាន់អាសម្បូរទៅដោយអ្នកប្រាជ្ញ និងអ្នកអក្សរសាស្ត្រ ដែលបានជួយពង្រឹងចំណេះដឹង និងវប្បធម៌របស់លោក។ លោក អះ-ស៊ូកានី បានរៀបរាប់ឈ្មោះគ្រូៗដែលលោកបានសិក្សាជាមួយ និងប្រភេទចំណេះដឹងដែលលោកទទួលបានពីពួកគេ រួមមាន៖ តាហ្វស៊ីរ (ការបកស្រាយគម្ពីរ), ហាឌីស, ហ្វិកហ៍, ភាសា, អក្សរសាស្ត្រ, តក្កវិជ្ជា និងមុខវិជ្ជាដទៃទៀត។ លោក អះ-ស៊ូកានី បាននិយាយបន្ទាប់ពីបានរៀបរាប់ពីគ្រូៗរបស់លោកថា៖ «នេះគឺជាអ្វីដែលអាចរៀបរាប់បានពីអ្វីដែលខ្ញុំបានស្តាប់ និងបានអានពីគ្រូៗរបស់ខ្ញុំ ហើយនៅមានចំណេះដឹងដទៃទៀតដែលខ្ញុំបានរៀនសូត្រ។ ចំណែកឯអ្វីដែលខ្ញុំទទួលបានការអនុញ្ញាត (អ៊ីចាហ្សះ) ឱ្យផ្សព្វផ្សាយបន្តនោះ គឺមានច្រើនរាប់មិនអស់»។ តាមរយៈនេះ ឃើញថា លោកបានសិក្សាយ៉ាងទូលំទូលាយ និងមានចំណេះដឹងជ្រៅជ្រះដែលកម្រនឹងមានអ្នកណាស្មើ។ វប្បធម៌ដ៏ទូលំទូលាយ និងភាពវៃឆ្លាតដ៏អស្ចារ្យរបស់លោក រួមជាមួយការជំនាញផ្នែកហាឌីស និងវិទ្យាសាស្ត្រហាឌីស បានជួយឱ្យលោកឆ្ពោះទៅរកការធ្វើអ៊ីជទីហាត (ការវិនិច្ឆ័យដោយខ្លួនឯង) និងបោះបង់ចោលការធ្វើតាមដោយងងឹតងងុល (តាក់លីដ) នៅពេលដែលលោកមានអាយុមិនទាន់ដល់ ៣០ ឆ្នាំផង។ ពីមុនលោកធ្លាប់កាន់តាមមហ្សហាបហ្សៃឌី ប៉ុន្តែក្រោយមកលោកបានក្លាយជាអ្នកប្រាជ្ញដ៏ល្បីល្បាញផ្នែកអ៊ីជទីហាត និងជាអ្នកអំពាវនាវដ៏ធំម្នាក់ឱ្យបោះបង់ការធ្វើតាមដោយងងឹតងងុល ហើយងាកមកយកច្បាប់សាសនាដោយផ្ទាល់ពីគម្ពីរគួរអាន និងស៊ូណាន់។ លោកបានដឹងពីផលប៉ះពាល់នៃភាពជាប់គាំង និងការធ្វើតាមដោយងងឹតងងុល ដែលបានគ្របដណ្តប់លើប្រជាជាតិឥស្លាមចាប់តាំងពីសតវត្សទីបួននៃគ.ស. មក។ ទាំងអស់នេះបានជះឥទ្ធិពលដល់ការធ្វើឱ្យញ័ររង្គើដល់ជំនឿឥស្លាមនៅក្នុងចិត្តរបស់មនុស្សមួយចំនួន ការប្រកាន់យកនូវការបង្កើតថ្មី (ប៊ីដអះ) និងជំនឿលើរឿងមិនពិត (ខូរ៉ាហ្វាត) ក៏ដូចជាការរីករាលដាលនៃអំពើទាំងនោះ។ លើសពីនេះ មានមនុស្សមួយចំនួនបានបោះបង់ចោលការបង្រៀនសាសនា ហើយងាកទៅរកអំពើបាប និងអំពើអបាយមុខ។ នេះហើយដែលធ្វើឱ្យលោកប្រើប្រាស់ប៊ិច និងអណ្តាតរបស់លោកដើម្បីប្រឆាំងនឹងភាពជាប់គាំង និងការធ្វើតាមដោយងងឹតងងុល ដោយលោកខិតខំប្រឹងប្រែងដើម្បីផ្លាស់ប្តូរស្ថានភាពទាំងនេះ និងសម្អាតជំនឿទាំងនោះ។ លោកបានសរសេរសារលិខិតជាច្រើនក្នុងរឿងនេះ ដោយបញ្ចូលការអំពាវនាវរបស់លោកទៅកាន់ជំនឿរបស់ពួកសាលហ្វ (អ្នកជំនាន់ដើម) ការសម្អាតជំនឿពីសញ្ញានៃការធ្វើស៊ិរគ (ការដាក់ភាគីជាមួយអល់ឡោះ) និងការបង្កើតថ្មី (ប៊ីដអះ) រួមទាំងការបោះបង់ចោលការធ្វើតាមដោយងងឹតងងុល។ ក្នុងចំណោមសារលិខិតទាំងនោះមាន៖ ១. ស៊ើរហុល ស៊ូឌូរ ហ្វី តាហ៍រីម រ៉ហ្វអុល កូពួរ (ការហាមប្រាមការសាងសង់លើផ្នូរ)។ ២. អាត់-តុហ្វ ហ្វីល អ៊ីរស្ហាត អ៊ីឡា ម៉ាហ្សាហ៊ីប៊ីស សាលហ្វ (ការណែនាំទៅកាន់មាគ៌ារបស់ពួកសាលហ្វ)។ ៣. អ័ដ-ឌូរ៉ុន ណទីឌ ហ្វី អ៊ីខ្លាស៊ី កាលីមាតិត តូហ៊ីត (ការធ្វើឱ្យបរិសុទ្ធនូវពាក្យតូហ៊ីត)។ ៤. អល់-កៅលុល មូហ្វីដ ហ្វី អ័ឌីល្លាត៊ីល អ៊ីជទីហាត វ៉ាត់ តាក់លីដ (ការបកស្រាយអំពីភស្តុតាងនៃការធ្វើអ៊ីជទីហាត និងការធ្វើតាមដោយងងឹតងងុល)។ សរុបមក លោក អះ-ស៊ូកានី ត្រូវបានចាត់ទុកថាជាអ្នកប្រាជ្ញកែទម្រង់ (មូជ័ឌីដ) និងជាអ្នកធ្វើអ៊ីជទីហាតដ៏លេចធ្លោបំផុតនៅក្នុងសម័យទំនើបនេះ ហើយលោកគឺជាអ្នកប្រាជ្ញដ៏ធំម្នាក់ដែលបានចូលរួមក្នុងការដាស់តឿនប្រជាជាតិឥស្លាមនៅក្នុងសម័យកាលនេះ។
មើលអត្ថបទយោងជាភាសាអង់គ្លេស (English Reference)
المبحث الثالث: نشأته وحياته العلمية
ជំពូកទីបួន៖ គ្រូរបស់លោក (ស៊ូយូខូហ្វ) ខ្ញុំបានរៀបរាប់រួចមកហើយថា អ៊ីម៉ាម អ័ស-ស៊ូកានី (សូមអល់ឡោះមេត្តាដល់លោក) បានធំធាត់ឡើងនៅក្នុងទីក្រុងសាន់អា (San'a)។ លោកបានទទួលការអប់រំផ្នែកវិទ្យាសាស្ត្រគ្រប់ប្រភេទពីសំណាក់អ្នកប្រាជ្ញដ៏លេចធ្លោនៅទីនោះ។ នៅពេលនោះ ទីក្រុងនេះពោរពេញទៅដោយអ្នកប្រាជ្ញដ៏ឆ្នើមរាប់សិបនាក់ ហើយតាមវិហារឥស្លាមនានា សុទ្ធតែមានរង្វង់សិក្សា (ហាឡាកាត) យ៉ាងច្រើនកុះករ។ លោកបានខិតខំប្រឹងប្រែងយ៉ាងខ្លាំងក្នុងការតាមរៀនសូត្រពីអ្នកប្រាជ្ញទាំងនោះ ហើយលោកតែងតែប្រជែងជាមួយមិត្តភក្តិរួមជំនាន់ ដើម្បីបានអង្គុយនៅជួរមុខនៃរង្វង់សិក្សាទាំងនោះ ដើម្បីស្រូបយកចំណេះដឹងដ៏ផ្អែមល្ហែម និងទទួលយកចំណេះដឹងពីប្រភពដែលមិនចេះរីងស្ងួត។ ទាំងអស់នេះបានជះឥទ្ធិពលដល់ភាពចាស់ទុំនៃគំនិត និងការកសាងមូលដ្ឋានគ្រឹះផ្នែកវិទ្យាសាស្ត្រ និងវប្បធម៌របស់លោក។ ក្នុងចំណោមគ្រូដ៏លេចធ្លោបំផុតដែលលោកបានរៀនសូត្រជាមួយ មានដូចជា៖ ១. អះម៉ាត់ ប៊ីន អាមេរ អាល់-ហូដាអ៊ី អាល់-សាន់អានី៖ កើតនៅឆ្នាំ ១១២៧ ហ.ស។ អ័ស-ស៊ូកានី បានរៀនសៀវភៅ «អាល់-អាហ្សហារ» និងការពន្យល់របស់វា រួមទាំងមុខវិជ្ជាមរតក (ហ្វារ៉ាអ៊ីដ) ពីលោក។ លោកជាអ្នកសន្សំសំចៃ មិនជាប់ជំពាក់នឹងលោកិយ គោរពប្រតិបត្តិយ៉ាងខ្ជាប់ខ្ជួន និងតែងតែខឹងសម្បារនៅពេលឃើញអ្វីដែលផ្ទុយពីច្បាប់សាសនា។ លោកទទួលមរណភាពនៅឆ្នាំ ១១៩៧ ហ.ស។ ២. អះម៉ាត់ ប៊ីន មូហាំម៉ាត់ (ﷺ) ប៊ីន អះម៉ាត់ ប៊ីន មុតហ័រ អាល់-កាប៊ីលី អាល់-ហារ៉ាហ្ស៊ី៖ កើតនៅឆ្នាំ ១១៥៨ ហ.ស។ អ័ស-ស៊ូកានី បានរៀនមុខវិជ្ជាហ្វិកហ៍ និងមរតកពីលោក។ អ័ស-ស៊ូកានី បានពណ៌នាថា លោកមានសមត្ថភាពក្នុងការបញ្ចេញមតិបានយ៉ាងល្អ មានការរៀបរាប់ច្បាស់លាស់ មានអណ្តាតដ៏វោហារ មានបញ្ញាឈ្លាសវៃ និងមានរូបសម្បត្តិស្រស់សង្ហា។ លោកទទួលមរណភាពនៅឆ្នាំ ១២២៧ ហ.ស។ ៣. អ៊ីស្មាអែល ប៊ីន ហាសាន់ ប៊ីន អះម៉ាត់ អាល់-សាន់អានី៖ កើតនៅប្រហែលឆ្នាំ ១១២៥ ហ.ស។ អ័ស-ស៊ូកានី បានរៀនសៀវភៅ «មុលហ៊ីតុល អ៊ីអេរ៉ាប» និងការពន្យល់របស់វាពីលោក។ លោកមានចំណេះដឹងជ្រៅជ្រះក្នុងវិទ្យាសាស្ត្រវេយ្យាករណ៍ (ស័រហ្វ), ន័យវិទ្យា (ម៉ាអាนี), វោហារសាស្ត្រ (បាយ៉ាន) និងមូលដ្ឋានគ្រឹះសាសនា (អូស៊ូល)។ លោកទទួលមរណភាពនៅឆ្នាំ ១២០៦ ហ.ស។ ៤. អាល់-ហាសាន់ ប៊ីន អ៊ីស្មាអែល ប៊ីន អាល់-ហូសៃន អាល់-ម៉ាហ្គ្រីប៊ី៖ កើតនៅប្រហែលឆ្នាំ ១១៤១ ហ.ស។ អ័ស-ស៊ូកានី បានរៀនសៀវភៅ «តាន់គីហុល អាន់ហ្សារ» ក្នុងវិទ្យាសាស្ត្រហាឌីស, ផ្នែកខ្លះនៃ «សហ៊ីហ៍ មូស្លីម» និងការពន្យល់របស់ អាន់-ណាវ៉ាវី, «ស៊ូណាន់ អាប់ប៊ី ដាវូដ» និងផ្សេងៗទៀត។ លោកជាអ្នកសន្សំសំចៃ គោរពប្រតិបត្តិខ្ជាប់ខ្ជួន មានសីលធម៌ និងសុភាពរាបសារ។ លោកទទួលមរណភាពនៅឆ្នាំ ១២០៨ ហ.ស។ ៥. អាប់ឌុល រ៉ះម៉ាន់ ប៊ីន ហាសាន់ អាល់-អាក់កូវ៖ កើតនៅឆ្នាំ ១១៣៥ ហ.ស។ អ័ស-ស៊ូកានី បានរៀនសៀវភៅហាឌីសមួយពីលោក។ អ័ស-ស៊ូកានី បាននិយាយអំពីលោកថា៖ លោកជាគ្រូផ្នែកសាខាវិទ្យាសាស្ត្រ និងជាអ្នកស្រាវជ្រាវដ៏ឆ្នើម។ សិស្សប្រហែល ៣០ ទៅ ៤០ នាក់តែងតែចូលរួមក្នុងថ្នាក់រៀនរបស់លោក។ លោកទទួលមរណភាពនៅឆ្នាំ ១២០៦ ហ.ស។ ៦. អាប់ឌុល រ៉ះម៉ាន់ ប៊ីន កាស៊ីម អាល់-ម៉ាដានី៖ កើតនៅឆ្នាំ ១១២១ ហ.ស។ លោកបានរៀន «ស៊ើរហ៍ អាល់-អាហ្សហារ» ពីលោក។ លោកជាអ្នកសន្សំសំចៃ មានសីលធម៌ល្អ មានភាពថ្លៃថ្នូរ មានការនិយាយស្តីដ៏ពិរោះ និងចូលចិត្តចែករំលែកចំណេះដឹង។ លោកទទួលមរណភាពនៅឆ្នាំ ១២១១ ហ.ស។ ៧. អាប់ឌុល កូឌ័រ ប៊ីន អះម៉ាត់ ប៊ីន អាប់ឌុល កូឌ័រ៖ កើតនៅឆ្នាំ ១១៣៥ ហ.ស។ អ័ស-ស៊ូកានី បានរៀនផ្នែកខ្លះនៃ «ជុំអុល ជូអាមេ» និងការពន្យល់របស់វា, «អស្ស៊ីហាហ៍», «អាល់-កាមូស» និង «ម៉ាន់ហ្ស៊ូម៉ាតុល ហ្សៃន អ៊ីរ៉ូគី» ក្នុងវិទ្យាសាស្ត្រហាឌីស (មូស្តូឡាហ៍) និងផ្សេងៗទៀត។ អ័ស-ស៊ូកានី បានសរសើរលោកយ៉ាងខ្លាំង។ ស្នាដៃរបស់លោកមានដូចជា៖ «ស៊ើរហ៍ នុហ្សហាតុល តូហ្វ» និង «ហ្វាលូក អាល់-កាមូស»។ លោកទទួលមរណភាពនៅសាន់អា ឆ្នាំ ១២៥៧ ហ.ស។ ៨. អាប់ឌុលឡោះ ប៊ីន អ៊ីស្មាអែល ប៊ីន ហាសាន់ អាន់-ណាហ៍មី៖ កើតក្រោយឆ្នាំ ១១៥០ ហ.ស។ អ័ស-ស៊ូកានី បានរៀន «ស៊ើរហ៍ កាហ្វ៊ីយ៉ាតុល អ៊ីប្នុ អាល់-ហាច៊ីប», «កាវ៉ាអ៊ីឌុល អ៊ីអេរ៉ាប» និងការពន្យល់របស់ អល់-អាហ្សហារី ពីលោក។ ពួកគេបានផ្លាស់ប្តូរកំណាព្យជាមួយគ្នា។ លោកពូកែខាងវិទ្យាសាស្ត្រភាសាអារ៉ាប់។ លោកទទួលមរណភាពនៅឆ្នាំ ១២២៨ ហ.ស។ ៩. អាប់ឌុលឡោះ ប៊ីន អាល់-ហាសាន់ ប៊ីន អាលី អាល់-សាន់អានី៖ កើតនៅឆ្នាំ ១១៦៥ ហ.ស។ អ័ស-ស៊ូកានី បានរៀន «ស៊ើរហ៍ អាល់-ចាមី» ពីលោក។ លោកជាអ្នកប្រាជ្ញដ៏ឆ្នើមក្នុងវិទ្យាសាស្ត្រតាហ្វស៊ីរ (បកស្រាយគម្ពីរ), ហាឌីស, ហ្វិកហ៍ និងផ្សេងៗទៀត។ លោកទទួលមរណភាពនៅឆ្នាំ ១២១០ ហ.ស។ ១០. អាលី ប៊ីន អ៊ីប្រាហ៊ីម ប៊ីន អាលី អាល់-សាន់អានី៖ កើតនៅឆ្នាំ ១១៤៥ ហ.ស។ អ័ស-ស៊ូកានី បានស្តាប់ការអាន «សហ៊ីហ៍ ប៊ូខូរី» ទាំងមូលពីលោក។ សិស្សជាច្រើនបានរៀនមុខវិជ្ជាផ្សេងៗពីលោក ហើយលោកក៏មានទេពកោសល្យក្នុងការតែងកំណាព្យផងដែរ។ លោកទទួលមរណភាពនៅឆ្នាំ ១២៥៧ ហ.ស។ ១១. អាលី ប៊ីន មូហាំម៉ាត់ (ﷺ) អ័ស-ស៊ូកានី៖ គឺឪពុករបស់លោក (បានរៀបរាប់រួចហើយ)។ ១២. អាលី ប៊ីន ហាឌី ប៊ីន អារ៉ូហប អាល់-សាន់អានី៖ កើតនៅឆ្នាំ ១១៦៤ ហ.ស។ អ័ស-ស៊ូកានី បានរៀន «ស៊ើរហ៍ តាល់ឃីស» និងកំណត់ត្រាពន្យល់របស់វាពីលោក។ លោកពូកែខាងវេយ្យាករណ៍, ស័រហ្វ, អូស៊ូល, ហាឌីស និងតាហ្វស៊ីរ។ លោកទទួលមរណភាពនៅឆ្នាំ ១២៣៦ ហ.ស។ ១៣. អាល់-កាស៊ីម ប៊ីន យ៉ះយ៉ា អាល់-ខូឡានី៖ កើតនៅឆ្នាំ ១១២៦ ហ.ស។ អ័ស-ស៊ូកានី បានរៀន «អាល់-កាហ្វ៊ីយ៉ា» ក្នុងវេយ្យាករណ៍ និងការពន្យល់របស់វា, «អាល់-ស្ហាហ៊ីយ៉ា» ក្នុងស័រហ្វ, «អាត-តាហ្ស៊ីប» ក្នុងតក្កវិជ្ជា, «តាល់ឃីស អាល់-មិហ្វតាហ៍» និងផ្សេងៗទៀតពីលោក។ អ័ស-ស៊ូកានី បាននិយាយអំពីលោកថា៖ ខ្ញុំមិនដែលឃើញនរណាម្នាក់ដែលមានភាពរាបសារដូចលោកឡើយ លោកមិនខ្វល់ពីតំណែងក្នុងលោកិយ ទោះបីជាលោកមានជីវភាពខ្វះខាតក៏ដោយ ហើយលោកមានគុណធម៌ជាច្រើន។ លោកទទួលមរណភាពនៅឆ្នាំ ១២០៩ ហ.ស។ ១៤. ហាឌី ប៊ីន ហាសាន់ អាល់-ការីនី៖ កើតនៅឆ្នាំ ១១៦៤ ហ.ស។ អ័ស-ស៊ូកានី បានរៀន «ស៊ើរហ៍ អាល់-ចាហ្សារីយ៉ា» និង «អាល់-មុលហ៊ី» ពីលោក។ ម្យ៉ាងវិញទៀត លោកហាឌី ក៏បានស្តាប់ការអានសៀវភៅ «នីលុល អូថារ» និងផ្នែកខ្លះនៃ «សហ៊ីហ៍ ប៊ូខូរី» ពី អ័ស-ស៊ូកានី ផងដែរ។ ដូច្នេះ លោកជាគ្រូរបស់ អ័ស-ស៊ូកានី និងជាសិស្សក្នុងពេលតែមួយ។ លោកពូកែខាងវិទ្យាសាស្ត្រការអានគម្ពីរ (គីរ៉ាអាត) និងហ្វិកហ៍។ លោកទទួលមរណភាពនៅឆ្នាំ ១២៣៨ ហ.ស។ ១៥. យ៉ះយ៉ា ប៊ីន មូហាំម៉ាត់ (ﷺ) ប៊ីន អាលី អាល់-ហ៊ូធី៖ កើតនៅឆ្នាំ ១១៦០ ហ.ស។ អ័ស-ស៊ូកានី បានរៀនមុខវិជ្ជាមរតក (ហ្វារ៉ាអ៊ីដ), ឆន្ទាធិការ (វ៉ាស៊ីយ៉ា), ការវាស់វែង និងផ្សេងៗទៀតពីលោក។ លោកទទួលមរណភាពនៅឆ្នាំ ១២៤៧ ហ.ស។ ១៦. យូស៊ូហ្វ ប៊ីន មូហាំម៉ាត់ (ﷺ) ប៊ីន អាឡាអ៊ូឌីន អាល់-មិហ្ស៍ហ្សាហ្ស៊ី៖ កើតនៅប្រហែលឆ្នាំ ១១៤៥ ហ.ស។ អ័ស-ស៊ូកានី បាននិយាយថា៖ ខ្ញុំបានស្តាប់ពីលោក ហើយលោកបានអនុញ្ញាតឱ្យខ្ញុំ (អ៊ីចាហ្សាហ៍) នូវរាល់អ្វីដែលលោកអាចរាយការណ៍បាន បន្ទាប់មកលោកបានសរសេរលិខិតអនុញ្ញាតឱ្យខ្ញុំ។ លោកទទួលមរណភាពនៅឆ្នាំ ១២១៣ ហ.ស។
មើលអត្ថបទយោងជាភាសាអង់គ្លេស (English Reference)
المبحث الرابع: شيوخه
ជំពូកទីប្រាំ៖ សិស្សគណរបស់លោក ការដែលលោក អះ-ស៊ូកានី តែងតែនៅក្បែរគ្រូរបស់លោក និងការដែលលោកតែងតែទៅចូលរួមក្នុងវង់សិក្សារបស់គ្រូ មិនបានរារាំងលោកពីការបើកវង់សិក្សាផ្ទាល់ខ្លួនឡើយ។ បន្ទាប់ពីបញ្ចប់មេរៀនរបស់គ្រូ លោកតែងតែបើកវង់សិក្សាដោយខ្លួនឯង ដែលក្នុងនោះលោកជាអ្នកបង្រៀន ហើយលោកបានបង្រៀននូវវិទ្យាសាស្ត្រ និងចំណេះដឹងជាច្រើនប្រភេទ។ ដូច្នេះ ក្នុងថ្ងៃតែមួយ លោកបានក្លាយជាទាំងអ្នករៀន និងជាអ្នកបង្រៀន។ ជួនកាល លោកបានបង្រៀនសៀវភៅខ្លះ និងពន្យល់វាដល់សិស្សរបស់លោក មុនពេលដែលលោកខ្លួនឯងបានអានសៀវភៅនោះចប់ ឬមុនពេលដែលលោកបានបញ្ចប់មេរៀននោះជាមួយគ្រូរបស់លោកទៅទៀត។ លោក អះ-ស៊ូកានី បានរៀបរាប់អំពីជីវប្រវត្តិរបស់គ្រូលោកគឺ (អ៊ីស្មាអែល បិន អាល់-ហាសាន់) ថា៖ «ខ្ញុំបានអានសៀវភៅ (មូឡហ៊ីតុល អ៊ីអេរ៉ាប) និងការពន្យល់របស់វាចំពោះមុខលោក... ហើយខ្ញុំក៏បានចាប់ផ្តើមបង្រៀនសៀវភៅ (មូឡហ៊ីតុល អ៊ីអេរ៉ាប) និងការពន្យល់របស់វា មុនពេលដែលខ្ញុំបានអានវាចប់ជាមួយលោកទៅទៀត»។ លោកបានបញ្ជាក់រឿងនេះបន្ថែមទៀតនៅពេលលោកសរសេរអំពីជីវប្រវត្តិរបស់ខ្លួនឯងថា៖ «លោកបានបង្រៀនមេរៀនក្នុងមួយថ្ងៃមួយយប់ ប្រហែលជាដប់បីមេរៀន ដែលខ្លះលោកទទួលបានពីគ្រូរបស់លោក ហើយខ្លះទៀតលោកបង្រៀនដល់សិស្សរបស់លោក»។ នេះបង្ហាញពីភាពវៃឆ្លាត និងទេពកោសល្យដ៏ខ្ពង់ខ្ពស់របស់លោកតាំងពីក្មេង ដោយលោកមានសមត្ថភាពពេញលេញក្នុងការរៀន និងបង្រៀនក្នុងពេលតែមួយ។ រឿងនេះបានធ្វើឱ្យលោកក្លាយជាគោលដៅសម្រាប់សិស្សដែលស្វែងរកចំណេះដឹងជាច្រើន ដែលបានសម្រុកមកកាន់ទីក្រុង (សាន់អា) ដើម្បីទទួលបានចំណេះដឹងដ៏ច្រើនសន្ធឹកសន្ធាប់របស់លោក។ លោកបានបើកវង់សិក្សាដល់ទៅដប់បីវង់ក្នុងមួយថ្ងៃមួយយប់ ដើម្បីបង្រៀនមុខវិជ្ជាផ្សេងៗដល់សិស្សរបស់លោក ក្រៅពីការឆ្លើយសំណួរ និងការដោះស្រាយបញ្ហា (ហ្វត្វា) ដែលគេផ្ញើមកឱ្យលោក និងក្រៅពីការនិពន្ធសៀវភៅ និងអត្ថបទផ្សេងៗទៀត ព្រមទាំងការងារប្រចាំថ្ងៃរបស់លោកក្នុងនាមជាចៅក្រមដែលដោះស្រាយវិវាទរវាងប្រជាជន។ លោក (សូមអល់ឡោះមេត្តាដល់លោក) បានមានប្រសាសន៍ថា៖ «ខ្ញុំបានបង្រៀនសិស្សក្នុងមួយថ្ងៃប្រហែលដប់បីមេរៀន ដែលក្នុងនោះមានមុខវិជ្ជា តាហ្វស៊ីរ (ការបកស្រាយគម្ពីរ), អ៊ូស៊ូល (គោលការណ៍គ្រឹះ), ម៉ាអានី និងបាយ៉ាន (វោហារសាស្ត្រ), ណាហ្វ (វេយ្យាករណ៍), ហ្វិកហ៍ (នីតិសាស្ត្រ), និងហាឌីស (ពាក្យសម្តីព្យាការី)... ព្រមទាំងការដោះស្រាយបញ្ហា (ហ្វត្វា) និងការនិពន្ធសៀវភៅ»។ ការយកចិត្តទុកដាក់របស់លោក អះ-ស៊ូកានី ចំពោះចំណេះដឹង មិនមែនត្រឹមតែការស្វែងរក និងប្រមូលផ្តុំប៉ុណ្ណោះទេ ប៉ុន្តែលោកមានក្តីប្រាថ្នាយ៉ាងមុតមាំក្នុងការផ្សព្វផ្សាយវាដល់សិស្ស ហើយលោកមានភាពឧស្សាហ៍ព្យាយាមក្នុងការបញ្ជូនចំណេះដឹងទាំងនោះទៅដល់ពួកគេ។ ហេតុដូច្នេះហើយ ទើបលោកក្លាយជាទីកន្លែងដែលសិស្សស្វែងរកចំណេះដឹងមកពីគ្រប់ទិសទីបានមកជួបជុំគ្នា។ ពួកគេបានអង្គុយនៅចំពោះមុខលោក និងនៅក្បែរលោកដូចជាស្រមោលតាមប្រាណ រហូតដល់ពួកគេបានស្រូបយកចំណេះដឹងពីលោក ហើយបន្ទាប់មកពួកគេក៏បានបន្តផ្សព្វផ្សាយវាទៅដល់អ្នកជំនាន់ក្រោយទៀត។ អ្នកខ្លះបានកត់ត្រាថា ចំនួនសិស្សរបស់លោកមានរហូតដល់ទៅ ៩២ នាក់។ លោក អះ-ស៊ូកានី ក៏បានបញ្ជាក់នៅពេលសរសេរអំពីជីវប្រវត្តិនៃសិស្សខ្លះរបស់លោក អំពីមុខវិជ្ជាដែលលោកបានបង្រៀនពួកគេ និងអ្វីដែលពួកគេបានស្តាប់ពីលោក។ ខាងក្រោមនេះគឺជាសិស្សឆ្នើមៗរបស់លោក ព្រមទាំងមុខវិជ្ជាខ្លះដែលពួកគេបានរៀនពីលោក៖ ១. អះម៉ាត់ បិន ហ៊ូសេន អាល់-វ៉ាហ្សាន៖ កើតឆ្នាំ ១១៨៦ ហ.ស. បានរៀនសៀវភៅ (អាល់-សហ៊ីហ៊ីន) និង (ស៊ូណាន់ អាប់ប៊ី ដាវូដ) និងស្នាដៃជាច្រើនទៀតរបស់លោក។ គាត់ជាអ្នកមានការចងចាំល្អ និងយល់ដឹងជ្រៅជ្រះ។ គាត់បានទទួលមរណភាពនៅតាមផ្លូវត្រឡប់ពីធ្វើហជ្ជ ក្នុងឆ្នាំ ១២៣៨ ហ.ស.។ ២. អះម៉ាត់ បិន មូហាំម៉ាត់ (ﷺ) បិន អាលី បិន មូហាំម៉ាត់ (ﷺ) អះ-ស៊ូកានី៖ ជាកូនប្រុសរបស់លោក បានកាន់តំណែងជាចៅក្រមនៅសាន់អា។ បានរៀនសៀវភៅសង្ខេបខ្លះៗពីលោក និងស្នាដៃរបស់លោកគឺ (កាសហ្វុល រីបាហ៍ ហ្វីល ហ្សាចរិ អានីល ហ្គីបាហ៍)។ គាត់ទទួលមរណភាពឆ្នាំ ១២៨១ ហ.ស.។ ៣. ហាសាន់ បិន អះម៉ាត់ បិន យូស៊ូហ្វ អារ-រ៉ូបាអ៊ី៖ កើតប្រហែលឆ្នាំ ១២៥០ ហ.ស. បានរៀនពីលោកនូវវិទ្យាសាស្ត្រ តាហ្វស៊ីរ, ស៊ូណាន់, បាយ៉ាន និងស្នាដៃជាច្រើនទៀតរបស់លោក។ ស្នាដៃរបស់គាត់មាន (ហ្វាត់ហ៊ុល ហ្គាហ្វារ)។ គាត់ទទួលមរណភាពឆ្នាំ ១២៧៦ ហ.ស.។ ៤. ហ៊ូសេន បិន អាលី បិន សាលីហ៍ អាល់-អាំម៉ារី៖ កើតឆ្នាំ ១១៧៥ ហ.ស. បានរៀនសៀវភៅ (ស៊ើរហ៍ អារ-រ៉ូឌី អាឡាល់ កាហ្វ៊ីយ៉ាហ៍) និង (មូហ្គនី ឡាលីប៊ីប) និងអ៊ូស៊ូល ហ្វិកហ៍។ គាត់មានទេពកោសល្យក្នុងការតែងកំណាព្យ។ គាត់ទទួលមរណភាពឆ្នាំ ១២២៥ ហ.ស.។ ៥. អាប់ឌុល ហាក់ បិន មូហាំម៉ាត់ (ﷺ) ហ្វាឌលុលឡោះ អាល់-មូហាំម៉ាឌី អាល់-ហ៊ីនឌី៖ ជាអ្នកប្រាជ្ញជាន់ខ្ពស់ លោក អះ-ស៊ូកានី បានផ្តល់សិទ្ធិ (អ៊ីចាហ្សាហ៍) ឱ្យគាត់ទាំងផ្ទាល់មាត់ និងជាលាយលក្ខណ៍អក្សរ។ គាត់គឺជាអ្នកដែលបានផ្សព្វផ្សាយស្នាដៃរបស់លោក អះ-ស៊ូកានី នៅប្រទេសឥណ្ឌា។ គាត់ទទួលមរណភាពនៅពេលធ្វើដំណើរទៅធ្វើហជ្ជ ឆ្នាំ ១២៨៨ ហ.ស.។ ៦. អាប់ឌុល រ៉ះម៉ាន់ បិន យ៉ះយ៉ា បិន អះម៉ាត់ អាល់-អាណេស៊ី៖ កើតឆ្នាំ ១១៦៨ ហ.ស. បានសរសេរសំបុត្រសួរសំណួរទៅកាន់លោក អះ-ស៊ូកានី ហើយលោកក៏បានឆ្លើយតបដោយសរសេរសៀវភៅមួយឈ្មោះថា (តយយីប៊ុន ណាសរិ ហ្វី ចាវ៉ាប៊ីល ម៉ាសាអ៊ីលីល អាស៊ីរ)។ លោក អះ-ស៊ូកានី បាននិយាយអំពីគាត់ថា៖ «គាត់បានទទួលចំណេះដឹងដ៏ច្រើនសន្ធឹកសន្ធាប់ដោយសារភាពវៃឆ្លាត និងការគិតដ៏មុតស្រួចរបស់គាត់»។ គាត់ទទួលមរណភាពឆ្នាំ ១២៥០ ហ.ស.។ ៧. អាប់ឌុលឡោះ បិន អាលី បិន អាប់ឌុលឡោះ អាល់-ចាឡាល់៖ កើតនៅដើមសតវត្សទី ១៣ ហ.ស. បានរៀនសៀវភៅហាឌីសជាច្រើនពីលោក អះ-ស៊ូកានី។ គាត់ជាអ្នកមានបញ្ញាវៃឆ្លាត និងមានទេពកោសល្យក្នុងការតែងកំណាព្យ។ គាត់ទទួលមរណភាពឆ្នាំ ១២៤២ ហ.ស.។ ៨. អាប់ឌុលឡោះ បិន អ៊ីសា បិន មូហាំម៉ាត់ (ﷺ) អាល់-កូកបានី៖ កើតឆ្នាំ ១១៧៥ ហ.ស. ជាអ្នកប្រវត្តិសាស្ត្រ និងជាអ្នកអក្សរសាស្ត្រ។ បានរៀនពីលោកនូវវិទ្យាសាស្ត្រហាឌីស និងភាសា។ ស្នាដៃរបស់គាត់គឺ (អាល់-ហາດាអ៊ីក)។ គាត់ទទួលមរណភាពឆ្នាំ ១២២៤ ហ.ស.។ ៩. អាប់ឌុល វ៉ាហាប បិន ហ៊ូសេន បិន យ៉ះយ៉ា អេដ-ឌៃឡាមី៖ កើតឆ្នាំ ១២០១ ហ.ស. លោក អះ-ស៊ូកានី បាននិយាយអំពីគាត់ថា៖ «គាត់បានស្តាប់ការបង្រៀនសៀវភៅជាច្រើនពីខ្ញុំ ដែលខ្ញុំមិនអាចរាប់ចំនួនអស់»។ លោកបានសរសើរពីភាពវៃឆ្លាត និងការចងចាំរបស់គាត់។ គាត់បានទទួលមរណភាពឆ្នាំ ១២៣៥ ហ.ស.។ ១០. អាលី បិន មូហាំម៉ាត់ (ﷺ) បិន អាលី អះ-ស៊ូកានី៖ ជាកូនប្រុសរបស់លោក កើតឆ្នាំ ១២១៧ ហ.ស. បានរៀនពីឪពុកនូវសៀវភៅហាឌីស, (ស៊ើរហុល មុនតាកោះ) និង (ហ្វាត់ហ៊ុល កូឌីរ)។ គាត់ទទួលមរណភាពឆ្នាំ ១២៥០ ហ.ស. មុនឪពុកគាត់ពីរខែ។ ១១. លុតហ្វុលឡោះ បិន អះម៉ាត់ ចូហាហ្វ៖ កើតឆ្នាំ ១១៨៩ ហ.ស. ជាអ្នកប្រវត្តិសាស្ត្រ និងអ្នកអក្សរសាស្ត្រ។ បានរៀនពីលោក អះ-ស៊ូកានី នូវវិទ្យាសាស្ត្រវេយ្យាករណ៍, ម៉ូហ្វូឡូហ្ស៊ី, តក្កវិជ្ជា, វោហារសាស្ត្រ និងហាឌីស។ គាត់ទទួលមរណភាពឆ្នាំ ១២៤៣ ហ.ស.។ ១២. មូហ្សិន បិន អាប់ឌុល ការីម បិន អះម៉ាត់ អេស-សាន់អាណី៖ កើតឆ្នាំ ១១៩១ ហ.ស. បានរៀនសៀវភៅ (ស៊ើរហុល រ៉ូឌី អាឡាល់ កាហ្វ៊ីយ៉ាហ៍), (មូហ្គនី ឡាលីប៊ីប) និង (អាល់-កាសហ្វ)។ គាត់ជាអ្នកពូកែខាងកំណាព្យ។ គាត់ទទួលមរណភាពឆ្នាំ ១២៦៦ ហ.ស.។ ១៣. មូហាំម៉ាត់ (ﷺ) បិន អះម៉ាត់ បិន សាអ៊ត អេស-ស៊ូឌី៖ កើតឆ្នាំ ១១៧៨ ហ.ស. បានរៀនសៀវភៅ (មូឡហ៊ីតុល អ៊ីអេរ៉ាប), (កាហ្វ៊ីយ៉ាហ៍), (មូហ្គនី ឡាលីប៊ីប), (ស៊ាហ្វ៊ីយ៉ាហ៍) និង (ចាមិអុល អ៊ូស៊ូល)។ គាត់ទទួលមរណភាពឆ្នាំ ១២៣៦ ហ.ស.។ ១៤. មូហាំម៉ាត់ (ﷺ) បិន អះម៉ាត់ បិន មូហាំម៉ាត់ (ﷺ) អេស-សាត៊ីប៊ី៖ កើតឆ្នាំ ១២១០ ហ.ស. បានរៀនសៀវភៅ (សហ៊ីហ៊ី ប៊ូខូរី), (អាល់-កាសហ្វ), (ស៊ើរហុល រ៉ូឌី) និង (អេស-សៃលុល ចារ៉ារ)។ គាត់ទទួលមរណភាពនៅទីក្រុង ហូដៃដាហ៍ ឆ្នាំ ១២៥៥ ហ.ស.។ ១៥. មូហាំម៉ាត់ (ﷺ) បិន ហាសាន់ អេស-សាម៉ាវី៖ កើតក្រោយឆ្នាំ ១១៧០ ហ.ស. បានរៀនពីលោក អះ-ស៊ូកានី នូវវិទ្យាសាស្ត្រ ម៉ូហ្វូឡូហ្ស៊ី, វេយ្យាករណ៍, តក្កវិជ្ជា, វោហារសាស្ត្រ, អ៊ូស៊ូល, ហាឌីស និងហ្វិកហ៍។ ១៦. មូហាំម៉ាត់ (ﷺ) បិន ហាសាន់ បិន អាលី អេស-ស៊ូជានី អេដ-ឌីម៉ារី៖ កើតឆ្នាំ ១២០០ ហ.ស. លោក អះ-ស៊ូកានី បានផ្តល់សិទ្ធិ (អ៊ីចាហ្សាហ៍) ទូទៅដល់គាត់។ គាត់បាននិពន្ធសៀវភៅ (អាល់-តិក្សារ) ដែលនិយាយអំពីជីវប្រវត្តិរបស់គ្រូគាត់គឺលោក អះ-ស៊ូកានី។ គាត់ទទួលមរណភាពឆ្នាំ ១២៨៦ ហ.ស.។ ១៧. មូហាំម៉ាត់ (ﷺ) អាប៊ីដ បិន អះម៉ាត់ បិន អាលី អេស-ស៊ីនឌី៖ ជាអ្នកប្រាជ្ញហ្វិកហ៍តាមមហ្សហាបហាន់ណាហ្វី និងជាអ្នកប្រាជ្ញហាឌីស។ បានរៀនពីលោក អះ-ស៊ូកានី និងទទួលបានចំណេះដឹងច្រើនពីលោក។ ស្នាដៃរបស់គាត់មាន (អាល់-ម៉ាវ៉ាហ៊ីប៊ុល ឡត៊ីហ្វាហ៍)។ គាត់ទទួលមរណភាពនៅទីក្រុងម៉ាឌីណាហ៍ ឆ្នាំ ១២៥៧ ហ.ស.។ ១៨. មូហាំម៉ាត់ (ﷺ) បិន អាលី បិន ហ៊ូសេន អាល់-អ៊ូម៉ារ៉ានី៖ ជាអ្នកប្រាជ្ញហាឌីស កើតឆ្នាំ ១១៩៤ ហ.ស. បានរៀនពីលោកនូវវិទ្យាសាស្ត្រ តាហ្វស៊ីរ, វេយ្យាករណ៍, ម៉ូហ្វូឡូហ្ស៊ី និងបានស្តាប់ការបង្រៀនស្នាដៃភាគច្រើនរបស់លោក។ ស្នាដៃរបស់គាត់មាន (អាចាឡាតុ ហ្សាវីល ហាចាហ៍)។ គាត់ត្រូវបានគេសម្លាប់នៅផ្ទះរបស់គាត់ក្នុងទីក្រុង (ហ្សាប៊ីដ) ឆ្នាំ ១២៦៤ ហ.ស.។
មើលអត្ថបទយោងជាភាសាអង់គ្លេស (English Reference)
المبحث الخامس: تلاميذه
ជំពូកទីប្រាំាំ៖ ការកាន់តំណែងជាចៅក្រម និងជំហររបស់លោកចំពោះតំណែងនេះ ក្នុងខែរ៉បាប់ ឆ្នាំ ១២០៩ នៃពុទ្ធសករាជឥស្លាម (១) អាជ្ញាធរគ្រប់គ្រងប្រទេសយេម៉ែននាពេលនោះ គឺលោក អាលី ប៊ីន អាប់បាស់ ប៊ីន ဟូសេន (ទទួលអនិច្ចកម្មឆ្នាំ ១២២៤) បានជ្រើសរើស អ៊ីម៉ាម សៅកានី ឱ្យកាន់តំណែងជាចៅក្រមនៃប្រទេសយេម៉ែន ដោយពេលនោះលោកមានអាយុ ៣៦ ឆ្នាំ។ លោក សៅកានី បានរៀបរាប់ពីរបៀបនៃការទទួលបានតំណែងជាចៅក្រមនេះ និងបានពណ៌នាវាថាជាការសាកល្បងមួយ ដោយលោកបានពោលថា៖ «កាលពីខែរ៉បាប់ ឆ្នាំ ១២៥៩ (២) ចៅក្រម យ៉ាហ្យា ប៊ីន សាលីហ៍ អាសសាហ្ស៊ូរី អាសសាហូលី បានទទួលអនិច្ចកម្ម (៣)។ មួយសប្តាហ៍ក្រោយពេលមរណភាពរបស់លោក ខ្ញុំស្រាប់តែទទួលបានដំណឹងពីសំណាក់សិស្សានុសិស្សរបស់អាជ្ញាធរគ្រប់គ្រង (ខាលីហ្វា) ដូច្នេះខ្ញុំក៏បានទៅជួបលោក។ លោកបានប្រាប់ខ្ញុំថា លោកបានសម្រេចចិត្តជ្រើសរើសខ្ញុំឱ្យជំនួសតំណែងជាចៅក្រមខាងលើនេះ។ ពេលនោះ ខ្ញុំបានបដិសេធចំពោះលោក ដោយលើកយកហេតុផលថា ខ្ញុំកំពុងតែមមាញឹកនឹងការសិក្សាស្រាវជ្រាវចំណេះដឹង (សាសនា)។ ប៉ុន្តែលោកបានមានប្រសាសន៍ថា ការបំពេញភារកិច្ចទាំងពីរគឺអាចធ្វើទៅរួច ហើយគ្មានគោលបំណងអ្វីផ្សេងក្រៅពីការសម្រេចវិនិច្ឆ័យលើបណ្តឹងវិវាទដែលត្រូវបានបញ្ជូនមកកាន់ខ្ញុំត្រឹមតែពីរថ្ងៃប៉ុណ្ណោះក្នុងមួយសប្តាហ៍។ ខ្ញុំក៏បានតបថា៖ ខ្ញុំនឹងធ្វើសឡាតអ៊ីស្ត៊ីខារ៉ស់ (សុំការចង្អុលបង្ហាញពីអល់ឡោះ) និងសុំយោបល់ពីអ្នកមានគុណធម៌ ហើយអ្វីដែលអល់ឡោះបានជ្រើសរើស គឺពិតជាមានភាពល្អប្រសើរក្នុងនោះស្រាប់។ ពេលដែលខ្ញុំបានឃ្លាតចេញពីលោក ខ្ញុំនៅតែមានចិត្តស្ទាក់ស្ទើរប្រហែលមួយសប្តាហ៍ ប៉ុន្តែបណ្តាអ្នកចេះដឹងភាគច្រើននៅក្នុងទីក្រុងសានអា (Sana'a) បានមករកខ្ញុំ ហើយពួកគេបានឯកภาพគ្នាថា ការទទួលយកតំណែងនេះគឺជាកាត្វិច្ច (វាជីប) ហើយពួកគេមានការព្រួយបារម្ភក្រែងលោមានបុគ្គលដែលគេមិនទុកចិត្តលើសាសនា និងចំណេះដឹងរបស់ខ្លួន ចូលមកកាន់តំណែងនេះ ដែលជាកន្លែងវិនិច្ឆ័យរឿងក្តីតាមក្រឹត្យក្រមសាសនានៅគ្រប់តំបន់ទាំងអស់របស់យេម៉ែន។ ពួកគេបានលើកឡើងរឿងនេះយ៉ាងច្រើន និងបានផ្ញើលិខិតវែងៗមកកាន់ខ្ញុំ ដូច្នេះខ្ញុំក៏បានយល់ព្រមដោយពឹងផ្អែកលើអល់ឡោះ តាអាឡា និងទុកចិត្តទ្រង់តែអង្គឯងប៉ុណ្ណោះ (៤)។» លោក សៅកានី ធ្លាប់មានជំនឿថា ការមមាញឹកនឹងការងារជាចៅក្រម នឹងក្លាយជាឧបសគ្គរវាងរូបលោក និងការងារបង្រៀន ការសិក្សា ក៏ដូចជាការនិពន្ធសៀវភៅដែលលោកធ្លាប់បានធ្វើកន្លងមក។ លោកយល់ឃើញថា ការងារដូចជាចៅក្រមនេះ តម្រូវឱ្យមានបទពិសោធន៍ក្នុងអង្គជំនុំជម្រះ និងកិច្ចការរបស់ចៅក្រម ខណៈដែលរូបលោកផ្ទាល់មិនទាន់មានបទពិសោធន៍បែបនេះនៅឡើយទេ។ ប៉ុន្តែ ការធ្វើអ៊ីស្ត៊ីខារ៉ស់សុំការចង្អុលបង្ហាញពីអល់ឡោះ តាអាឡា បន្ទាប់មកគឺការទទូចស្នើសុំពីសំណាក់អ្នកចេះដឹង និងអ្នកមានយោបល់ភាគច្រើន បានរុញច្រានឱ្យលោកទទួលយកការងារនោះ ដែលបើទោះជាពួកអ្នកមានសាសនា និងអ្នកចេះដឹងមិនព្រមទទួលយកវាទេ នោះវានឹងធ្លាក់ទៅក្នុងដៃរបស់ពួកអజ్ఞាត ពួកអธรรม (អយុត្តិធម៌) ពួកដែលនិយមធ្វើតាមគ្នាតែបំពាន និងពួកដែលងប់ងល់ជ្រុលនិយមទៅវិញ (៥)។ កិច្ចការរបស់លោកក្នុងតំណែងជាចៅក្រម និងការសម្រុះសម្រួលដោះស្រាយវិវាទរវាងគូភាគី គឺមិនមែនកំណត់ត្រឹមតែពីរថ្ងៃដូចដែលអាជ្ញាធរបានកំណត់ឱ្យលោកពេលស្នើផ្តល់តំណែងនេះដំបូងឡើយ ប៉ុន្តែការងារថ្មីនេះបានឆក់យកពេលវេលាភាគច្រើនរបស់លោកទៅវិញ។ លោក សៅកានី បានពោលថា៖ «កិច្ចការនេះមិនបានឈប់ត្រឹមតែការជំនុំជម្រះក្តីត្រឹមតែពីរថ្ងៃនោះឡើយ ប៉ុន្តែប្រជាជនបានកុះករមកពីគ្រប់ទิศទី ដូច្នេះខ្ញុំបានចំណាយពេលវេលាទាំងអស់ទៅលើរឿងនោះ លើកលែងតែរយៈពេលដ៏ខ្លីប៉ុណ្ណោះ ដែលខ្ញុំបានបែងចែកវាសម្រាប់ការអានសៀវភៅចំណេះដឹងខ្លះ ឬសម្រាប់ការស្វែងរកចំណេះដឹងបន្ថែម និងបំពេញកិច្ចការដែលខ្ញុំបានចាប់ផ្តើមរួចហើយ។ ស្មារតីរបស់ខ្ញុំមានភាពមមាញឹកយ៉ាងខ្លាំង ហើយអារម្មណ៍ក៏មានការថប់បារម្ភយ៉ាងខ្លាំងផងដែរ ជាពិសេសគឺរូបខ្ញុំមិនបានដឹងពីវិធានបទនិងនីតិវិធីផ្លូវការក្នុងរឿងនេះឡើយ ហើយក៏មិនដែលចូលរួមក្នុងអង្គជំនុំជម្រះក្ដីណាមួយដែរ សូម្បីតែសម័យប្រជុំកាត់ក្តីរបស់ឪពុកខ្ញុំ (សូមអល់ឡោះមេត្តាប្រណីដល់លោកចុះ) ចាប់តាំងពីពេលនៅក្មេងរហូតមកដល់ពេលក្រោយៗទៀត ក៏ខ្ញុំមិនដែលចូលរួមដែរ។ ប៉ុន្តែអល់ឡោះបានបើកព្រះទ័យ (បំភ្លឺផ្លូវ) និងបានជួយទ្រទ្រង់ក្នុងការបំពេញភារកិច្ចនោះ (៦)។» លោក សៅកានី (សូមអល់ឡោះមេត្តាប្រណីដល់លោក) បានធ្វើការវិភាគលើបុគ្គលិកលក្ខណៈរបស់ចៅក្រមយុត្តិធម៌ ដោយបានកំណត់លក្ខណៈសម្បត្តិ និងវិធានការច្បាស់លាស់មួយចំនួនសម្រាប់រូបគេ។ លោកយល់ឃើញថា ចៅក្រមមិនត្រូវខ្នះខ្នែងស្វែងរកតំណែងនេះដោយខ្លួនឯង ឬតាមរយៈអ្នកកណ្តាលឡើយ ហើយត្រូវតែជាអ្នកដែលមានចំណេះដឹងច្បាស់លាស់លើគម្ពីរគម្ពីរគួរអាន និងស៊ូណាន់ ព្រមទាំងចេះពីរបៀបទាញយកការវិនិច្ឆ័យ (អះសទីនបាត) ពីប្រភពទាំងពីរនេះ ត្រូវជាអ្នកដែលចេះវែកញែក (មុជតាហ៊ីដ) ហើយគោលបំណងរបស់គេមិនមែនដើម្បីប្រមូលទ្រព្យសម្បត្តិ ឬដើម្បីទទួលបានកិត្តិយស និងកេរ្តិ៍ឈ្មោះនោះឡើយ (៧)។ លោក សៅកានី បានពណ៌នាអំពីការប្រជែងគ្នាយ៉ាងខ្វែងដៃខ្វែងជើងរបស់ចៅក្រមក្នុងសម័យកាលរបស់លោក ដើម្បីដណ្តើមយកតំណែងទាំងនោះដោយគ្មានលក្ខណៈសម្បត្តិដូចបានរៀបរាប់ខាងលើថា ពួកវាគឺគ្រាន់តែធ្វើឡើងដោយសារតែការស្រលាញ់លោកិយវត្ថុតែប៉ុណ្ណោះ។ លោកបានពោលថា៖ «អ្វីដែលជំរុញឱ្យពួកមនុស្សខ្វះខាតទាំងនោះ ប្រជែងគ្នាយ៉ាងខ្លាំងដើម្បីដណ្តើមតំណែងជាចៅក្រម និងប្រឡូកចូលក្នុងការវិនិច្ឆ័យរបស់អល់ឡោះដោយគ្មានលក្ខខណ្ឌដែលទ្រង់បានតម្រូវ គឺគ្មានអ្វីក្រៅពី (ផលប្រយោជន៍) ពិភពលោកឡើយ មិនមែនដើម្បីសាសនាទេ។ ដូច្នេះ ចូរប្រយ័ត្នប្រយែងកុំឱ្យចាញ់បោកពាក្យសម្ដីរបស់ពួកមនុស្សដែលនិយាយខុសពីអ្វីដែលមានក្នុងចិត្តរបស់ពួកគេ។ នៅពេលដែលពួកគេស្លៀកពាក់បង្ហាញពីភាពអួតអាង បង្អួតរាក់ទាក់ និងបង្ហាញសញ្ញាជាការបោកប្រាស់ ការលួចបន្លំ និងការកុហកភូតភរ ហើយពួកគេនិយាយថា៖ ពួកគេមិនមានតម្រូវការអ្វីក្រៅពីការពិតនោះទេ ហើយក៏មិនចង់បានអ្វីដែរ ក្រៅតែពីការស្វែងរកផលបុណ្យនៅបរលោកនោះ ចូរអ្នកប្រាប់ទៅពួកគេវិញចុះថា៖ ចូរឈប់កុហកខ្លួនឯងទៅឱពួកចៅក្រមក្នុងនរកអើយ យោងតាមអត្ថបទបទបញ្ជារបស់ព្យាការីជាទីស្រលាញ់ (សូមអល់ឡោះប្រទានពរជ័យ និងសន្តិភាពដល់លោកចុះ)។ ប្រសិនបើពួកអ្នកខ្លាចអល់ឡោះ និងកោតក្រែងទ្រង់អស់ពីលទ្ធភាពពិតមែននោះ ម៉្លើយណាមិនហ៊ានប្រថុយប្រថានតាំងពីដំបូងឡើយ ដោយគ្មានបទបញ្ជាពីអល់ឡោះ គ្មានការបង្ខិតបង្ខំពីអាជ្ញាធរ និងគ្មានតម្រូវការពីប្រជាជនមូស្លីមឡើយ (៨)។» ហើយដោយសារតែលោក សៅកានី បានឃើញថា តម្រូវការរបស់ប្រជាជនមូស្លីមមកលើរូបលោកគឺពិតជាមានមែន ការទទូចស្នើសុំពីសំណាក់អាជ្ញាធរ និងពួកអ្នកចេះដឹងឱ្យលោកទទួលយកតំណែងនេះ ការមានចិត្តរីករាយចំពោះរឿងនោះបន្ទាប់ពីបានធ្វើសឡាតអ៊ីស្ត៊ីខារ៉ស់ និងការសុំទរពីអល់ឡោះ ទើបលោកយល់ព្រមទទួលយកការងារនោះ។ ទោះបីជាយ៉ាងណាក៏ដោយ លោកនៅតែប្រកាន់ខ្ជាប់នូវផ្លូវយុត្តិធម៌ដែលផ្អែកលើការប្រយ័ត្នប្រយែងយ៉ាងខ្លាំងបំផុត (វ៉ារ៉អរ)។ អ្វីដែលបង្ហាញឱ្យឃើញច្បាស់ពីចំណុចនេះ គឺការអនុវត្តយ៉ាងតឹងរឹងរបស់លោកចំពោះគោលការណ៍មិនទទួលយកអំណោយបន្ទាប់ពីបានកាន់តំណែងជាចៅក្រម សូម្បីតែអំណោយនោះมาจากបងប្អូនសាច់ញាតិរបស់លោកដែលធ្លាប់តែជូនវាដល់លោកជាប្រចាំមុនពេលកាន់តំណែងក៏ដោយ ដោយលោកបានបកស្រាយជំហរនេះថា មនុស្សយើងត្រូវបានបង្កើតឡើងមកឱ្យមានចិត្តស្រលាញ់អ្នកដែលធ្វើអំពើល្អដល់ខ្លួន (៩)។ លោក (សូមអល់ឡោះមេត្តាប្រណីដល់លោក) បានពោលថា៖ «ដូច្នេះ អ្នកដឹកនាំដែលរក្សាសាសនាខ្លួន និងត្រៀមខ្លួនរួចជាស្រេចដើម្បីឈរនៅចំពោះព្រះភ័ក្ត្រម្ចាស់របស់ខ្លួន ត្រូវតែប្រុងប្រយ័ត្នចំពោះការទទួលយកអំណោយពីអ្នកដែលផ្ដល់វាឱ្យ បន្ទាប់ពីខ្លួនបានកាន់តំណែងជាចៅក្រម។ ព្រោះថាអំពើល្អ (ការផ្ដល់អំណោយ) មានឥទ្ធិពលលើធម្មជាតិនៃចិត្តមនុស្ស ហើយបេះដូងត្រូវបានបង្កើតឡើងឱ្យស្រលាញ់អ្នកដែលធ្វើអំពើល្អដល់ខ្លួន។ ហេតុដូច្នេះហើយ ចិត្តរបស់គេប្រហែលជាអាចលំអៀងទៅរកអ្នកដែលផ្ដល់អំណោយឱ្យ ក្នុងកម្រិតមួយដែលធ្វើឱ្យប៉ះពាល់ដល់ភាពយុត្តិធម៌ នៅពេលដែលមានការប្តឹងតវ៉ារវាងអ្នកផ្ដល់អំណោយ និងអ្នកដទៃ។ ចៅក្រមប្រហែលជាមិនដឹងខ្លួនពីរឿងនេះឡើយ ហើយគិតថាខ្លួនមិនបានដើរចេញពីភាពត្រឹមត្រូវនោះទេ ដោយសារតែឥទ្ធិពលនៃអំពើល្អដែលបានដុះដាលនៅក្នុងបេះដូងរបស់ខ្លួន ខណៈដែលអំពើបូកសូក (ស៊ីសំណូក) ក៏មិនបានធ្វើអ្វីលើសពីនេះដែរ។ ដោយសារហេតុផលនេះហើយ ទើបខ្ញុំបានបដិសេធមិនទទួលយកអំណោយបន្ទាប់ពីខ្ញុំបានចូលកាន់តំណែងជាចៅក្រម ពីសំណាក់បុគ្គលដែលធ្លាប់តែជូនអំណោយមកខ្ញុំមុនពេលចូលកាន់តំណែង សូម្បីតែពីសំណាក់បងប្អូនសាច់ញាតិក៏ដោយ ចុះទើបតែនឹងអ្នកដទៃផ្សេងទៀតទៅទៀត? ដូច្នេះ នៅក្នុងការធ្វើបែបនេះ គឺមានផលប្រយោជន៍ជាច្រើនលើសលប់ដែលមិនអាចរៀបរាប់អស់ឡើយ។ ខ្ញុំសូមសុំព្រះពរពីអល់ឡោះ សូមឱ្យទ្រង់ធ្វើឱ្យវាជាកិច្ចការដ៏បរិសុទ្ធសម្រាប់ព្រះភ័ក្ត្ររបស់ទ្រង់តែមួយប៉ុណ្ណោះ (១០)។» --- เชิงอรรถ/ចំណាំ (Footnotes): (១) អាល់ប៊ីដរ៍ អាត់តាលីអុ ភាគ ១/ទំព័រ ៤៥៩, អាល់អ៊អាឡាម ភាគ ៤/ទំព័រ ២៩៨។ (២) អាល់ប៊ីដរ៍ អាត់តាលីអុ ភាគ ២/ទំព័រ ៣៣៣។ (៣) អាល់ប៊ីដរ៍ អាត់តាលីអុ ភាគ ១/ទំព័រ ៤៦៤-៤៦៥។ (៤) អុសុខានី, ဟាយ៉ាត៊ុហ្វា វ៉ា ហ្វីគូរុហ្វា ទំព័រ ១៨៧-១៨៨។ (៥) គឺ៖ ពួកគេបានមកប្រមូលផ្តុំគ្នា និងមានចំនួនច្រើន។ (៦) អាល់ប៊ីដរ៍ អាត់តាលីអុ ភាគ ១/ទំព័រ ៤៦៥។ (៧) នែលុលអ្វ៉តារ ភាគ ៨/ទំព័រ ២៦២, អុសុខានី ហាយ៉ាត៊ុហ្វា វ៉ា ហ្វីគូរុហ្វា ទំព័រ ១៨៩។ (៨) នែលុលអ្វ៉តារ ភាគ ៨/ទំព័រ ២៦៣។ (៩) អុសុខានី ហាយ៉ាត៊ុហ្វា វ៉ា ហ្វីគូរុហ្វា ទំព័រ ១៩០។ (១០) នែលុលអ្វ៉តារ ភាគ ៨/ទំព័រ ២៦៩។
មើលអត្ថបទយោងជាភាសាអង់គ្លេស (English Reference)
المبحث السادس: توليه القضاء وموقفه منه
ជំពូកទីប្រាំពីរ៖ ស្នាដៃនិពន្ធ និងកេរ្តិ៍ដំណែលផ្នែកវិទ្យាសាស្ត្ររបស់លោក ទោះបីជាអ្នកប្រាជ្ញដ៏ល្បីល្បាញ អះ-ស៊ូកានី (សូមអល់ឡោះមេត្តាដល់លោក) បានចំណាយពេលពេញមួយថ្ងៃ និងស្ទើរតែពេញមួយយប់ទៅលើការផ្តល់ដីកា (ហ្វត្វា) ការបង្រៀន ការដោះស្រាយវិវាទ និងការកាត់ក្តីរវាងប្រជាជននៅក្នុងក្រុមប្រឹក្សាជំនុំជម្រះក្តីក៏ដោយ ក៏រឿងទាំងអស់នោះមិនបានរារាំងលោកពីការចូលរួមក្នុងវិស័យតែងនិពន្ធ និងការស្រាវជ្រាវនោះឡើយ។ លោកបានផ្តល់ជូនបណ្ណាល័យឥស្លាមនូវស្នាដៃដ៏មានតម្លៃរាប់សិបក្បាល និងការចងក្រងដ៏ភ្លឺស្វាងក្នុងវិស័យផ្សេងៗគ្នា។ លោកបាននិពន្ធសៀវភៅស្តីពី តាហ្វស៊ីរ (ការបកស្រាយគម្ពីរគួរអាន) ហាឌីស (ពាក្យសម្តីព្យាការី) អាកៃដ៍ (ជំនឿ) ហ្វិកហ៍ (នីតិសាស្ត្រ) និងភាសា ដែលសុទ្ធតែបង្ហាញពីចំណេះដឹងដ៏ទូលំទូលាយ ភាពប៉ិនប្រសប់ និងបទពិសោធន៍ដ៏ជ្រៅជ្រះរបស់លោកក្នុងវិស័យនេះ។ លោកបានរៀបរាប់ពីស្នាដៃជាច្រើនរបស់លោកនៅក្នុងសៀវភៅ (អាល់-បាដ្រុល តូឡេ) ហើយក៏នៅមានស្នាដៃជាច្រើនទៀតដែលលោកមិនបានរៀបរាប់។ ខាងក្រោមនេះ ខ្ញុំនឹងលើកយកចំណងជើងស្នាដៃដែលត្រូវបានបោះពុម្ពរួចរាល់មកបង្ហាញជាមុន បន្ទាប់មកនឹងបន្តដោយស្នាដៃដែលនៅជាសាត្រាស្លឹករឹត (មិនទាន់បោះពុម្ព) ព្រមទាំងទីតាំងរក្សាទុក និងលេខកូដរបស់វា ប្រសិនបើអល់ឡោះមានបំណង។ ទីមួយ៖ ស្នាដៃដែលបានបោះពុម្ពរួច ១- អ៊ីបតូឡុល ដាវ៉ា អ៊ីជម៉ា អាឡា តាហ្រីម មូត្រឡក់ សាម៉ា (ការបដិសេធការអះអាងអំពីការឯកភាពគ្នាក្នុងការហាមឃាត់ការស្តាប់តន្ត្រីទាំងស្រុង)។ ២- អ៊ីតហ្វុល អាកាប៊ីរ ប៊ីអ៊ីស្ន៉ាឌីដ ដាហ្វាទ័រ។ ៣- អដាប៊ុល តូឡាប វ៉ាមុនតាហាល់ អារ៉ាប។ ៤- អ៊ីរ៉ស៊ូឌុល ស៊ីកត៍ អ៊ីឡា អ៊ីតហ្វាគី ស៊ីរ៉ូអ៊ីន អាឡាត់ តូហ៊ីត វ៉ាល់ម៉ាអាដ វ៉ាន-នុប៊ូ្វ៉ាត។ ៥- អ៊ីរ៉ស៊ូឌុល សាអ៊ីល អ៊ីឡា ដាលីលីល ម៉ាសាអ៊ីល។ ៦- អ៊ីរ៉ស៊ូឌុល ហ្វូហូល អ៊ីឡា តាហ៊ីគី អ៊ីលមិល អ៊ូស៊ូល។ ៧- អ៊ីស្កាលូ សាអ៊ីល អ៊ីឡា តាហ្វស៊ីរ (វ៉ាល់កូម៉ារ៉ូ កូដដារ៉ូណាហូ ម៉ាណាហ្ស៊ីល)។ ៨- អតហ្វូល មូស្លីមីន ហ្វីល ជាន់នះ (កុមារមូស្លីមនៅក្នុងឋានសួគ៌)។ ៩- អាល់អ៊ិលឡាម ប៊ីលម៉ាសាយីហ៊ីល អាំឡាម វ៉ាត-តាលាមីហ្ស៊ីល គីរ៉ាម។ ១០- អ៊ូម៉ាណាវ៉ូស ស៊ីរីអា (អ្នកថែរក្សាធម្មនុញ្ញឥស្លាម)។ ១១- អាល់អ៊ីដូហ៍ លីម៉ាអានី តាវបះ វ៉ាល់អ៊ីស្លាហ៍។ ១២- បាស ស្តីពីការស្វែងរកភស្តុតាងនៃអព្ភូតហេតុរបស់ពួកអូលីយ៉ា (មិត្តរបស់អល់ឡោះ)។ ១៣- បាស ស្តីពីការបង្កគ្រោះថ្នាក់ដល់អ្នកជិតខាង។ ១៤- បាស ស្តីពីការឆ្លើយតបនឹងការអង្វរករ (ឌូអា) មិនផ្ទុយនឹងការកំណត់ទុកជាមុន (កូដារ) របស់អល់ឡោះ។ ១៥- បាស ស្តីពីកាតព្វកិច្ចនៃការស្រឡាញ់អល់ឡោះដ៏ខ្ពង់ខ្ពស់។ ១៦- អាល់បាស៊ុល មូសហ្វារ អាន់ តាហ្រីម គូល្លិ មូសគីរ វ៉ាមូហ្វិតទីរ (ការស្រាវជ្រាវដែលបង្ហាញពីការហាមឃាត់រាល់អ្វីដែលធ្វើឱ្យស្រវឹង និងធ្វើឱ្យស្ពឹកស្រពន់)។ ១៧- អាល់បាដ្រុល តូឡេ ប៊ីម៉ាហាស៊ីន មីន បាដុល ក័រនី សាប៊ី (ព្រះចន្ទរះឡើងជាមួយនឹងគុណធម៌របស់អ្នកដែលមកក្រោយសតវត្សទីប្រាំពីរ)។ ១៨- ប៊ូលូហុល សាអ៊ីល អាម៉ានីហ៊ី ប៊ីត-តាកាល់ឡុម អាឡា អាត់រ៉ូហ្វិត សាម៉ានីយ៉ះ។ ១៩- អាត់-តូហ្វ ហ្វីល អ៊ីរ៉ស៊ូឌ អ៊ីឡា ម៉ាហ្សាហ៊ីប៊ីស សាឡាហ្វ។ ២០- តូហ្វាទូហ្ស ហ្សាគីរ៉េន ប៊ីអ៊ូដាទិល ហ៊ីស្និល ហាស៊ីន មីន កាឡាមិ សៃយីឌីល មូរសាលីន។ ២១- តាន់បីហុល អាហ្វូហ្ស៊ីល អាឡា ម៉ាវ៉ារ៉ូដូ ហ្វី ហ្ស៊ីយ៉ាដាទិល អ៊ូម៉រ វ៉ានូក្សូណាហ៊ី មីន៉ាដ-ដាឡាអ៊ីល។ ២២- ចម្លើយស្តីពីអត្ថន័យនៃហាឌីស៖ "ខ្ញុំជាទីក្រុងនៃចំណេះដឹង ហើយអាលីគឺជាទ្វាររបស់វា"។ ២៣- ចម្លើយចំពោះសំណួរអំពីការអត់ធ្មត់ និងភាពសុភាព តើវាទាក់ទងគ្នាឬអត់? ២៤- ចម្លើយចំពោះសំណួរអំពីចំណុចនៃការនិយាយដដែលៗនៅក្នុងព្រះបន្ទូលអល់ឡោះ៖ "ចូរអ្នកប្រកាសថា៖ ពិតប្រាកដណាស់ ខ្ញុំត្រូវបានបង្គាប់ឱ្យគោរពសក្ការៈចំពោះអល់ឡោះ ដោយស្មោះត្រង់ចំពោះទ្រង់ក្នុងសាសនា ហើយខ្ញុំត្រូវបានបង្គាប់ឱ្យក្លាយជាអ្នកដំបូងនៃអ្នកដែលចុះចូល (មូស្លីម)"។ ២៥- ចម្លើយចំពោះសំណួរអំពីរបៀបដែលអក្សរ "ហ្វា" នៅក្នុងព្រះបន្ទូលអល់ឡោះ៖ "ចូរអ្នកពិនិត្យមើលអាហារ និងភេសជ្ជៈរបស់អ្នក ដែលវាមិនទាន់ខូចគុណភាព" ស្ថិតនៅក្នុងទីតាំងនៃភស្តុតាង។ ២៦- ចម្លើយចំពោះសំណួរដែលទាក់ទងនឹងអ្វីដែលបានរៀបរាប់អំពី ខីឌីរ (សូមសន្តិភាពមានដល់លោក)។ ២៧- អាត់-ដារ៉ូរីល មូឌីយ៉ះ ស៊ើរហ៍ អាត់-ឌូរ៉ូរីល បាហ៊ីយ៉ះ។ ២៨- អាត់-ឌូរ៉ូរីល បាហ៊ីយ៉ះ ហ្វីល ម៉ាសាអ៊ីលិល ហ្វិកហ៊ីយ៉ះ។ ២៩- ដ៊ូរ៉ូស សាហាបះ ហ្វី ម៉ាណាក៊ីប៊ីល កូរ៉ូបះ វ៉ាស-សូហាបះ។ ៣០- អាត់-ឌូរ៉ូន ណូឌីដ ហ្វី អ៊ីខ្លូស៊ី កាលីមាតិត តូហ៊ីត។ ៣១- អាត់-ដាវ៉ាអុល អាជិល ហ្វី ដាហ្វអ៊ីល អាប់ឌូវីស សូអ៊ីល។ ៣២- រ៉ូហ្វអ៊ុល រីបះ អាំម៉ា យ៉ាជូហ្សូ វ៉ាម៉ា ឡា យ៉ាជូហ្សូ មីន៉ាល ហ្គីបះ (ការដកចេញនូវការសង្ស័យអំពីអ្វីដែលអនុញ្ញាត និងអ្វីដែលមិនអនុញ្ញាតក្នុងការនិយាយដើមគេ)។ ៣៣- អស្សៃលុល ចារ៉ារ៉ូ អាល់មូតាម៉ាដហ្វិក អាឡា ហាតាអ៊ីគីល អាហ្សាហារ។ ៣៤- ស៊ើរហូស ស៊ូឌូរ ហ្វី តាហ្រីម រ៉ូហ្វអ៊ីល កូពួរ (ការពន្យល់អំពីការហាមឃាត់ការសាងសង់លើផ្នូរ)។ ៣៥- អាល់អ៊ិកឌុល សាមីន ហ្វី អ៊ីសបាតិ វ៉ូសាយ៉ាទិ អាមីរ៉ិល មូមិនីន។ ៣៦- ហ្វាតហុល កូឌីរ អាល់ចាមី បៃន៉ា ហ្វាន់នី រីវ៉ាយ៉ះ វ៉ាឌីរ៉ាយ៉ះ មីន អ៊ីលមិត តាហ្វស៊ីរ។ ៣៧- ហ្វាតហុល កូឌីរ ហ្វីល ហ្វារគី បៃន៉ាល ម៉ាអ្សារ៉ះ វ៉ាត់-តាហ្ស៊ីរ។ ៣៨- អាល់ហ្វូហ្វាអ៊ីឌុល ម៉ាចមូអះ ហ្វីល អាហាឌីសិល ម៉ូឌូអះ (ការប្រមូលផ្តុំនូវហាឌីសដែលមិនត្រឹមត្រូវ/ប្រឌិត)។ ៣៩- កូត្រុល វ៉ាលី អាឡា ហាឌីសិល វ៉ាលី។ ៤០- អាល់កូឡុល មូហ្វីដ ហ្វី អាំឌីលីល អ៊ីជទីហាត វ៉ាត់-តាក្លីដ។ ៤១- កាសហ្វូស ស៊ូពូហាត អាន់នីល ម៉ូស្ហាប៊ីហាត។ ៤២- អាល់លូម្អះ ហ្វីល អ៊ីតទីដាទិ ប៊ីអ៊ីដ្រូគី រ៉ូកអា មីន៉ាល់ ជូម្អះ។ ៤៣- អាល់ម៉ាបាហ៊ីស៊ុល វ៉ាហ្វ៊ីយ៉ះ ហ្វីស ស៊ីរ៉ាកាទិល អ៊ូហ្វ៊ីយ៉ះ។ ៤៤- អាល់មិសគុល ហ្វាអ៊ីហ៍ ហ្វី ហត់តិល ជូអាអ៊ីហ៍។ ៤៥- នុហ្ស៊ូល មីន អិតតាកូ ប៊ីកាសហ្វី អាហ្វវ៉ាលិល មុនតាកូ។ ៤៦- នីលុល អូថារ ស៊ើរហ៍ មុនតាកល់ អាខបារ មីន អាហាឌីសិ សៃយីឌីល អាខយ៉ារ។ ទីពីរ៖ ស្នាដៃដែលនៅជាសាត្រាស្លឹករឹត (មិនទាន់បោះពុម្ព) ១- អាល់អាបហាស៊ុល បាឌីអះ ហ្វី វូជូហ៊ីល អ៊ីជូហាបះ អ៊ីឡា អាំកាមិស ស៊ីរីអា។ ២- អាល់អាបហាស៊ុល ហ៊ីសាន អាល់មូតាអាលីកូ ប៊ីលអាារីយ៉ះ វ៉ាត់-តាហ្ស៊ីរ វ៉ាស-ស៊ីរ៉ាកះ វ៉ារ៉ូហាន។ ៣- អាល់អាបហាស៊ុល វ៉ូឌីយ៉ះ ហ្វីល កាឡាមិ អាឡា ហាឌីស៖ "ហុបពុឌ-ឌុនយ៉ា រ៉អ្សូ គូល្លិ ខូទីអា"។ ៤- អ៊ីតហ្វុល មហារ៉ះ ប៊ីលកាឡាមិ អាឡា ហាឌីស៖ "ឡា អាំដាវ៉ា វ៉ាឡា តូអ៊ីរ៉ះ"។ ៥- អាល់អ៊ីសបាតូ លីលត៊ីកូ អារ៉ូវ៉ាហ៊ីល អាំយ៉ា វ៉ាល់អាមវ៉ាត។ ៦- អ៊ីរ៉ស៊ូឌុល អាំយ៉ាន អ៊ីឡា តាស៊ីហ៊ី ម៉ាហ្វី អូគូឌីល ជូម៉ាន។ ៧- អ៊ីរ៉ស៊ូឌុល ហ្គាប៊ី អ៊ីឡា ម៉ាហ្សាហាប៊ី អហ្លិល បៃត៍ ហ្វី សូហ៊ីប៊ីន ណាប៊ី។ ៨- អ៊ីរ៉ស៊ូឌុល មូស្តាហ្វ៊ីដ អ៊ីឡា ដាហ្វអ៊ី កាឡាមិ អ៊ីបនី ដាក៊ីគីល អ៊ីដ ហ្វីល អ៊ីត្លូក វ៉ាត់-តាក់គីដ។ ៩- អ៊ីស្ហូរ៉ូកុន ណៃយីរ៉េន ហ្វី បាយ៉ានិល ហុកមិ អ៊ីហ្សា តាហាលឡាហ្វា អាណិល វ៉ាអ្សឌិ អាហាឌុល ខូស្ហូម៉ាន។ ១០- អ៊ីហ្វាទូស សាអ៊ីល ហ្វីល អាំស្រ៍ ម៉ាសាអ៊ីល។ ១១- អ៊ីកណូអុល បាហ៊ីស ប៊ីដាហ្វអ៊ី ម៉ា ហ្សូន្នាហូ ដាលីឡាន អាឡា ជូហ្ស៊ីល វ៉ូស៊ូយ៉ះ លីលវ៉ារីស។ ១២- អ៊ូមនីយ៉ាតុល មូតាស៊ីវ៉ូក ហ្វី តាហ៊ីគី អ៊ីលមិល ម៉ាន់តិក។ ១៣- អ៊ីដូហុល ដាឡាអ៊ីល អាឡា ម៉ាយ៉ាជូហ្សូ បៃន៉ាល់ អ៊ីមាំ វ៉ាល់ម៉ាមូអ៊ូម មីន៉ាល់ ហាហ៊ីល។ ១៤- អ៊ីដូហុល ដាឡាឡាតិ អាឡា អាំកាមិល ខីយ៉ារ៉ាត។ ១៥- អ៊ីដូហុល កូឡិ ហ្វី អ៊ីសបាតិល អាំវ៉ាល។ ១៦- បាដ្រូ សាប៉ាន, អាត់-តូឡេ ហ្វី សាម៉ាអ៊ីល អ៊ូហ្វាន។ ១៧- អាល់ប៊ូហ្គយ៉ះ ហ្វី ម៉ាសាអាឡាទិ រូអយ៉ះ។ ១៨- ប៊ូហ្គយ៉ាតុល មូស្តាហ្វ៊ីដ ហ្វី រ៉ូឌិ អាឡា មាន់ អាន់ការ៉ាល់ អាម៉ាល ប៊ីល អ៊ីជទីហាត មីន អហ្លិត តាក្លីដ។ ១៩- ប៊ូលូហុល មុន៉ា ហ្វី ហុកមិល អ៊ីស្តិមណា។ ២០- អាត់-តាក់រីហ្វ ប៊ីតាហ្ស៊ីយីហ្វី ម៉ាហ្វីត តាក់រីហ្វ។ ២១- អាត់-តូឌីហ៍, ហ្វី តាវ៉ាទូហ៊ី ម៉ា ជូអា ហ្វីល ម៉ាហ៍ឌីល មុនតាហ្ស័រ វ៉ាត់-ដាចចាល់ វ៉ាល់ម៉ាស៊ីហ៍។ ២២- អាល់ចាវ៉ាបាតុល ម៉ានីអះ អាឡាល អាបហាស៊ីល បាឌីអះ។ ២៣- ជៃយីឌុន ណាក់ឌូ លីអ៊ីបារ៉ាទិល កាសហ្វ វ៉ាស-សាត។ ២៤- ដាហ្វុល អ៊ីតទីរ៉ូឌាតិ អាឡា អ៊ីដូហ៊ីល ដាឡាឡាត។ ២៥- អាត់-ដាមហ្គះ ហ្វី វ៉ាចហ៊ី ដូរ៉ូប៊ីល កូអ័រអា។ ២៦- អាត់-ហ្សារីអះ អ៊ីឡា ដាហ្វអ៊ីល អាំជូហ៊ីល ម៉ានីអះ អាឡាល អាបហាស៊ីល បាឌីអះ។ ២៧- អារ៉ូសាលាទុល មូកាំមិលះ ហ្វី អាំឌីលីល បាសម៉ាឡះ។ ២៨- រ៉ូហ្វុល អាំសាស លីហ្វូអាអ៊ីឌិ ហាឌីសិ អ៊ីបនី អាបបាស។ ២៩- រ៉ូហ្វុល អាសាត
មើលអត្ថបទយោងជាភាសាអង់គ្លេស (English Reference)
المبحث السابع: مصنفاته وآثاره العلمية
ជំពូកទីប្រាំបី៖ ការទទួលអនិច្ចកម្មរបស់លោក នៅក្នុងខែជូម៉ាដា អាល់អាគីរ៉ូ ឆ្នាំ ១២៥០ នៃគ.ស. (ហិចរ៉ោះ) លោកអ្នកប្រាជ្ញដ៏ល្បីល្បាញ មូហាំម៉ាត់ (ﷺ) ប៊ីន អាលី អាស៊ូកានី បានទទួលអនិច្ចកម្ម ខណៈពេលដែលលោកកំពុងកាន់តំណែងជាចៅក្រមនៅក្នុងទីក្រុងសាន់អា។ ពិធីសឡាតចូណាហ្សោះរបស់លោកត្រូវបានធ្វើឡើងនៅឯវិហារធំ (អាល់ចាមីអ៊ុលកាប៊ីរ) បន្ទាប់មកលោកត្រូវបានគេបញ្ចុះនៅក្នុងទីបញ្ចុះសព (ឃូហ្សៃម៉ា) ដែលមានភាពល្បីល្បាញនៅក្នុងទីក្រុងនោះ។ នៅពេលដែលលោកទទួលអនិច្ចកម្ម លោកមានអាយុ ៧៦ ឆ្នាំ និង ៦ ខែ ដែលលោកបានចំណាយពេលវេលាទាំងនោះទៅលើការស្វែងរកចំណេះដឹង និងការសិក្សាស្រាវជ្រាវ។ បន្ទាប់ពីលោកបានជ្រួតជ្រាបនូវចំណេះដឹងទាំងនោះហើយ លោកក៏បានផ្សព្វផ្សាយវាទៅដល់សិស្សគណ និងសង្គមជុំវិញខ្លួនលោក។ ជីវិតរបស់លោកពោរពេញទៅដោយការផ្តល់ដីកា (ហ្វត្វា) និងការកាត់ក្តីរវាងប្រជាជន។ លោកមិនទាន់បានចាកចេញពីលោកនេះទៅឡើយ រហូតទាល់តែលោកបានបន្សល់ទុកនូវស្នាដៃនិពន្ធដែលមានប្រយោជន៍រាប់សិបក្បាល ការកែសម្រួលដ៏ត្រឹមត្រូវ និងការចងក្រងដែលពោរពេញទៅដោយវិទ្យាសាស្ត្រដ៏ឧត្តុង្គឧត្តម ដែលជាភស្តុតាងបញ្ជាក់ពីភាពជ្រៅជ្រះនៃចំណេះដឹងរបស់លោក និងភាពស្ទាត់ជំនាញរបស់លោកនៅក្នុងគ្រប់វិស័យនៃចំណេះដឹង។ ហេតុនេះហើយ ទើបលោកទទួលបានការកោតសរសើរពីសិស្សគណ ការកោតស្ញប់ស្ញែងពីអ្នកជំនាន់ក្រោយចំពោះបុគ្គលិកលក្ខណៈរបស់លោក និងការលើកតម្កើងពីអ្នកដែលមកក្រោយលោកចំពោះជីវប្រវត្តិរបស់លោក ដោយពួកគេបានកត់ត្រាពីគុណធម៌ និងចរិយាធម៌ដ៏ល្អប្រពៃរបស់លោកនៅក្នុងសៀវភៅរបស់ពួកគេ។ អ្នកប្រវត្តិសាស្ត្រដែលជាសហសម័យរបស់លោក គឺលោក អាប់ឌុលរ៉ះម៉ាន់ អាល់អាហ្ដាល់ បាននិយាយអំពីលោកថា៖ «ពិតណាស់ អល់ឡោះដ៏ខ្ពង់ខ្ពស់ បានប្រទានដល់លោកនូវសមុទ្រនៃគុណធម៌ដ៏ទូលំទូលាយរបស់ទ្រង់ នូវរឿងបីយ៉ាង ដែលខ្ញុំមិនដឹងថាមានអ្នកណាក្រៅពីលោកឡើយនៅក្នុងសម័យកាលចុងក្រោយនេះ ដែលទទួលបាននូវចំណុចទាំងបីនេះ៖ ទីមួយ៖ ភាពជ្រៅជ្រះដ៏ទូលំទូលាយនៅក្នុងវិទ្យាសាស្ត្រគ្រប់ប្រភេទ និងគ្រប់ទម្រង់។ ទីពីរ៖ ចំនួនសិស្សគណដ៏ច្រើនសន្ធឹកសន្ធាប់ដែលជាអ្នកស្រាវជ្រាវ និងអ្នកប្រាជ្ញដ៏ឆ្លាតវៃ ដែលមានការយល់ដឹងដ៏អស្ចារ្យ និងមានគុណធម៌ដ៏ខ្ពង់ខ្ពស់។ ទីបី៖ ស្នាដៃនិពន្ធដ៏ច្រើនសន្ធឹកសន្ធាប់ ការតែងនិពន្ធ និងការឆ្លើយតបសំណួរដ៏ល្អប្រណិត ដែលចំនួនរបស់វាបានប្រកួតប្រជែងជាមួយអ្នកប្រាជ្ញដ៏ឆ្នើមៗ ហើយការកែសម្រួល និងការស្រាវជ្រាវរបស់លោកបានឈានដល់កម្រិតកំពូលនៃគោលបំណង»។ សូមអល់ឡោះមេត្តាប្រោសប្រណីដល់លោកដោយសេចក្តីមេត្តាដ៏ទូលំទូលាយ និងសូមឱ្យទ្រង់ប្រទានរង្វាន់ដ៏មហិមាដល់លោក។ សូមអល់ឡោះប្រទានពរជ័យ និងសេចក្តីសុខសាន្តដល់លោកម្ចាស់របស់យើង គឺព្យាការីមូហាំម៉ាត់ (ﷺ) ព្រមទាំងគ្រួសារ និងសហការីរបស់លោកទាំងអស់។
មើលអត្ថបទយោងជាភាសាអង់គ្លេស (English Reference)
المبحث الثامن: وفاته
ជំពូកទីពីរ៖ ការសិក្សាគម្ពីរ
មើលអត្ថបទយោងជាភាសាអង់គ្លេស (English Reference)
الفصل الثاني: دراسة الكتاب
ជំពូកទីពីរ៖ ការសិក្សាអំពីសៀវភៅ ផ្នែកទីមួយ៖ ការផ្ទៀងផ្ទាត់ភាពត្រឹមត្រូវនៃម្ចាស់ស្នាដៃសៀវភៅ ផ្នែកទីមួយ៖ (ការផ្ទៀងផ្ទាត់ភាពត្រឹមត្រូវនៃម្ចាស់ស្នាដៃសៀវភៅ) អ្នកប្រាជ្ញដ៏ល្បីល្បាញ អះ-ស៊ូកានី (សូមអល់ឡោះមេត្តាដល់លោក) បានរៀបរាប់ពីស្នាដៃភាគច្រើនរបស់លោកនៅក្នុងសៀវភៅរបស់លោកដែលមានចំណងជើងថា៖ (អាល់-បាដ្រុល តូឡេ) នៅពេលដែលលោកសរសេរអំពីជីវប្រវត្តិរបស់ខ្លួនឯង។ លោកបានរៀបរាប់ពីស្នាដៃជាច្រើន និងមានភាពចម្រុះរបស់លោក ទាំងផ្នែកជំនឿ (អាកូអ៊ីដ), ការបកស្រាយគម្ពីរ (តាហ្វស៊ីរ), ហាឌីស, ហ្វិកហ៍ និងវិស័យដទៃទៀត។ ក្នុងចំណោមស្នាដៃទាំងនោះ លោកបានរៀបរាប់ពីសៀវភៅដែលយើងកំពុងកាន់នៅក្នុងដៃនេះ ហើយលោកបានបញ្ជាក់ថាវាជាស្នាដៃរបស់លោកផ្ទាល់ ដោយលោកបានមានប្រសាសន៍ថា៖ លោកបាននិពន្ធស្នាដៃជាច្រើន ទាំងសៀវភៅកម្រាស់ក្រាស់ និងសៀវភៅសង្ខេប ដែលក្នុងនោះមានដូចជា... និងសៀវភៅ (អាល់-បាស៊ុល មុសហ្វារ អាន់ តាហ្រីម គូល្លិ មូស្ការិន វ៉ា មូហ្វាតទីរ)។ ម្យ៉ាងទៀត ចំណងជើងសៀវភៅ និងឈ្មោះអ្នកនិពន្ធគឺ អះ-ស៊ូកានី ត្រូវបានបញ្ជាក់នៅលើច្បាប់ចម្លងទាំងបីដែលត្រូវបានប្រើប្រាស់ក្នុងការសិក្សាស្រាវជ្រាវនេះ។ លើសពីនេះ អ្នកប្រាជ្ញមួយចំនួនក៏បានយោង និងបញ្ជាក់ថា សៀវភៅនេះជារបស់ អះ-ស៊ូកានី ផងដែរ រួមមាន៖ មូហាំម៉ាត់ (ﷺ) ស៊ីឌីក ខាន់ នៅក្នុងសៀវភៅរបស់លោក៖ (អាបចាឌុល អ៊ូលូម) និង អ៊ីស្មាអែល ប៉ាសា នៅក្នុងសៀវភៅរបស់លោក៖ (អ៊ីដូហុល ម៉ាកនូន) និង (ហាឌីយ៉ាតុល អារីហ្វីន)។ ដូចគ្នានេះដែរ អ្នកនិពន្ធសៀវភៅ (អោនុល ម៉ាក់ប៊ូដ, ស៊ូហ៍ ស៊ូណាន់ អាប់ប៊ី ដាវូដ) ក៏បានយោងដល់សៀវភៅនេះផងដែរ។ ដូច្នេះ ការបញ្ជាក់ថា សៀវភៅ (អាល់-បាស៊ុល មុសហ្វារ អាន់ តាហ្រីម គូល្លិ មូស្ការិន វ៉ា មូហ្វាតទីរ) គឺជាស្នាដៃរបស់ អ្នកប្រាជ្ញ អះ-ស៊ូកានី គឺមានភាពត្រឹមត្រូវ និងច្បាស់លាស់ ហើយសៀវភៅនេះមិនត្រូវបានគេសន្មតថាជារបស់អ្នកដទៃក្រៅពីលោកឡើយ។
មើលអត្ថបទយោងជាភាសាអង់គ្លេស (English Reference)
المبحث الأول: تحقيق نسبة الكتاب إلى المؤلف
ជំពូកទីពីរ៖ ប្រធានបទនៃសៀវភៅ លោកអាល់-ស្ហូកានី (សូមអល់ឡោះមេត្តាដល់លោក) បានតាក់តែងសៀវភៅនេះឡើង ដើម្បីឆ្លើយតបទៅនឹងសំណួរមួយដែលបានផ្ញើមកកាន់លោក ដែលក្នុងនោះអ្នកសួរបានស្នើសុំឱ្យបកស្រាយអំពីបទបញ្ញត្តិសាសនា (ហុកម៍) ទាក់ទងនឹងសារ៉ាហ្វ្រាន (Saffron), គ្រាប់ច័ន្ទន៍ទេស (Nutmeg) និងប្រភេទរុក្ខជាតិកាត (Qat) មួយប្រភេទថា តើវាមានភាពហាមឃាត់ (ហារ៉ាម) ដូចទៅនឹងហាស៊ីស (Hashish) និងគ្រឿងស្រវឹងដែរឬទេ? ហើយតើបរិមាណតិចតួចនៃវត្ថុទាំងនោះ ត្រូវកំណត់ហុកម៍ដូចទៅនឹងបរិមាណច្រើនដែរឬទេ? បន្ទាប់មក លោកក៏បានបកស្រាយអំពីហុកម៍នៃការលក់ដូរវត្ថុទាំងនោះ។ អ្នកនិពន្ធបានលើកយកចម្លើយមកឆ្លើយតបនឹងសំណួររបស់អ្នកសួរ ដោយនៅដើមដំបូងលោកបានបញ្ជាក់ពីភាពហាមឃាត់នៃរាល់អ្វីៗទាំងអស់ដែលត្រូវបានចាត់ទុកថាជាគ្រឿងស្រវឹង (មូស្គីរ)។ លោកបានពន្យល់ថា អត្ថបទគម្ពីរគួរអាន (អាល់-គួរអាន) គឺគ្របដណ្តប់ទៅលើគ្រឿងស្រវឹងគ្រប់ប្រភេទ ហើយលោកបានលើកយកហាឌីសដែលត្រឹមត្រូវ (សហ៊ីហ៍) ដែលបង្ហាញពីភាពហាមឃាត់នោះមកបញ្ជាក់។ នៅក្នុងសៀវភៅនេះ លោកបានលើកឡើងពីនិយមន័យនៃគ្រឿងស្រវឹង និងភាពស្រវឹងតាមទស្សនៈរបស់អ្នកប្រាជ្ញភាសាវិទ្យា បន្ទាប់មកលោកបានលើកឡើងពីភាពខុសគ្នានៃទស្សនៈរវាងក្រុមអ្នកប្រាជ្ញភាគច្រើន (ជុំហួរ) និងក្រុមហាន់ណាហ្វីយ៉ះ ទាក់ទងនឹងខ្លឹមសារនៃអ្វីដែលត្រូវបានហៅថាជាគ្រឿងស្រវឹង និងកម្រិតនៃភាពស្រវឹង។ លោកបានលើកឡើងពីភស្តុតាងរបស់ក្រុមអ្នកប្រាជ្ញភាគច្រើន ដែលយល់ឃើញថា រាល់អ្វីដែលធ្វើឱ្យស្រវឹង គឺត្រូវបានហៅថាជាគ្រឿងស្រវឹង (ខមរ៍) មិនថាវាធ្វើឡើងពីអ្វី ឬមានឈ្មោះហៅយ៉ាងណាក៏ដោយ ហើយអ្វីដែលបរិមាណច្រើនរបស់វាធ្វើឱ្យស្រវឹង នោះបរិមាណតិចតួចរបស់វាក៏ជាការហាមឃាត់ដែរ។ លោកបានគាំទ្រភស្តុតាងរបស់ពួកគេ និងបានបញ្ជាក់ថា ទស្សនៈដែលក្រុមអ្នកប្រាជ្ញភាគច្រើនបានកាន់យក គឺជាអ្វីដែលអត្ថបទភស្តុតាងសាសនាបានចែងទុក និងជាទស្សនៈដែលស្របទៅនឹងភស្តុតាងទាំងនោះ។ លោកបានលើកឡើងអំពីហាស៊ីស ប្រវត្តិនៃការលេចឡើងរបស់វា និងបានដកស្រង់ការឯកភាពគ្នា (អ៊ីជ្មា) លើភាពហាមឃាត់របស់វា ដោយបញ្ជាក់ថាវាស្ថិតនៅក្នុងចំណោមអត្ថបទដែលហាមឃាត់។ លោកក៏បានបញ្ជាក់ពីហុកម៍នៃសារ៉ាហ្វ្រាន, គ្រាប់ច័ន្ទន៍ទេស និងរុក្ខជាតិកាតផងដែរ។ បន្ទាប់មក លោកបានបញ្ចប់សៀវភៅនេះដោយការបកស្រាយអំពីហុកម៍នៃការលក់ដូរវត្ថុទាំងនោះ ដោយលោកបានលើកឡើងនូវទម្រង់បីយ៉ាង ដែលអត្ថបទភស្តុតាងបានបង្ហាញថា រាល់អ្វីដែលស្ថិតនៅក្នុងទម្រង់ទាំងនោះ ឬមានលក្ខណៈដូចទម្រង់ទាំងនោះ គឺការលក់ដូរវាជាការហាមឃាត់ ហើយអ្វីដែលស្ថិតនៅក្រៅពីនោះ គឺការលក់ដូរវាជាការអនុញ្ញាត (ហាឡាល)។ អ្នកនិពន្ធ (សូមអល់ឡោះមេត្តាដល់លោក) បានបកស្រាយនៅក្នុងសៀវភៅនេះនូវបទបញ្ញត្តិសាសនាទាក់ទងនឹងអ្វីៗទាំងអស់ដែលខ្ញុំបានរៀបរាប់ខាងលើដោយលម្អិត ដោយលោកបានលើកយកភស្តុតាងសាសនា ការដកស្រង់សម្តីរបស់អ្នកប្រាជ្ញជំនាន់មុនៗ និងអ្វីដែលអ្នកខ្លះបានលើកឡើងក្នុងបញ្ហានេះ រួចលោកក៏បានបញ្ជាក់ពីទស្សនៈដែលលោកយល់ថាត្រឹមត្រូវបំផុតក្នុងរឿងនេះ។
មើលអត្ថបទយោងជាភាសាអង់គ្លេស (English Reference)
المبحث الثاني: موضوع الكتاب
ជំពូកទីបី៖ ស្នាដៃនិពន្ធស្ដីពីគ្រឿងស្រវឹង និងគ្រឿងញៀន បណ្ដាអ្នកប្រាជ្ញដ៏ប្រសើររបស់យើង ទាំងសម័យមុន និងសម័យក្រោយ បានលើកយកប្រធានបទស្ដីពីគ្រឿងស្រវឹង និងគ្រឿងញៀនមកបកស្រាយនៅក្នុងកម្ពុជានិពន្ធរបស់ពួកគេ។ អ្នកប្រាជ្ញសម័យមុនៗបានចែងយ៉ាងច្បាស់នៅក្នុងស្នាដៃរបស់ពួកគេអំពី «បទបញ្ញត្តិស្ដីពីគ្រឿងស្រវឹង» ដោយបានរៀបរាប់ពីអ្វីដែលពាក់ព័ន្ធនឹងវា ព្រោះថាគ្រឿងស្រវឹងគឺជាអ្វីដែលគេស្គាល់ជាទូទៅនៅសម័យនោះ។ ដូច្នេះហើយ នៅក្នុង «គម្ពីរស្ដីពីភេសជ្ជៈ» ឬ «ជំពូកស្ដីពីទណ្ឌកម្មចំពោះអ្នកសេពគ្រឿងស្រវឹង» នៅក្នុងកម្ពុជាហ្វិកហ៍ (នីតិសាស្ត្រឥស្លាម) ពួកគេបានលើកឡើងពីការហាមឃាត់ស្រា ដោយបានបកស្រាយយ៉ាងលម្អិត និងបានលើកយកនូវចំណុចដែលអ្នកប្រាជ្ញហ្វិកហ៍មានការឯកភាព ឬខ្វែងគំនិតគ្នា ជុំវិញបទបញ្ញត្តិសាសនាទាំងអស់ដែលពាក់ព័ន្ធនឹងរឿងនេះ។ ដូចគ្នានេះដែរ អ្នកប្រាជ្ញផ្នែកតាហ្វស៊ីរ (ការបកស្រាយគម្ពីរគួរអាន) ក៏បានលើកឡើងពីបទបញ្ញត្តិ និងអ្វីដែលពាក់ព័ន្ធនឹងស្រា នៅពេលដែលពួកគេបកស្រាយអំពីអាយ៉ាត់គម្ពីរគួរអានដែលនិយាយអំពីស្រា។ លុះដល់ពេលដែលគ្រឿងញៀនប្រភេទផ្សេងៗបានលេចឡើងដូចជា ហាស៊ីស (Hashish), គ្រាប់ច័ន្ទន៍ (Jauza), កាត (Qat) និងប្រភេទផ្សេងៗទៀត អ្នកប្រាជ្ញមួយចំនួនបាននិពន្ធសៀវភៅដាច់ដោយឡែកជាច្រើន ដើម្បីបកស្រាយអំពីបទបញ្ញត្តិរបស់វា។ នៅក្នុងសម័យកាលរបស់យើងនេះ ដែលគ្រឿងញៀនបានរីករាលដាលយ៉ាងខ្លាំង មានភាពចម្រុះ កាន់តែធ្ងន់ធ្ងរ និងមានគ្រោះថ្នាក់យ៉ាងខ្លាំងនោះ ស្នាដៃនិពន្ធរាប់សិបត្រូវបានគេបង្កើតឡើងដើម្បីនិយាយអំពីគ្រឿងស្រវឹង និងគ្រឿងញៀន ដោយបង្ហាញពីផលប៉ះពាល់ផ្នែកសាសនា សុខភាព សង្គម និងសេដ្ឋកិច្ច ព្រមទាំងរៀបរាប់ពីមូលហេតុនៃការរីករាលដាល គ្រោះថ្នាក់របស់វាចំពោះបុគ្គល និងសង្គម ព្រមទាំងការស្នើឡើងនូវមធ្យោបាយ និងវិធីសាស្ត្រដែលចាំបាច់ត្រូវអនុវត្ត ដើម្បីលុបបំបាត់ និងកម្ចាត់វាចេញពីសង្គមមូស្លីម ដោយមានការអនុញ្ញាតពីអល់ឡោះដ៏ខ្ពង់ខ្ពស់។ ខាងក្រោមនេះ ខ្ញុំសូមរៀបរាប់ពីស្នាដៃនិពន្ធមួយចំនួនទាំងសម័យបុរាណ និងសម័យទំនើប៖ ១. អាល់-អ័ស្រ៊ីបាហ៍ (ភេសជ្ជៈ) ដោយអ៊ីម៉ាម អាហ្មេត ប៊ីន មូហាំម៉ាត់ (ﷺ) ប៊ីន ហាន់បាល (ទទួលមរណភាពឆ្នាំ ២៤១ ហ.ស)។ ២. អាល់-អ័ស្រ៊ីបាហ៍ (ភេសជ្ជៈ) ដោយ អាប់ប៊ូ មូហាំម៉ាត់ (ﷺ) ប៊ីន អាប់ឌុលឡោះ ប៊ីន មូស្លីម ប៊ីន កូទៃបាហ៍ (ទទួលមរណភាពឆ្នាំ ២៧៦ ហ.ស)។ ៣. គម្ពីរ ហ្សាំមុល-មុស្កៀរ (ការថ្កោលទោសគ្រឿងស្រវឹង) ដោយ ហាភីហ្ស អាប់ប៊ូ បាករ អាប់ឌុលឡោះ ប៊ីន មូហាំម៉ាត់ (ﷺ) ប៊ីន អាប់ប៊ី ដុនយ៉ា (ទទួលមរណភាពឆ្នាំ ២៨១ ហ.ស)។ ៤. វ៉ាហ៍ជុល-ជុំរ៍ ហ្វី តាហ៍រីមិល-ខមរ៍ (ពន្លឺនៃធ្យូងក្នុងការហាមឃាត់ស្រា) ដោយ អូម៉ារ ប៊ីន អាល់ហ៊ូសៃន ប៊ីន ដ៊ីហ៊ីយ៉ាហ៍ (ទទួលមរណភាពឆ្នាំ ៦៣៣ ហ.ស)។ ៥. តាក់រីមុល-ម៉ៃអ៊ីសាហ៍ ហ្វី តាហ៍រីមិល-ហាស៊ីសាហ៍ (ការលើកកម្ពស់ជីវភាពក្នុងការហាមឃាត់ហាស៊ីស) ដោយ មូហាំម៉ាត់ (ﷺ) ប៊ីន អាហ្មេត អាល់កូស្តុលឡានី (ទទួលមរណភាពឆ្នាំ ៦៨៦ ហ.ស)។ ៦. ត័តមីមុត-តាក់រីម លីម៉ា ហ្វីល-ហាស៊ីសាហ៍ មីនាត-តាហ៍រីម (ការបំពេញបន្ថែមលើការហាមឃាត់ហាស៊ីស) ដោយអ្នកនិពន្ធដដែល។ ៧. ហ្សាហ៍រុល-អរីស ហ្វី តាហ៍រីមិល-ហាស៊ីស (ផ្កានៃដើមត្នោតក្នុងការហាមឃាត់ហាស៊ីស) ដោយ ប៉ាឌ្រូឌីន អាល់ហ្សារកាស៊ី (ទទួលមរណភាពឆ្នាំ ៧៩៤ ហ.ស)។ ៨. រីសាលាហ៍ ហ្វី តាហ៍រីមិល-កាត (សារស្ដីពីការហាមឃាត់កាត) ដោយ អាប់ប៊ូ បាករ ប៊ីន អ៊ីប្រាហ៊ីម អាល់ម៉ាករី (ទទួលមរណភាពឆ្នាំ ៩៦៥ ហ.ស)។ ៩. រីសាលាហ៍ ហ្វីល-ប៊ែន វ៉ាល-ហាស៊ីស វ៉ាតាហ៍រីមិហ៊ីម៉ា (សារស្ដីពីថ្នាំសន្លប់ និងហាស៊ីស និងការហាមឃាត់វាទាំងពីរ) ដោយ អ៊ីប្រាហ៊ីម ប៊ីន បាក់ស៊ី (ទទួលមរណភាពឆ្នាំ ៩៧៣ ហ.ស)។ ១០. ហ្ស៊ីលុល-អរីស ហ្វី ម័នអិ ហ៊ីលលីល-ប៊ែន វ៉ាល-ហាស៊ីស (ម្លប់នៃដើមត្នោតក្នុងការហាមឃាត់ការអនុញ្ញាតឱ្យប្រើថ្នាំសន្លប់ និងហាស៊ីស) ដោយ រ៉ូឌីឌីន មូហាំម៉ាត់ (ﷺ) ប៊ីន អ៊ីប្រាហ៊ីម អាល់ហាលីប៊ី (ទទួលមរណភាពក្រោយឆ្នាំ ៩៧១ ហ.ស)។ ១១. ហ្សាវ៉ាហ្ស៊ីរុរ-រ៉ះម៉ាន ហ្វី តាហ៍រីមិ ហាស៊ីសិស-សៃតាន (ការព្រមានរបស់ព្រះអល់ឡោះក្នុងការហាមឃាត់ហាស៊ីសរបស់សាតាំង)។ ១២. តាហ៍ហ្ស៊ីរុស-ស៊ីកាត អាន់ អ៊ីស្តិអ៊ែម៉ាលិល-កាត (ការព្រមានដល់អ្នកជឿទុកចិត្តពីការប្រើប្រាស់កាត) ដោយ អាហ្មេត ប៊ីន មូហាំម៉ាត់ (ﷺ) ប៊ីន អាលី ប៊ីន ហាចារ អាល់ហៃតាមី (ទទួលមរណភាពឆ្នាំ ៩៧៤ ហ.ស)។ ១៣. អាល់-ចាវ៉ាប៊ុល-មុហ័ររ៉ារ ហ្វី អះកាមិល-មុស្កៀរ វ៉ាល់-មុខ័ឌីរ (ចម្លើយដែលបានរៀបរៀងស្ដីពីបទបញ្ញត្តិគ្រឿងស្រវឹង និងគ្រឿងញៀន) ដោយ អាប់ឌុលរ៉ះម៉ាន ប៊ីន អាប់ឌុលការីម អាល់ហ្សូបៃឌី (ទទួលមរណភាពឆ្នាំ ៩៧៥ ហ.ស)។ ១៤. រីសាលាហ៍ ហ្វី តាហ៍រីមិល-ហាស៊ីសាហ៍ (សារស្ដីពីការហាមឃាត់ហាស៊ីស) ដោយ មូហាំម៉ាត់ (ﷺ) ប៊ីន អាប់ឌុលឡោះ អាល់តាំម័រតាស៊ី (ទទួលមរណភាពឆ្នាំ ១០០៤ ហ.ស)។ ១៥. អައްស៊ីហាមុល-មូរីសាហ៍ លីម័នអិ តាក់អាត៊ិល-ហាស៊ីសាហ៍ (ព្រួញដែលស្រួចដើម្បីហាមឃាត់ការសេពហាស៊ីស) ដោយ អាប់ឌុលការីម ប៊ីន អាប់ឌុលឡោះ អាល់ខាលីហ្វទី (ទទួលមរណភាពឆ្នាំ ១១៣៣ ហ.ស)។ ១៦. កាស៊ីហ្វុន-នីកាប អាន់ អាន់វ៉ាអ៊ីស-ស្រារ៉ាប (ការបើកបង្ហាញអំពីប្រភេទភេសជ្ជៈ) ដោយ រ៉ាស៊ីត ប៊ីន ហ្កាហ្ស៊ី អាល់សៃរ៉ាហ្វី (ទទួលមរណភាពឆ្នាំ ១៣១៣ ហ.ស)។ ១៧. អ៊ីអ៊ែលាមុល-បាហ៊ីស ប៊ីកូពហ៊ី អ៊ុំមិល-ខូប៉ាអ៊ីស (ការជូនដំណឹងដល់អ្នកស្រាវជ្រាវអំពីភាពអាក្រក់នៃមេនៃអំពើអាក្រក់ទាំងឡាយ) ដោយ អាហ្មេត ប៊ីន អាហ្មេត អាល់ហ៊ូសៃនី (ទទួលមរណភាពឆ្នាំ ១៣៣២ ហ.ស)។ ១៨. វ៉ាឌិហុល-ប៊ូហ៍រ៉ាន អាឡា តាហ៍រីមិល-ខមរ៍ វ៉ាល់-ហាស៊ីស ហ្វីល-គួរអាន (ភស្តុតាងច្បាស់លាស់លើការហាមឃាត់ស្រា និងហាស៊ីសក្នុងគម្ពីរគួរអាន) ដោយ អាប់ឌុលឡោះ ប៊ីន មូហាំម៉ាត់ (ﷺ) អាល់ហ៊ូសៃនី។ ១៩. ណាស៊ីហាតុល-អ៊ីខ្វាន អាន់ តាក់អាត៊ិល-កាត វ៉ាស-ស្យាម៉ាហ៍ វ៉ាដ-ឌូខាន (ដំបូន្មានដល់បងប្អូនពីការសេពកាត ថ្នាំជក់ និងផ្សែងបារី) ដោយ សេក្ខ ហាភីហ្ស អាល់ហាកាមី (ទទួលមរណភាពឆ្នាំ ១៣៧៧ ហ.ស)។ ២០. ហ្វត្វា ហ្វី អះកាមិ អាកលិល-កាត (ហ្វត្វាស្ដីពីបទបញ្ញត្តិនៃការបរិភោគកាត) ដោយ សេក្ខ មូហាំម៉ាត់ (ﷺ) ប៊ីន អ៊ីប្រាហ៊ីម អាលូ សេក្ខ (ទទួលមរណភាពឆ្នាំ ១៣៨៩ ហ.ស)។ ២១. អ័ដ-ដាលាអ៊ីលុល-វ៉ាឌិហាត អាឡា តាហ៍រីមិល-មុស្កេរ៉ាត វ៉ាល់-មុហ្វតេរ៉ាត (ភស្តុតាងច្បាស់លាស់លើការហាមឃាត់គ្រឿងស្រវឹង និងគ្រឿងញៀន) ដោយ សេក្ខ ហាមូដ អ័ត-ទូវៃជិរី។ ២២. ហ្សាហ៊ីរ៉ាតុ តាក់អាត៊ិល-ហាស៊ីស (បាតុភូតនៃការសេពហាស៊ីស) ដោយ សាដ អាល់ម៉ាក្រិប៊ី។ ២៣. វីកាយ៉ាតុល-មុជតាំម៉ាអិ មីន តាក់អាត៊ិល-មុស្កេរ៉ាត វ៉ាល់-មុខ័ឌីរ៉ាត (ការការពារសង្គមពីការសេពគ្រឿងស្រវឹង និងគ្រឿងញៀន) ដោយ បណ្ឌិត អាប់ឌុលឡោះ ប៊ីន អាហ្មេត កាឌីរី អាល់អះដាល់។ ២៤. អះកាមុស-ស៊ារីអាហ៍ អាល់អ៊ីស្លាមីយ៉ាហ៍ ហ្វីល-មុស្កេរ៉ាត វ៉ា តូរូគិ មូកាហ្វាហាតិហា (បទបញ្ញត្តិនៃច្បាប់ឥស្លាមស្ដីពីគ្រឿងស្រវឹង និងវិធីសាស្ត្រប្រឆាំងនឹងវា) ដោយ បណ្ឌិត មូហាំម៉ាត់ (ﷺ) ប៊ីន ហាមូដ អាល់វ៉ាអ៊ីលី។ ២៥. ចាហ៊ីមុល-មុខ័ឌីរ៉ាត (នរកនៃគ្រឿងញៀន) ដោយ លោកគ្រូ យូស៊ូហ្វ អាល់អ៊ូរ៉ៃនី។ ២៦. អាល់-មុស្កេរ៉ាត ហ្វីស-ស៊ារីអាហ៍ អាល់អ៊ីស្លាមីយ៉ាហ៍ វ៉ាម៉ា យ៉ាតារ៉ាតតាប៊ូ អាឡៃហា មីន អាសារ (គ្រឿងស្រវឹងក្នុងច្បាប់ឥស្លាម និងផលវិបាកដែលកើតចេញពីវា) ដោយ បណ្ឌិត អាហ្មេត តាហ៍ រ៉ាយ៉ាន។ ២៧. អាល់-មុខ័ឌីរ៉ាត ហ្វីល-ហ្វិកហ៊ីល-អ៊ីស្លាមី (គ្រឿងញៀនក្នុងនីតិសាស្ត្រឥស្លាម) ដោយ បណ្ឌិត អាប់ឌុលឡោះ ប៊ីន មូហាំម៉ាត់ (ﷺ) អាល់តៃយ៉ារ។ ២៨. អាល់-មុខ័ឌីរ៉ាត វ៉ាល់-មុអ័ស្ស៊ីរ៉ាតុល-អាក់លីយ៉ាហ៍ (គ្រឿងញៀន និងសារធាតុប៉ះពាល់ផ្លូវចិត្ត) ដោយ បណ្ឌិត សៃហ្វុឌីន ហ៊ូសៃន សាហ៊ីន។ ២៩. អាល់-មុខ័ឌីរ៉ាត វ៉ា អាសារូហាល-ស័លប៊ីយ៉ាហ៍ វ៉ាស៊ូពូលូ មូវ៉ាហាចាតិហា (គ្រឿងញៀន ផលប៉ះពាល់អវិជ្ជមាន និងមធ្យោបាយប្រឈមមុខនឹងវា) ដោយ មូហាំម៉ាត់ (ﷺ) ស៊ូកាត។ ៣០. ហ្វិកហុល-អ័ស្រ៊ីបាហ៍ វ៉ាហ័ឌូហា (នីតិសាស្ត្រស្ដីពីភេសជ្ជៈ និងទណ្ឌកម្មរបស់វា) ដោយ អាប់ឌុលវ៉ាហាប តូវីឡាហ៍។ ៣១. អាល់-អ័ស្រ៊ីបាហ៍ វ៉ា អះកាមូហា ហ្វីស-ស៊ារីអាហ៍ (ភេសជ្ជៈ និងបទបញ្ញត្តិរបស់វាក្នុងច្បាប់ឥស្លាម) ដោយ បណ្ឌិត ម៉ាជេត អាប់ប៊ូ រ៉ូឃីយ៉ាហ៍។ ៣២. អាល់-មុខ័ឌីរ៉ាត វ៉ាល់-អ៊ីដម៉ាន (គ្រឿងញៀន និងការញៀន) ដោយ មូហាំម៉ាត់ (ﷺ) អាប់បាស។ បន្ថែមពីលើនេះ នៅមានសារស្រាវជ្រាវ និងឯកសារផ្សេងៗទៀតដែលត្រូវបានបោះពុម្ព ជាពិសេសគឺការស្រាវជ្រាវដែលបានដាក់ជូនក្នុងសន្និសីទឥស្លាមអន្តរជាតិស្ដីពីការប្រឆាំងគ្រឿងស្រវឹង និងគ្រឿងញៀន ដែលបានរៀបចំឡើងនៅសាកលវិទ្យាល័យឥស្លាម ក្រុងម៉ាឌីណាហ៍ (ឆ្នាំ ១៤០២ ហ.ស) និងការស្រាវជ្រាវដែលចេញដោយអគ្គនាយកដ្ឋានថែទាំយុវជនក្នុងព្រះរាជាណាចក្រអារ៉ាប៊ីសាអូឌីត និងអគ្គនាយកដ្ឋានប្រឆាំងគ្រឿងញៀន។ អល់ឡោះគឺជាអ្នកផ្ដល់ជោគជ័យ។
មើលអត្ថបទយោងជាភាសាអង់គ្លេស (English Reference)
المبحث الثالث: المؤلفات في المسكرات والمخدرات
ជំពូកទីបួន៖ ការពិពណ៌នាអំពីសាត្រាស្លឹករឹត នៅពេលចាប់ផ្ដើមដំបូង ខ្ញុំបានប្រទះឃើញសៀវភៅ [អាល់-បះស៊ុល មូសហ្វារ អាន តាហ្រីម គុល មូសគីរ វ៉ា មូហ្វាតារ] ដែលលោកអ្នកកំពុងកាន់នៅក្នុងដៃនេះ នៅពេលដែលខ្ញុំបានទៅទស្សនាកិច្ចនៅផ្នែកសាត្រាស្លឹករឹត ក្នុងបណ្ណាល័យហរ៉ម ម៉ាក់គី អាល់-ស្ហារីហ្វ ស្ថិតក្នុងចំណោមឯកសារថតចម្លងនៃបណ្ណាល័យ ស៊ីឌីគីយ៉ាហ៍ នៅទីនោះ។ នៅពេលដែលខ្ញុំបានអានសៀវភៅនេះ ខ្ញុំបានរកឃើញថា -តាមចំណេះដឹងដ៏តិចតួចរបស់ខ្ញុំ- អ្នកនិពន្ធ (សូមអល់ឡោះមេត្តាដល់លោក) បានបកស្រាយប្រធានបទនេះយ៉ាងពេញលេញស្ទើរតែគ្រប់ជ្រុងជ្រោយ ហើយលោកបានលើកយកចំណុចថ្មីៗដែលអ្នកនិពន្ធមុនៗមិនទាន់បានលើកឡើង។ ដូច្នេះ ខ្ញុំបានសម្រេចចិត្តធ្វើការផ្ទៀងផ្ទាត់ (តាហ្គីក) សៀវភៅនេះ ហើយខ្ញុំបានអង្វរករចំពោះព្រះដ៏មានមហិទ្ធិឫទ្ធិ (អល់ឡោះ អាហ្សាហ្សាវ៉ាជែល) ឱ្យជួយខ្ញុំក្នុងការប្រមូលសាត្រាស្លឹករឹតទាំងនេះ និងសម្រួលផ្លូវដល់ខ្ញុំក្នុងការស្វែងរកវា។ បន្ទាប់ពីខ្ញុំបានពិនិត្យមើលបញ្ជីរាយនាមសាត្រាស្លឹករឹតនៃបណ្ណាល័យនានា និងការត្រួតពិនិត្យផ្នែកសាត្រាស្លឹករឹត ខ្ញុំអាចថតចម្លងសាត្រាស្លឹករឹតបានចំនួនបីច្បាប់ ដោយសារការអនុគ្រោះពីអល់ឡោះ តាអាឡា។ ខាងក្រោមនេះគឺជាការពិពណ៌នាលម្អិតអំពីសាត្រាស្លឹករឹតទាំងបីច្បាប់ដែលបានថតចម្លង៖ ច្បាប់ទីមួយ៖ សាត្រាស្លឹករឹតនៃបណ្ណាល័យហរ៉ម ម៉ាក់គី អាល់-ស្ហារីហ្វ នេះជាច្បាប់ចម្លងដំបូងដែលខ្ញុំទទួលបាន ហើយខ្ញុំមិនជួបការលំបាកអ្វីឡើយក្នុងការថតចម្លងវា (សូមសរសើរដល់អល់ឡោះ)។ ច្បាប់ចម្លងនេះស្ថិតនៅក្នុងបណ្តុំស្នាដៃរបស់ អ៊ីម៉ាម អាស្ហ-ស្ហូកានី ដែលមានសៀវភៅចំនួនប្រាំរឿង រក្សាទុកនៅបណ្ណាល័យ ស៊ីឌីគីយ៉ាហ៍ ដែលជាបណ្ណាល័យមួយក្នុងចំណោមបណ្ណាល័យដែលស្ថិតក្នុងបណ្ណាល័យហរ៉ម ម៉ាក់គី អាល់-ស្ហារីហ្វ ហើយមានលេខកូដបណ្តុំគឺ (១១៣៧)។ ច្បាប់នេះមិនមែនជាច្បាប់ដើម (Original) នោះទេ ប៉ុន្តែជាច្បាប់ថតចម្លងដូចដែលខ្ញុំបានបញ្ជាក់ ហើយខ្ញុំមិនអាចដឹងបានថាច្បាប់ដើមរបស់វាស្ថិតនៅទីណាឡើយ។ លំដាប់នៃសៀវភៅនេះនៅក្នុងបណ្តុំខាងលើគឺទីបួន មានចំនួនដប់សន្លឹក (ម្ខាងៗ) ហើយក្នុងមួយទំព័រមានដប់ប្រាំបួនបន្ទាត់ ដោយមានមធ្យមភាគដប់បួនពាក្យក្នុងមួយបន្ទាត់។ វាត្រូវបានចម្លងដោយអក្សរធម្មតា មានកំហុសអក្ខរាវិរុទ្ធ និងវេយ្យាករណ៍ច្រើន ហើយក៏មានការដាច់ឃ្លា ឬខ្វះខាតច្រើនផងដែរ។ នៅចុងបញ្ចប់នៃបណ្តុំនេះ អ្នកចម្លងបានបញ្ជាក់ពីកាលបរិច្ឆេទនៃការចម្លងថា៖ [ការផ្ទៀងផ្ទាត់សៀវភៅដ៏ល្អនេះបានបញ្ចប់នៅថ្ងៃសៅរ៍ ទំនងជាថ្ងៃទីដប់បី ខែសហ្វារ ឆ្នាំមួយពាន់បីរយម្ភៃបួន នៃគម្រប់ឆ្នាំហិជរ៉ោះរបស់ព្យាការីចុងក្រោយ និងជាអ្នកនាំសារដ៏ថ្លៃថ្លាបំផុត សូមអល់ឡោះប្រទានពរដល់លោក និងក្រុមគ្រួសារព្រមទាំងសហការីរបស់លោកទាំងអស់]។ ខ្ញុំបានកំណត់សម្គាល់ច្បាប់នេះដោយអក្សរ (ج)។ ច្បាប់ពីរទៀត៖ នៅពេលដែលខ្ញុំរកឃើញលេខកូដនៃច្បាប់ទាំងពីរនេះ នៅក្នុងបញ្ជីសាត្រាស្លឹករឹតនៃបណ្ណាល័យខាងលិចនៅឯវិហារធំ (អាល់-ចាមីអ៊ុល កាប៊ីរ) ក្នុងទីក្រុងសាន់អា ខ្ញុំបានផ្ញើសារទៅបណ្ណាល័យនោះដើម្បីសុំថតចម្លង។ ដំបូងឡើយ ខ្ញុំស្មានថាវានឹងទទួលបានដោយងាយស្រួលដូចដែលខ្ញុំធ្លាប់ធ្វើជាមួយបណ្ណាល័យដទៃទៀត។ ប៉ុន្តែរយៈពេលដ៏យូរបានកន្លងផុតទៅ ដោយមិនមានការឆ្លើយតបណាមួយឡើយ ទាំងវិជ្ជមាន ឬអវិជ្ជមាន។ ខ្ញុំបានព្យាយាមជាលើកទីពីរ ប៉ុន្តែក៏ដូចលើកទីមួយដែរ។ ទោះជាយ៉ាងណា ខ្ញុំមិនអស់សង្ឃឹមឡើយ ខ្ញុំបានព្យាយាមជាលើកទីបីតាមរយៈមិត្តភក្តិម្នាក់ ដែលលោកបានជួយថតចម្លងច្បាប់ទាំងពីរនោះតាមវិធីផ្ទាល់ខ្លួនរបស់លោក ហើយបានយកមកឱ្យខ្ញុំ។ សូមអល់ឡោះតបស្នងនូវផលបុណ្យដ៏ល្អបំផុតដល់លោក។ នេះគឺជាការពិពណ៌នារួមនៃច្បាប់ទាំងពីរពីប្រទេសយេម៉ែន៖ ច្បាប់ទីពីរ៖ (أ) គឺជាច្បាប់ទីមួយនៃច្បាប់ទាំងពីរពីប្រទេសយេម៉ែន ដែលរក្សាទុកនៅបណ្ណាល័យខាងលិចនៃវិហារធំក្នុងទីក្រុងសាន់អា ក្រោមលេខកូដ (៣១-ម៉ាចាមីអ៍)។ បណ្តុំនេះមានសៀវភៅចំនួនសែសិបបីរឿង ដែលភាគច្រើនជាស្នាដៃរបស់ អ៊ីម៉ាម មូហាំម៉ាដ ប៊ីន អ៊ីស្មាអែល អាស្ហ-សាន់អានី ដែលបានទទួលមរណភាពនៅឆ្នាំ (១១៨២ ហ.ស)។ ចំនួនសន្លឹកនៃបណ្តុំនេះមាន (៣៣១) សន្លឹក។ សៀវភៅរបស់យើងនេះស្ថិតនៅលំដាប់ទីដប់ប្រាំពីរក្នុងបណ្តុំ។ សន្លឹករបស់វាមានទំហំធំ ហើយត្រូវបានសរសេរខុសពីទម្លាប់នៃការចម្លងសាត្រាស្លឹករឹត ដោយសន្លឹកនីមួយៗត្រូវបានសរសេរដាច់ដោយឡែកពីគ្នា គឺសរសេរតែម្ខាងប៉ុណ្ណោះ។ វាមានចំនួនប្រាំបីទំព័រ ក្នុងមួយទំព័រមានសាមសិបបួនបន្ទាត់ ដោយមានមធ្យមភាគដប់ប្រាំពាក្យក្នុងមួយបន្ទាត់។ វាត្រូវបានសរសេរដោយអក្សរច្បាស់លាស់ មានកំហុសតិចតួច ហើយការដាច់ឃ្លាក៏តិចតួចដែរ។ ដូច្នេះហើយ ទើបខ្ញុំយកច្បាប់នេះជាមូលដ្ឋានក្នុងការផ្ទៀងផ្ទាត់ ហើយវាត្រូវបានចម្លងនៅខែហ្ស៊ុលក្អីដាស់ ឆ្នាំ (១២៩៤ ហ.ស)។ ខ្ញុំបានកំណត់សម្គាល់ច្បាប់នេះដោយអក្សរ (أ)។ ច្បាប់ទីបី៖ (ب) គឺជាច្បាប់ទីពីរនៃច្បាប់ទាំងពីរពីប្រទេសយេម៉ែន រក្សាទុកនៅបណ្ណាល័យខាងលើក្នុងទីក្រុងសាន់អា ក្រោមលេខកូដ (១៥០-ម៉ាចាមីអ៍)។ បណ្តុំនេះមានសៀវភៅចំនួនសែសិបប្រាំបួនរឿង ដែលភាគច្រើនជាស្នាដៃរបស់ អ៊ីម៉ាម អាស្ហ-ស្ហូកានី ហើយមានចំនួន (៣៦៦) សន្លឹក។ សៀវភៅនេះគឺជាសៀវភៅទីសែសិបពីរនៅក្នុងបណ្តុំនេះ។ វាមានចំនួនដប់បីទំព័រ ដែលមានទំហំខុសៗគ្នា ហើយចំនួនបន្ទាត់ក៏ខុសគ្នាពីទំព័រមួយទៅទំព័រមួយទៀត។ ក្នុងទំព័រខ្លះមានម្ភៃប្រាំបីបន្ទាត់ ដោយមានមធ្យមភាគដប់ប្រាំមួយពាក្យក្នុងមួយបន្ទាត់។ ចំណែកទំព័រខ្លះទៀតមានម្ភៃបីបន្ទាត់ ដោយមានមធ្យមភាគដប់បីពាក្យក្នុងមួយបន្ទាត់។ វាត្រូវបានសរសេរដោយអក្សរធម្មតា ដោយនៅផ្នែកខាងដើមមានសរសេរថា៖ [ប៊ីស្មិលឡាហិ រ៉ហ៍ម៉ានី រ៉ហ៊ីម, នេះជាសំណួរទៅកាន់ចៅក្រមដ៏ឆ្នើម មូហាំម៉ាដ ប៊ីន អាលី អាស្ហ-ស្ហូកានី ដែលមានខ្លឹមសារថា...]។ កាលបរិច្ឆេទនៃការចម្លងគឺនៅខែជូម៉ាដា អាល់-អូឡា ឆ្នាំ ១៣២៧ ហ.ស។ ខ្ញុំបានកំណត់សម្គាល់ច្បាប់នេះដោយអក្សរ (ب)។ គួររំលឹកផងដែរថា អ៊ីម៉ាម អាស្ហ-ស្ហូកានី បានបញ្ចប់ការនិពន្ធសៀវភៅនេះនៅខែរ៉ាប៊ីអ៊ុល អូวัล ឆ្នាំ (១២០៩ ហ.ស)។ អល់ឡោះគឺជាអ្នកដែលដឹងច្បាស់បំផុតអំពីការពិត។
មើលអត្ថបទយោងជាភាសាអង់គ្លេស (English Reference)
المبحث الرابع: وصف النسخ المخطوطة
ជំពូកទីប្រាំ៖ (វិធីសាស្ត្រនៃការធ្វើវិចារណកថា) បន្ទាប់ពីខ្ញុំបានបញ្ជាក់ច្បាស់ថា សៀវភៅនេះមិនទាន់ត្រូវបានបោះពុម្ពផ្សាយ និងមិនទាន់មានការធ្វើវិចារណកថាពីមុនមក ហើយបន្ទាប់ពីខ្ញុំបានប្រមូលនូវសាត្រាស្លឹករឹតចំនួនបីច្បាប់ (សូមអរគុណដល់អល់ឡោះ) ខ្ញុំក៏បានចាប់ផ្តើមចម្លង និងធ្វើវិចារណកថាដោយអនុវត្តតាមវិធីសាស្ត្រដូចខាងក្រោម៖ ទីមួយ៖ ខ្ញុំបានកំណត់យកសាត្រាស្លឹករឹត (ក) ជាច្បាប់ដើមសម្រាប់ការចម្លង ព្រោះថាច្បាប់នេះ - ដូចដែលខ្ញុំបានរៀបរាប់ខាងលើ - មានការខ្វះខាត និងកំហុសតិចតួចបំផុត ហើយវាត្រូវបានសរសេរដោយអក្សរនាសខ៍ (Naskh) ដែលច្បាស់ល្អ។ ទីពីរ៖ ខ្ញុំបានផ្ទៀងផ្ទាត់សាត្រាស្លឹករឹត (ខ) និង (គ) ជាមួយនឹងច្បាប់ដើម ហើយខ្ញុំបានកត់ត្រានៅក្នុងលេខយោងនូវចំណុចខុសគ្នារវាងច្បាប់ទាំងនោះជាមួយនឹងច្បាប់ដើម ព្រមទាំងបានចង្អុលបង្ហាញពីកំហុស ការខ្វះខាត ការកែប្រែ ឬការសរសេរខុសដែលបានកើតឡើងនៅក្នុងច្បាប់ទាំងនោះ។ ទីបី៖ ខ្ញុំបានដាក់លេខរៀងឱ្យអាយ៉ាត់គម្ពីរគួរអានដែលបានលើកឡើងនៅក្នុងអត្ថបទសៀវភៅ ហើយបានបញ្ជាក់នៅក្នុងលេខយោងនូវលេខអាយ៉ាត់ និងឈ្មោះស៊ូរ៉ះ។ ទីបួន៖ ខ្ញុំបានធ្វើការផ្ទៀងផ្ទាត់ (តាក់រីជ) ហាឌីសរបស់ព្យាការីដែលអ្នកនិពន្ធបានលើកឡើងនៅក្នុងសៀវភៅរបស់គាត់។ ខ្ញុំសូមបញ្ជាក់នៅទីនេះថា អ្នកនិពន្ធ (សូមអល់ឡោះមេត្តាដល់រូបគាត់) ភាគច្រើនតែងតែលើកឡើងពីប្រភពនៃហាឌីសពីសៀវភៅទាំងប្រាំមួយ (អាល់-គុទុប អាល់-សិត្តះ) ឬប្រភពដទៃទៀត។ ឧទាហរណ៍៖ គាត់និយាយថា "ដកស្រង់ដោយ អះម៉ាត់, មូស្លីម និងម្ចាស់សៀវភៅស៊ូណាន់" ដូច្នេះខ្ញុំក៏បានដកស្រង់វាចេញពីសៀវភៅទាំងប្រាំមួយទាំងអស់ ហើយបញ្ជាក់រឿងនេះនៅក្នុងលេខយោង។ ដូចគ្នានេះដែរ ប្រសិនបើគាត់យោងហាឌីសទៅកាន់សហ៊ីហ៍ ប៊ូខូរី ខ្ញុំគ្រាន់តែបញ្ជាក់ពីឈ្មោះសៀវភៅ និងជំពូកនៅក្នុងសហ៊ីហ៍នោះ ព្រមទាំងបញ្ជាក់ពីលេខភាគ និងលេខទំព័រ។ ចំណែកឯប្រសិនបើអ្នកនិពន្ធបានលើកឡើងពីប្រភពនៃការរាយការណ៍របស់គាត់ក្រៅពីសៀវភៅសហ៊ីហ៍ទាំងពីរ (ប៊ូខូរី និងមូស្លីម) នោះខ្ញុំនឹងដកស្រង់វាចេញពីសៀវភៅដែលគាត់បានលើកឡើង ដោយបន្ថែមការដកស្រង់ចេញពីសៀវភៅហាឌីសដទៃទៀតតាមដែលអាចធ្វើទៅបាន បន្ទាប់មកខ្ញុំនឹងបញ្ជាក់ពីកម្រិតនៃហាឌីសនោះ និងអ្វីដែលអ្នកប្រាជ្ញបានលើកឡើងអំពីស្ថានភាពរបស់វាថាជាហាឌីសសហ៊ីហ៍ (ត្រឹមត្រូវ) ឬដូអហ្វ (ខ្សោយ) ជាដើម។ ទីប្រាំ៖ ខ្ញុំបានពន្យល់ពាក្យពេចន៍ដែលពិបាកយល់ និងត្រូវការការបកស្រាយ ដោយផ្អែកលើសៀវភៅឯកទេសដែលពាក់ព័ន្ធនឹងរឿងនេះ។ ទីប្រាំមួយ៖ ខ្ញុំបានផ្ទៀងផ្ទាត់សម្រង់សម្តីរបស់អ្នកប្រាជ្ញផ្នែកហ្វិកហ៍ និងអ្នកប្រាជ្ញដទៃទៀត រួមទាំងអត្ថបទដែលអ្នកនិពន្ធបានលើកឡើង ដោយផ្អែកលើសៀវភៅដើមរបស់ពួកគេ។ ប្រសិនបើអត្ថបទនោះជារបស់អ្នកប្រាជ្ញណាម្នាក់ដែលមានក្នុងសៀវភៅបោះពុម្ព ខ្ញុំនឹងផ្ទៀងផ្ទាត់វាពីសៀវភៅនោះ។ ហើយប្រសិនបើអត្ថបទនោះមកពីសាត្រាស្លឹករឹត ខ្ញុំក៏បានផ្ទៀងផ្ទាត់វាពីសាត្រាស្លឹករឹតនោះដែរ ហើយបន្ថែមប្រភពផ្សេងទៀតដែលក្រោយសម័យកាលរបស់គាត់ ដែលបានដកស្រង់អត្ថបទដដែលនោះចេញពីសាត្រាស្លឹករឹតនោះ។ ទីប្រាំពីរ៖ ខ្ញុំបានសរសេរជីវប្រវត្តិសង្ខេបរបស់អ្នកប្រាជ្ញដែលមិនសូវល្បីឈ្មោះ ដែលត្រូវបានលើកឡើងនៅក្នុងសៀវភៅ ហើយខ្ញុំបានបញ្ជាក់ពីប្រភពនៃជីវប្រវត្តិនោះនៅចុងបញ្ចប់ សម្រាប់អ្នកដែលចង់ស្វែងយល់បន្ថែម។ ទីប្រាំបី៖ ខ្ញុំបានដាក់តារាងមាតិកាទូទៅនៅចុងបញ្ចប់នៃសៀវភៅ ដើម្បីជួយអ្នកអានក្នុងការស្វែងរកអ្វីដែលពួកគេត្រូវការ ដែលរួមមាន៖ ១- តារាងអាយ៉ាត់គម្ពីរគួរអាន ដោយរៀបតាមលំដាប់លំដោយនៃស៊ូរ៉ះក្នុងគម្ពីរគួរអាន។ ២- តារាងហាឌីសរបស់ព្យាការី។ ៣- តារាងឈ្មោះបុគ្គលដែលបានលើកឡើងនៅក្នុងសៀវភៅ និងអ្នកដែលបានលើកឡើងនៅក្នុងផ្នែកសិក្សាស្រាវជ្រាវ ដោយមានការបញ្ជាក់ពីចំណុចនេះ។ ៤- តារាងពាក្យពិបាកយល់ វាក្យសព្ទបច្ចេកទេស និងឈ្មោះរុក្ខជាតិ។ ៥- តារាងសៀវភៅដែលបានលើកឡើងនៅក្នុងអត្ថបទសៀវភៅ។ ៦- តារាងប្រភព និងឯកសារយោងដែលខ្ញុំបានប្រើប្រាស់ក្នុងផ្នែកសិក្សាស្រាវជ្រាវ និងផ្នែកវិចារណកថា ដោយរៀបតាមលំដាប់អក្ខរក្រម។ ៧- តារាងលម្អិតនៃប្រធានបទទាំងពីរផ្នែក (ផ្នែកសិក្សាស្រាវជ្រាវ និងផ្នែកវិចារណកថា)។
មើលអត្ថបទយោងជាភាសាអង់គ្លេស (English Reference)
المبحث الخامس: منهج التحقيق
ផ្នែកស្រាវជ្រាវ ដោយព្រះនាមនៃអល់ឡោះដ៏មេត្តាប្រណីបំផុត។ សូមអល់ឡោះប្រទានជំនួយ និងជោគជ័យ។ តើលោកម្ចាស់ និងជាគ្រូរបស់យើង ដែលជាអ្នកកែទម្រង់សាសនាក្នុងសម័យកាលនេះ ជាអ្នកដែលទទួលបានកិត្តិយសដ៏ខ្ពង់ខ្ពស់តាមរយៈចំណេះដឹងរបស់លោក ជាអ្នកប្រាជ្ញដ៏ឈ្លាសវៃ ជាព្រះចន្ទដ៏ភ្លឺស្វាង ដែលអល់ឡោះបានប្រទានជោគជ័យដល់លោក និងបានដឹកនាំលោកទៅកាន់ផ្លូវដ៏ត្រឹមត្រូវនោះ មានប្រសាសន៍យ៉ាងណាអំពី៖ សាស្រ្តា (Za'faran), គ្រាប់ច័ន្ទន៍ (Jauz អាល់-Hindi) និងប្រភេទនៃរុក្ខជាតិកាត (Qat) តើវាជាវត្ថុដែលហាមឃាត់ (ហារ៉ាម) ដោយផ្អែកលើការប្រៀបធៀប (គីយ៉ាស) ទៅនឹងកញ្ឆា (Hashish) ដោយសារតែវាមានលក្ខណៈធ្វើឱ្យងងុយដេក ឬបាត់បង់ស្មារតី ស្របតាមការហាមប្រាមរបស់ព្យាការី (ស.អ.វ) ចំពោះរាល់អ្វីដែលធ្វើឱ្យស្រវឹង និងធ្វើឱ្យបាត់បង់ស្មារតីដែរឬទេ? ហើយតើការធ្វើឱ្យបាត់បង់ស្មារតីគឺជាមូលហេតុរួម (អ៊ិលឡះ) រវាងកញ្ឆា និងស្រាដែរឬទេ? ប្រសិនបើវាត្រូវបានកាត់សេចក្តីថាជាការហាមឃាត់ តើបរិមាណតិចតួចរបស់វាហាមឃាត់ដែរឬទេ ទោះបីជាវាមិនធ្វើឱ្យបាត់បង់ស្មារតីក៏ដោយ ដូចជាការហាមឃាត់ស្រាដែលទោះបីជាត្រឹមតែមួយដំណក់ក៏ដោយ ក៏វាហាមឃាត់ដែរឬទេ? ហើយតើវាអនុញ្ញាតឱ្យលក់ ឬប្រើប្រាស់ក្នុងគោលបំណងក្រៅពីអាហារដែរឬទេ? សូមអល់ឡោះប្រទានរង្វាន់ដ៏ល្អដល់លោក និងផ្តល់ផលប្រយោជន៍ដល់អ្នកដទៃតាមរយៈចំណេះដឹងរបស់លោក។ ការសរសើរទាំងឡាយគឺចំពោះអល់ឡោះតែមួយគត់។ សូមការសរសើរ និងសន្តិភាពកើតមានចំពោះរ៉សូលរបស់ទ្រង់ និងក្រុមគ្រួសាររបស់លោក ហើយសូមអល់ឡោះពេញចិត្តចំពោះក្រុមសហាបះ (Sahabah) ដែលមានភាពត្រឹមត្រូវ និងអ្នកដែលដើរតាមពួកគេដោយសេចក្តីល្អទាំងអស់គ្នា។ សូមអល់ឡោះបង្កើនផលប្រយោជន៍ដល់លោក និងផ្តល់ផលប្រយោជន៍ដល់អ្នកដទៃតាមរយៈចំណេះដឹងរបស់លោក។ អ្នកដែលទាបតូចតាច (អ្នកនិពន្ធ) សូមជម្រាបថា៖ អ្វីដែលភស្តុតាងបានបញ្ជាក់យ៉ាងច្បាស់នោះគឺ ការហាមឃាត់ចំពោះអ្វីដែលត្រូវបានគេហៅថាជាវត្ថុធ្វើឱ្យស្រវឹង (Muskir)។ ដោយផ្អែកលើហាឌីសរបស់អ៊ីបនុ អ៊ូម៉ារ (រ.ដ) ដែលថា ព្យាការី (ស.អ.វ) បានមានប្រសាសន៍ថា៖ "រាល់អ្វីដែលធ្វើឱ្យស្រវឹង គឺជាស្រា (Khamr) ហើយរាល់អ្វីដែលធ្វើឱ្យស្រវឹង គឺសុទ្ធតែហាមឃាត់ (ហារ៉ាម)"។ ហាឌីសនេះត្រូវបានកត់ត្រាដោយ មូស្លីម, អះម៉ាត់ និងអ្នកប្រមូលផ្តុំស៊ូណាន់ (Sunan) ទាំងអស់ លើកលែងតែ អ៊ីបនុ ម៉ាចាហ៍។ ហើយនៅក្នុងពាក្យមួយទៀតថា៖ "រាល់អ្វីដែលធ្វើឱ្យស្រវឹង គឺជាស្រា ហើយរាល់ស្រាទាំងអស់គឺហាមឃាត់" កត់ត្រាដោយ មូស្លីម និងអាដ-ដារ៉ូកូតនី។ ហើយអ្នកប្រាជ្ញទាំងពីរ (ប៊ូខូរី និងមូស្លីម) ក៏ដូចជា អះម៉ាត់ បានកត់ត្រាពី អាប់ប៊ូ មូសា (រ.ដ) ថា ព្យាការី (ស.អ.វ) បានមានប្រសាសន៍ថា៖ "រាល់អ្វីដែលធ្វើឱ្យស្រវឹង គឺហាមឃាត់"។ ហើយ អះម៉ាត់, មូស្លីម និងអាន់-ណាសាអ៊ី បានកត់ត្រាពី ចាប៊ីរ (រ.ដ) ថា ព្យាការី (ស.អ.វ) បានមានប្រសាសន៍ថា៖ "រាល់អ្វីដែលធ្វើឱ្យស្រវឹង គឺហាមឃាត់"។ ហើយ អាប់ប៊ូ ដាវូដ បានកត់ត្រាពី អ៊ីបនុ អាប់បាស (រ.ដ) ពីព្យាការី (ស.អ.វ) ថា៖ "រាល់អ្វីដែលធ្វើឱ្យបាត់បង់ស្មារតី គឺជាស្រា ហើយរាល់អ្វីដែលធ្វើឱ្យស្រវឹង គឺហាមឃាត់"។ ហើយ អះម៉ាត់, អាត់-ទិរមីហ្ស៊ី (ដែលលោកបានចាត់ទុកថាជាហាឌីសហាសាន់/ល្អ), អាន់-ណាសាអ៊ី និងអ៊ីបនុ ម៉ាចាហ៍ បានកត់ត្រាពីហាឌីសរបស់ អាប់ប៊ូ ហូរ៉ៃរ៉ូហ៍ (រ.ដ) ពីព្យាការី (ស.អ.វ) ថា៖ "រាល់អ្វីដែលធ្វើឱ្យស្រវឹង គឺហាមឃាត់"។ ហើយអ៊ីបនុ ម៉ាចាហ៍ ក៏បានកត់ត្រាពីហាឌីសរបស់ អ៊ីបនុ ម៉ាសអ៊ូដ (រ.ដ) ផងដែរ។ ហើយ អះម៉ាត់, អាប់ប៊ូ ដាវូដ និងអាត់-ទិរមីហ្ស៊ី (ដែលលោកបានចាត់ទុកថាជាហាឌីសហាសាន់) បានកត់ត្រាពី អាយ៉ិសហ៍ (រ.ដ) ថា ព្យាការី (ស.អ.វ) បានមានប្រសាសន៍ថា៖ "រាល់អ្វីដែលធ្វើឱ្យស្រវឹង គឺហាមឃាត់ ហើយអ្វីដែលធ្វើឱ្យស្រវឹងក្នុងបរិមាណមួយហ្វារ៉ក់ (Faraq) នោះ បរិមាណត្រឹមពេញបាតដៃរបស់វាក៏ហាមឃាត់ដែរ"។ ហើយ អះម៉ាត់, អ្នកប្រមូលផ្តុំស៊ូណាន់ និងអ៊ីបនុ ហ៊ីបបាន នៅក្នុងសៀវភៅសហ៊ីហ៍របស់លោក បានកត់ត្រាថា ព្យាការី (ស.អ.វ) បានមានប្រសាសន៍ថា៖ "អ្វីដែលធ្វើឱ្យស្រវឹងក្នុងបរិមាណច្រើន នោះបរិមាណតិចតួចរបស់វាក៏ហាមឃាត់ដែរ"។ អាត់-ទិរមីហ្ស៊ី បានចាត់ទុកថាជាហាឌីសហាសាន់ ហើយអ្នករាយការណ៍ហាឌីសនេះសុទ្ធតែជាអ្នកដែលគួរឱ្យទុកចិត្តបាន។
មើលអត្ថបទយោងជាភាសាអង់គ្លេស (English Reference)
قسم التحقيق
បញ្ជីប្រភពឯកសារ និងគន្ថនិទ្ទេស (ក) ១- អាប់ជ័ត អុលអ៊ូលូម (Abjad អាល់-Ulum)៖ រៀបរៀងដោយ មូហាំម៉ាត់ (ﷺ) ស៊ីឌីក ខាន់ អាល់កានូជិ (ស្លាប់ឆ្នាំ ១៣០៧ ហ.ស) បោះពុម្ពលើកទី១ គ្រឹះស្ថាន ដារុលគុតុប បេរូត។ ២- អាល់អ៊ីជម៉ា (អាល់-Ijma)៖ រៀបរៀងដោយ អ៊ីម៉ាម មូហាំម៉ាត់ (ﷺ) ប៊ីន អ៊ីប្រាហ៊ីម ប៊ីន អាល់មុនហ្ស៊ីរ (ស្លាប់ឆ្នាំ ៣១៨ ហ.ស) បោះពុម្ពលើកទី១ (ឆ្នាំ ១៤០៦ ហ.ស) ត្រួតពិនិត្យដោយ អូម៉ារ អាល់បារូឌី។ ៣- អាល់អាហ្កាម ស៊ុលតានីយ៉ះ (អាល់-Ahkam អាល់-Sultaniyyah)៖ ដោយកាឌី អាប់ប៊ូ យ៉ាឡា មូហាំម៉ាត់ (ﷺ) ប៊ីន អាល់ហ៊ូសៃន អាល់ហ្វារ៉ា អាល់ហាន់បាលី (ស្លាប់ឆ្នាំ ៤៥៨ ហ.ស) បោះពុម្ពលើកទី១ (ឆ្នាំ ១៤០៩ ហ.ស) ត្រួតពិនិត្យដោយ មូហាំម៉ាត់ (ﷺ) ហាមីត អាល់ហ្វាគី។ ៤- អាល់អាហ្កាម ស៊ុលតានីយ៉ះ វ៉ាល់វិឡាយ៉ាត៊ី ដីនីយ៉ះ (អាល់-Ahkam អាល់-Sultaniyyah wa អាល់-Wilayat អាល់-Diniyyah)៖ ដោយ អាប់ប៊ូ អាល់ហាសាន់ អាលី ប៊ីន មូហាំម៉ាត់ (ﷺ) ប៊ីន ហាប៊ីប អាល់ម៉ាវ៉ារឌី (ស្លាប់ឆ្នាំ ៤៥០ ហ.ស) បោះពុម្ពលើកទី៣ (ឆ្នាំ ១៣៩៣ ហ.ស) រោងពុម្ព អាល់ហាលីប៊ី គែរ។ ៥- អាហ្កាមុល គួរអាន (Ahkam អាល់-Qur'an)៖ ដោយ អាប់ប៊ូ បាក្រូ អាហ្មាត់ ប៊ីន អាលី អាល់ចាសស៊ូ (ស្លាប់ឆ្នាំ ៣៧០ ហ.ស) ត្រួតពិនិត្យដោយ មូហាំម៉ាត់ (ﷺ) កាំហាវី (ឆ្នាំ ១៤០៥ ហ.ស) គ្រឹះស្ថាន ដារុល អ៊ីហ៊ីយ៉ា អត្តូរ៉ាស បេរូត។ ៦- អាហ្កាមុល គួរអាន (Ahkam អាល់-Qur'an)៖ ដោយ អាប់ប៊ូ បាក្រូ មូហាំម៉ាត់ (ﷺ) ប៊ីន អាប់ឌុលឡោះ ប៊ីន អាល់អារ៉ាប៊ី (ស្លាប់ឆ្នាំ ៥៤៣ ហ.ស) ត្រួតពិនិត្យដោយ អាលី អាល់បាចាវី គ្រឹះស្ថាន ដារុលម៉ារីហ្វាហ៍ បេរូត។ ៧- អាល់អ៊ីកទីយ៉ារ៉ាតុល ហ្វិកហ៊ីយ៉ះ មីន ហ្វាតាវ៉ា សៃឃុល អ៊ីស្លាម អ៊ីបនូ តៃមីយ៉ះ (អាល់-Ikhtiyarat អាល់-Fiqhiyyah)៖ ដោយ អាឡាអ៊ូឌីន អាប់ប៊ូ អាល់ហាសាន់ អាលី ប៊ីន មូហាំម៉ាត់ (ﷺ) អាល់បាអ៊ូលី (ស្លាប់ឆ្នាំ ៨០៣ ហ.ស) អ្នកបោះពុម្ព អាល់មូអាសាសាត៊ូ សាអ៊ីឌីយ៉ះ រីយ៉ាត។ ៨- អាល់អ៊ីកទីយ៉ារ លីតាក់លីលីល មុខតារ (អាល់-Ikhtiyar li-Ta'lil អាល់-Mukhtar)៖ រៀបរៀងដោយ អាប់ឌុលឡោះ ប៊ីន ម៉ាមូដ អាល់ហាន់ណាហ្វី (ស្លាប់ឆ្នាំ ៦៨៣ ហ.ស) បោះពុម្ពលើកទី៣ (ឆ្នាំ ១៣៩៥ ហ.ស) គ្រឹះស្ថាន ដារុលម៉ារីហ្វាហ៍ បេរូត។ ៩- អ៊ីរស្សាឌុល ហ្វូហូល អ៊ីឡា តាក់គីគីល ហាក់ មីន អ៊ីលមិល អ៊ូសូល (Irshad អាល់-Fuhul)៖ ដោយ អ៊ីម៉ាម មូហាំម៉ាត់ (ﷺ) ប៊ីន អាលី អាល់ស៊ូកានី (ស្លាប់ឆ្នាំ ១២៥០ ហ.ស) បោះពុម្ពលើកទី១ (ឆ្នាំ ១៣៥៨ ហ.ស) រោងពុម្ព អាល់ហាលីប៊ី គែរ។ ១០- អូសូឌុល ហ្កាប៉ា ហ្វី ម៉ារីហ្វាទិស សហាប៉ា (Usd អាល់-Ghabah)៖ ដោយ អ៊ីហ្ស៊ូឌីន អាលី ប៊ីន មូហាំម៉ាត់ (ﷺ) អាល់សៃបានី ស្គាល់ថាជា អ៊ីបនូ អាល់អាទីរ (ស្លាប់ឆ្នាំ ៦៣៥ ហ.ស) គ្រឹះស្ថាន ដារុលហ្វិកគ័រ (ឆ្នាំ ១៤៥៩ ហ.ស) បេរូត។ ១១- អាស់ហាលុល ម៉ាដារីក សារហ៍ អ៊ីរស្សាឌិស សាលីក អ៊ីឡា ហ្វិកហ៊ីល អ៊ីម៉ាម ម៉ាលីក (As-hal អាល់-Madarik)៖ ដោយ អាប់ប៊ូ បាក្រូ ប៊ីន ហាសាន់ អាល់គីសណាវី បោះពុម្ពលើកទី២ គ្រឹះស្ថាន ដារុលហ្វិកគ័រ បេរូត។ ១២- អាល់អ៊ីស្រាហ្វ អាឡា ម៉ាហ្សាហាប អហ្លិល អ៊ីលមិ (អាល់-Ishraf 'ala Madhahib Ahl អាល់-'Ilm)៖ រៀបរៀងដោយ អ៊ីម៉ាម មូហាំម៉ាត់ (ﷺ) ប៊ីន អ៊ីប្រាហ៊ីម ប៊ីន អាល់មុនហ្ស៊ីរ (ស្លាប់ឆ្នាំ ៣១៨ ហ.ស) ត្រួតពិនិត្យដោយ មូហាំម៉ាត់ (ﷺ) ស៊ីរ៉ាចូឌីន បោះពុម្ពលើកទី១ (ឆ្នាំ ១៤០៦ ហ.ស)។ ១៣- អាល់អាស្រ៊ីបាហ៍ (អាល់-Ashribah)៖ ដោយ អ៊ីម៉ាម អាហ្មាត់ ប៊ីន មូហាំម៉ាត់ (ﷺ) ប៊ីន ហាន់បាល (ស្លាប់ឆ្នាំ ២៤១ ហ.ស) ត្រួតពិនិត្យដោយ ស៊ូបហ៊ី អាល់សាម៉ារ៉ាអ៊ី បោះពុម្ពលើកទី២ (ឆ្នាំ ១៤០៥ ហ.ស) បេរូត។ ១៤- អាល់អាស្រ៊ីបាហ៍ (អាល់-Ashribah)៖ ដោយ អាប់ប៊ូ មូហាំម៉ាត់ (ﷺ) អាប់ឌុលឡោះ ប៊ីន មូស្លីម ប៊ីន កូទីបាហ៍ (ស្លាប់ឆ្នាំ ២៧៦ ហ.ស) ត្រួតពិនិត្យដោយ មូហាំម៉ាត់ (ﷺ) កូដ អាលី បោះពុម្ពលើកទី១ រោងពុម្ព អាត្តារ៉ាកគី ដាម៉ាស (ឆ្នាំ ១៣៦៦ ហ.ស)។ ១៥- អាល់អ៊ីសាប៉ា ហ្វី តាំយីហ៊ីស សហាប៉ា (អាល់-Isabah)៖ ដោយ ហាហ្វីហ្ស អាហ្មាត់ ប៊ីន អាលី ប៊ីន ហាចារ អាល់អាសកូឡានី (ស្លាប់ឆ្នាំ ៨៥២ ហ.ស) ចម្លងពីបោះពុម្ពលើកទី១ (ឆ្នាំ ១៣២៨ ហ.ស) គ្រឹះស្ថាន ដារុល អ៊ីហ៊ីយ៉ា អត្តូរ៉ាស បេរូត។ ១៦- អដារ៉ូ តាអាត៊ី អាល់មុខដារ៉ាត (Adrar Ta'ati អាល់-Mukhadarat)៖ រៀបរៀងដោយ ខាលីត អ៊ីស្មែល បោះពុម្ពលើកទី១ (ឆ្នាំ ១៤១២ ហ.ស) បណ្ណាល័យ អាត់តៅបាហ៍ រីយ៉ាត។ ១៧- អាល់អដារ៉ូ ស៊ីហ៊ីយ៉ះ លីល មុខដារ៉ាត (អាល់-Adrar អាល់-Sihiyyah lil-Mukhadarat)៖ រៀបរៀងដោយ ដ. មូហាំម៉ាត់ (ﷺ) អាលី អាល់បារ បោះពុម្ពដោយ រីអាយ៉ាទូ ស៊ីបាប (ឆ្នាំ ១៤០៨ ហ.ស)។ ១៨- អាល់អាឡាម (អាល់-A'lam)៖ រៀបរៀងដោយ ខៃរូឌីន អាល់ហ្សារីគលី (ស្លាប់ឆ្នាំ ១៣៩៦ ហ.ស) បោះពុម្ពលើកទី៥ (ឆ្នាំ ១៩៨០ គ.ស) គ្រឹះស្ថាន ដារុលអ៊ីលមិ បេរូត។ ១៩- អាល់អ៊ីកណាស (អាល់-Iqna')៖ ដោយ អ៊ីម៉ាម អាប់ប៊ូ បាក្រូ មូហាំម៉ាត់ (ﷺ) ប៊ីន អ៊ីប្រាហ៊ីម ប៊ីន អាល់មុនហ្ស៊ីរ (ស្លាប់ឆ្នាំ ៣១៨ ហ.ស) បោះពុម្ពលើកទី១ (ឆ្នាំ ១៤០៨ ហ.ស) ត្រួតពិនិត្យដោយ ដ. អាប់ឌុលឡោះ អាល់ចាប៊ីរីន។ ២០- អាល់អ៊ីកណាស ហ្វី ហ្វិកហ៊ីល អ៊ីម៉ាម អាហ្មាត់ ប៊ីន ហាន់បាល (អាល់-Iqna' fi Fiqh អាល់-អ៊ីម៉ាម Ahmad)៖ ដោយ សារ៉ហ្វូឌីន មូសា អាល់ហាចាវី (ស្លាប់ឆ្នាំ ៩៦៨ ហ.ស) កំណត់សម្គាល់ដោយ អាប់ឌុលឡាទីហ្វ អាល់ស៊ូបគី គ្រឹះស្ថាន ដារុលម៉ារីហ្វាហ៍ បេរូត។ ២១- អ៊ីម៉ាម មូហាំម៉ាត់ (ﷺ) ប៊ីន អាលី អាល់ស៊ូកានី, អឌីបាន, សាអេរ៉ាន (អាល់-អ៊ីម៉ាម Muhammad អ៊ីប៊ីន អាលី អាល់-Shawkani)៖ រៀបរៀងដោយ ដ. អាហ្មាត់ ប៊ីន ហាហ្វីហ្ស អាល់ហាកាមី រោងពុម្ព អាល់អាហ្លីយ៉ះ រីយ៉ាត។ ២២- អាល់អ៊ុំ (អាល់-Umm)៖ ដោយ អ៊ីម៉ាម មូហាំម៉ាត់ (ﷺ) ប៊ីន អ៊ីដ្រីស អាល់សាហ្វីអី (ស្លាប់ឆ្នាំ ២៥៤ ហ.ស) បោះពុម្ពលើកទី១ (ឆ្នាំ ១៣៨៨ ហ.ស) រោងពុម្ព អាល់ស៊ែប គែរ។ ២៣- អ៊ីនបាអ៊ុ រ៉ូវ៉ាត អាឡា អានបាអ៊ីន ណាហ្វាត (Inbah អាល់-Ruwat)៖ ដោយ ចាម៉ាលូឌីន អាលី ប៊ីន យូស៊ូហ្វ អាល់គូហ្វទី (ស្លាប់ឆ្នាំ ៦៤៦ ហ.ស) រោងពុម្ព ដារុលគុតុប (ឆ្នាំ ១៣៧៤ ហ.ស) គែរ។ ២៤- អាល់អ៊ីនសហ្វ ហ្វី ម៉ារីហ្វាទិ រ៉ាចេហ៊ី មីន អាល់ខីឡាហ្វ អាឡា ម៉ាហ្សាហាប អ៊ីម៉ាម អាហ្មាត់ (អាល់-Insaf)៖ ដោយ អាឡាអ៊ូឌីន អាប់ប៊ូ អាល់ហាសាន់ ប៊ីន ស៊ូឡៃម៉ាន់ អាល់ម័រដាវី (ស្លាប់ឆ្នាំ ៨៨៥ ហ.ស) ត្រួតពិនិត្យដោយ មូហាំម៉ាត់ (ﷺ) ហាមីត អាល់ហ្វាគី បោះពុម្ពលើកទី១ (ឆ្នាំ ១៣៧៦ ហ.ស)។ ២៥- អ៊ីដាហ៊ុល ម៉ាកណូន ហ្វីហ្ស ហ្សៃលិ អាឡា កាសហ្វីហ្ស ហ្សូនូន (Idah អាល់-Maknun)៖ ដោយ អ៊ីស្មែល ប៉ាសា អាល់បាកដាឌី (ស្លាប់ឆ្នាំ ១៣៣៩ ហ.ស) អ៊ីស្តង់ប៊ុល (ឆ្នាំ ១៣៦៤ ហ.ស)។ (ខ) ២៦- បាហ៍រុដ ដាំ ហ្វីមែន តាកាល់ឡាម៉ា ហ្វីហ៊ីល អ៊ីម៉ាម អាហ្មាត់ ប៊ីម៉ាត់ហ៊ីន អው ហ្សាំម (Bahr អាល់-Dam)៖ ដោយ អ៊ីម៉ាម យូស៊ូហ្វ ប៊ីន ហ៊ូសៃន ប៊ីន អាប់ឌុលហាត៊ី (ស្លាប់ឆ្នាំ ៩០៩ ហ.ស) បោះពុម្ពលើកទី១ (ឆ្នាំ ១៤០៩ ហ.ស) ត្រួតពិនិត្យដោយ វ៉ាស៊ី អ៊ុលឡោះ អាប់បាស។ ២៧- អាល់បាហ៍រុ រ៉ាអិក សារហ៍ កានហ្ស៊ីដ ដាកាអិក (អាល់-Bahr អាល់-Ra'iq)៖ ដោយ ហ្សៃនុឌីន ប៊ីន នុចៃម អាល់ហាន់ណាហ្វី (ស្លាប់ឆ្នាំ ៩៧០ ហ.ស) បោះពុម្ពលើកទី២ គ្រឹះស្ថាន ដារុលម៉ារីហ្វាហ៍ បេរូត។ ២៨- អាល់បាហ៍រុ ហ្សាក់ខារ អាល់ចាមី លីម៉ាហ្សាហាប អ៊ូឡាម៉ា អាំសារ (អាល់-Bahr អាល់-Zakhkhar)៖ រៀបរៀងដោយ អាហ្មាត់ ប៊ីន យ៉ាហ៊ីយ៉ា ប៊ីន អាល់មុរតាតា (ស្លាប់ឆ្នាំ ៨៤០ ហ.ស) បោះពុម្ពលើកទី២ (ឆ្នាំ ១៣៩៤ ហ.ស) គ្រឹះស្ថាន មូអាសាសាត៊ូ រីសាលាហ៍។ ២៩- អាល់បាហ៍រុ មុហ៊ីត ហ្វី អ៊ូសូលិល ហ្វិកហ៍ (អាល់-Bahr អាល់-Muhit)៖ ដោយ ប៉ាដ្រូឌីន មូហាំម៉ាត់ (ﷺ) ប៊ីន បាហាឌ័រ អាល់ហ្សារកាស៊ី អាល់សាហ្វីអី (ស្លាប់ឆ្នាំ ៧៩៤ ហ.ស) បោះពុម្ពលើកទី១ (ឆ្នាំ ១៤០៩ ហ.ស) ក្រសួងកិច្ចការសាសនា គុយវ៉ែត។ ៣០- បាដាអ៊ិស សាណៃ ហ្វី តារទីប៊ីស សារ៉ាអិ (Bada'i' អាល់-Sana'i')៖ ដោយ អាឡាអ៊ូឌីន អាប់ប៊ូ បាក្រូ ប៊ីន ម៉ាស៊ូដ អាល់កាសានី (ស្លាប់ឆ្នាំ ៥៨៧ ហ.ស) បោះពុម្ពលើកទី២ (ឆ្នាំ ១៤០២ ហ.ស) បេរូត។ ៣១- បាដាអ៊ិល ហ្វាវ៉ាអិដ (Bada'i' អាល់-Fawa'id)៖ ដោយ អ៊ីម៉ាម សាំស៊ូឌីន អាប់ប៊ូ អាប់ឌុលឡោះ មូហាំម៉ាត់ (ﷺ) ប៊ីន អាប់ប៊ី បាក្រូ អ៊ីបនូ កៃយីម អាល់ចាវហ្ស៊ីយ៉ះ (ស្លាប់ឆ្នាំ ៧៥១ ហ.ស) បណ្ណាល័យ រីយ៉ាត អាល់ហាស៊ីសាហ៍។ ៣២- ប៊ីដាយ៉ាទុល មូជតាហ៊ីត វ៉ានីហាយ៉ាទុល មុក់តាស៊ីត (Bidayat អាល់-Mujtahid)៖ ដោយ អាប់ប៊ូ អាល់វ៉ាលីត មូហាំម៉ាត់ (ﷺ) ប៊ីន អាហ្មាត់ ប៊ីន មូហាំម៉ាត់ (ﷺ) ប៊ីន រូសដ៍ អាល់គូតុប៊ី (ស្លាប់ឆ្នាំ ៥៩៥ ហ.ស) បោះពុម្ពលើកទី៤ (ឆ្នាំ ១៣៩៨ ហ.ស) គ្រឹះស្ថាន ដារុលម៉ារីហ្វាហ៍ បេរូត។ ៣៣- អាល់ប៊ីដាយ៉ះ វ៉ានីហាយ៉ះ (អាល់-Bidayah wa អាល់-Nihayah)៖ ដោយ អាប់ប៊ូ អាល់ហ្វ៊ីដា ហាហ្វីហ្ស អ៊ីបនូ កាស៊ីរ (ស្លាប់ឆ្នាំ ៧៧៤ ហ.ស) បោះពុម្ពលើកចុងក្រោយ (ឆ្នាំ ១៤០៥ ហ.ស) ត្រួតពិនិត្យដោយក្រុមអ្នកស្រាវជ្រាវ គ្រឹះស្ថាន ដារុលគុតុប បេរូត។ ៣៤- អាល់បាដ
មើលអត្ថបទយោងជាភាសាអង់គ្លេស (English Reference)
مصادر ومراجع