សេចក្តីស្រឡាញ់ចំពោះអល់ឡោះ និងរ៉សូល

បញ្ហាទាក់ទងនឹងការដែលមនុស្សមានសេចក្តីស្រឡាញ់ ដោយព្រះនាមអល់ឡោះដ៏មេត្តាប្រណីបំផុត ជំពូក ទាក់ទងនឹងករណីដែលមនុស្សម្នាក់មានសេចក្តីស្រឡាញ់ចំពោះអ្វីដែលជាអំពើល្អ ត្រឹមត្រូវ និងជាទីសរសើរនៅក្នុងខ្លួនវាផ្ទាល់ នោះគេតែងតែធ្វើវាដោយសារតែសេចក្តីស្រឡាញ់ដែលគេមានចំពោះវា មិនមែនធ្វើដើម្បីអល់ឡោះ ឬដើម្បីដៃគូដទៃទៀតឡើយ។ ឧទាហរណ៍៖ ការស្រឡាញ់ការធ្វើអំពើល្អដល់អ្នកដែលខ្វះខាត ការស្រឡាញ់ការអភ័យទោសដល់អ្នកដែលប្រព្រឹត្តខុស ការស្រឡាញ់ចំណេះដឹង ការស្វែងយល់ និងការយល់ដឹងពីសច្ចភាព ការស្រឡាញ់ភាពស្មោះត្រង់ ការរក្សាសន្យា ការបំពេញទំនុកចិត្ត និងការរក្សាទំនាក់ទំនងសាច់ញាតិ។ រឿងទាំងនេះមានច្រើន និងជាទូទៅក្នុងចំណោមមនុស្សទាំងក្នុងសម័យមិនទាន់មានឥស្លាម (ចាហ៊ីលីយ៉ាស់) និងក្នុងសម័យឥស្លាម ទាំងនៅក្នុងកម្លាំងនៃចិត្តផ្នែកចំណេះដឹង និងផ្នែកសកម្មភាព។ ជាក់ស្តែង អ្នកសិក្សាភាគច្រើនស្វែងរកចំណេះដឹងដោយសារសេចក្តីស្រឡាញ់។ ហេតុនេះហើយបានជាលោក អាប់ឌូ ដាវូដ បានសួរទៅកាន់ អ៊ីម៉ាម អាហ្មាត់ ប៊ីន ហាន់បាល ថា៖ «តើលោកស្វែងរកចំណេះដឹងនេះ ឬលោកបានប្រមូលវាឡើងដើម្បីអល់ឡោះមែនទេ?» លោកបានឆ្លើយថា៖ «ការធ្វើដើម្បីអល់ឡោះគឺជាកិច្ចការដ៏ធំធេង ប៉ុន្តែមានរឿងមួយដែលខ្ញុំមានសេចក្តីស្រឡាញ់ចំពោះវា ដូច្នេះខ្ញុំក៏បានធ្វើវាទៅ»។ នេះគឺជាស្ថានភាពនៃចិត្តមនុស្សភាគច្រើន ព្រោះអល់ឡោះបានបង្កើតនៅក្នុងចិត្តរបស់ពួកគេនូវសេចក្តីស្រឡាញ់ចំពោះការស្វែងយល់ ចំណេះដឹង និងការយល់ដឹងពីសច្ចភាព។ ជួនកាល ទ្រង់ក៏បង្កើតនៅក្នុងចិត្តរបស់ពួកគេនូវសេចក្តីស្រឡាញ់ចំពោះភាពស្មោះត្រង់ យុត្តិធម៌ និងការរក្សាសន្យា ហើយទ្រង់ក៏បង្កើតនូវសេចក្តីស្រឡាញ់ចំពោះការធ្វើអំពើល្អ និងសេចក្តីមេត្តាដល់មនុស្សជាតិ។ ដូច្នេះ គេធ្វើកិច្ចការទាំងនេះមិនមែនដើម្បីស្វែងរកការជិតស្និទ្ធជាមួយនរណាម្នាក់ក្នុងចំណោមមនុស្សលោកឡើយ ហើយក៏មិនមែនដើម្បីស្វែងរកការសរសើរ ឬដោយសារការខ្លាចការរិះគន់ពីនរណាម្នាក់នោះដែរ ប៉ុន្តែគឺដោយសារតែការយល់ដឹង និងសកម្មភាពទាំងនេះធ្វើឱ្យមនុស្សមានអារម្មណ៍រីករាយ ទទួលបាននូវសេចក្តីសុខ និងភាពសប្បាយរីករាយ ដូចដែលគេទទួលបានសេចក្តីសុខពីការស្តាប់សំឡេងដ៏ពិរោះ ការមើលឃើញនូវអ្វីដែលស្រស់ស្អាត ឬការស្រូបក្លិនដ៏ក្រអូប។ ដូចគ្នានេះដែរ គេទទួលបានសេចក្តីសុខ សេចក្តីរីករាយ និងភាពត្រេកត្រអាលតាមរយៈការដែលចិត្តរបស់គេយល់ដឹងពីអ្វីៗដែលលាក់កំបាំង ហើយគេក៏ទទួលបានសេចក្តីសុខពីការមើលឃើញនូវអ្វីដែលស្ថិតក្នុងចិត្ត និងអារម្មណ៍របស់គេ ដូចដែលគេទទួលបានសេចក្តីសុខពីការមើលឃើញនូវអ្វីដែលស្ថិតនៅខាងក្រៅ និងអារម្មណ៍របស់គេដែរ។ ដូចគ្នានេះដែរ គេទទួលបានសេចក្តីសុខពីអ្វីដែលចិត្តរបស់គេយល់បានអំពីបញ្ហាសកលនានា។ ដូចគ្នានេះដែរ នៅក្នុងសកម្មភាព និងចលនារបស់គេ ដូចដែលគេទទួលបានសេចក្តីសុខពីការបរិភោគ ការផឹក និងការរួមភេទ ដូចដែលគេទទួលបានសេចក្តីសុខពីការមានសេចក្តីមេត្តា និងការធ្វើអំពើល្អដល់អ្នកដែលខ្វះខាតទាំងសាច់ញាតិ និងអ្នកដទៃ។ គេទទួលបានសេចក្តីសុខពីការសប្បុរស និងការឱ្យទាន ហើយទទួលបានសេចក្តីសុខពីការអភ័យទោសដល់អ្នកដែលធ្វើបាបខ្លួន និងការមិនសងសឹកអ្នកដែលប្រព្រឹត្តខុស ដូចដែលត្រូវបានគេរៀបរាប់អំពីលោក ម៉ាមូន ថា៖ «ខ្ញុំត្រូវបានគេធ្វើឱ្យស្រឡាញ់ការអភ័យទោស រហូតដល់ខ្ញុំខ្លាចថាខ្ញុំនឹងមិនទទួលបានផលបុណ្យពីវា»។ ទាំងនេះគឺជាសីលធម៌ដ៏ល្អដែលស្ថិតនៅក្នុងខ្លួនមនុស្សជាតិ ដូចដែលវាធ្លាប់មាននៅក្នុងចំណោមអ្នករស់នៅតំបន់វាលខ្សាច់។ ដូច្នេះ អារម្មណ៍ និងសកម្មភាពដោយស្ម័គ្រចិត្តនេះ គឺជាអ្វីដែលមនុស្សទទួលបានសេចក្តីសុខ ទទួលបានផលប្រយោជន៍ និងភាពរីករាយក្នុងពេលបច្ចុប្បន្ន។ គេមិនអាចនិយាយបានថា ការធ្វើបែបនេះគឺគ្មានគោលបំណង ឬមិនមែនដើម្បីទទួលបានផលប្រយោជន៍ ឬជៀសវាងគ្រោះថ្នាក់នោះទេ ប៉ុន្តែវាមានការទទួលបានផលប្រយោជន៍ និងការជៀសវាងគ្រោះថ្នាក់នៅក្នុងខ្លួនវាផ្ទាល់ ដូចគ្នានឹងអ្នកបរិភោគ និងអ្នកផឹកដែលទទួលបានផលប្រយោជន៍ពីការឆ្អែត និងជៀសវាងគ្រោះថ្នាក់ពីការឃ្លាន។ ដូច្នេះហើយ រាល់កិច្ចការទាំងនេះគឺដើម្បីជៀសវាងគ្រោះថ្នាក់ពីខ្លួនឯង និងស្វែងរកសេចក្តីសុខសម្រាប់ខ្លួនឯង។ ហេតុនេះហើយបានជាគេនិយាយថា៖ «ចិត្តរបស់គេបានជាសះស្បើយ» ឬ «ខ្ញុំបានធ្វើឱ្យទ្រូងរបស់ខ្ញុំបានធូរស្បើយ» ដូច្នេះគេរកឃើញការជាសះស្បើយនៅក្នុងទ្រូងរបស់គេ ដូចដែលគេរកឃើញការជាសះស្បើយនៅក្នុងរាងកាយរបស់គេ នៅពេលដែលជំងឺបាត់ទៅ ហើយទទួលបានសុខភាពល្អ។ រឿងទាំងនេះគឺជាអ្វីដែលត្រូវបានដឹងដោយអារម្មណ៍ទាំងខាងក្នុង និងខាងក្រៅ ហើយវាគឺជាអ្វីដែលអ្នកដែលនិយាយថា «បញ្ញាអាចកំណត់ថាអ្វីជាអំពើអាក្រក់ និងអ្វីជាអំពើល្អ» បានយល់ឃើញ។ ហើយអ្នកដែលនិយាយថា «ការដឹងពីភាពល្អនៃអំពើនោះ គឺដោយសារលក្ខណៈដែលស្ថិតនៅក្នុងវា ដែលអាចយល់បាន៖ មិនថាដោយការយល់ឃើញភ្លាមៗ ឬដោយការពិចារណា ឬដោយការដឹងតាមរយៈសាសនា»។ ពិតណាស់ គាត់បាននិយាយត្រឹមត្រូវនៅពេលដែលគាត់និយាយថា ភាពល្អ និងភាពអាក្រក់នៃអំពើនោះ គឺដោយសារអត្ថន័យដែលស្ថិតនៅក្នុងវា ហើយគាត់ក៏និយាយត្រឹមត្រូវដែរថា រឿងនោះអាចយល់បានដោយបញ្ញា និងអាចយល់បានដោយសាសនា។ អ្នកទីមួយបានយល់ច្រឡំក្នុងការបដិសេធថា រឿងនោះមិនមែនដោយសារតែការទទួលបានផលប្រយោជន៍ដល់ខ្លួន និងការជៀសវាងគ្រោះថ្នាក់ដែលត្រឡប់មកលើខ្លួនឯងនោះទេ ទោះបីជាវាជាកិច្ចការសម្រាប់ថ្ងៃបរលោកក៏ដោយ ព្រោះវាជាអ្វីដែលត្រូវបានដឹងដោយអារម្មណ៍។ ចំណែកអ្នកទីពីរបានយល់ច្រឡំនៅពេលដែលគាត់ជឿថា រឿងនោះមិនមែនដោយសារលក្ខណៈនៅក្នុងសកម្មភាពនោះទេ ហើយថាភាពល្អ និងភាពអាក្រក់គឺគ្រាន់តែជា...

វិធីសាស្ត្រទាំងបីនៃការទទួលបានចំណេះដឹង

១- ការមើលឃើញ (អាល់-បាស័រ)

ការភ្ជាប់សកម្មភាពទៅនឹងការបញ្ជា (អាំរ) និងការហាមឃាត់ (ណាហ៊ី) គឺមានចំណុចត្រឹមត្រូវខ្លះ ត្រង់ការដែលគេកំណត់ថាវាជាផ្នែកមួយនៃភាពសមស្របទៅនឹងធម្មជាតិ និងភាពផ្ទុយគ្នាពីវា ហើយក៏ជាផ្នែកមួយនៃភាពពេញលេញ និងភាពខ្វះខាតរបស់អ្នកដែលប្រកបដោយលក្ខណៈនោះ។ ប៉ុន្តែគេបានយល់ខុសក្នុងគំនិតដែលថា ភាពល្អ (ហូស៊ុន) និងភាពអាក្រក់ (គូប៊ូហ៍) តាមបែបបញ្ញាស្មារតីកើតចេញពីចំណុចនេះតែមួយគត់។ ពួកគេមិនបានយល់ខុសទាំងស្រុងនោះទេ ព្រោះថាភាពល្អ និងភាពអាក្រក់ ដែលត្រូវបានដឹងតាមរយៈវិញ្ញាណ តាមរយៈបញ្ញា តាមរយៈបទបញ្ញត្តិសាសនា តាមរយៈការមើលឃើញ ការពិចារណា និងការទទួលបានដំណឹង តាមរយៈអ្វីដែលល្បីល្បាញជាក់ស្តែង និងអ្វីដែលលាក់កំបាំង ព្រមទាំងតាមរយៈការប្រៀបធៀបបែបបញ្ញា និងបទបញ្ញត្តិសាសនា គឺសុទ្ធតែមានប្រភពតែមួយ។ ព្រោះថាអ្វីៗទាំងអស់សុទ្ធតែអាចដឹងបានតាមរយៈចំណុចទាំងនេះ ហើយអ្វីដែលមិនអាចដឹងតាមរយៈវិធីមួយ វាក៏អាចត្រូវបានបញ្ជាក់ដោយវិធីមួយទៀត។ [មធ្យោបាយទាំងបីនៃចំណេះដឹង]: មធ្យោបាយទាំងបីនេះគឺ៖ ការស្តាប់ (សម្តី), ការមើលឃើញ, និងបញ្ញា ដែលជាមធ្យោបាយនៃចំណេះដឹង៖ [១- ការមើលឃើញ]: ការមើលឃើញ ដែលជាការសង្កេតទាំងផ្នែកខាងក្នុង និងខាងក្រៅ គឺដឹងបាននូវអ្វីដែលមាននៅក្នុងចលនា និងឆន្ទៈទាំងនេះ ថាតើវាមានភាពសមស្រប ឬផ្ទុយគ្នា ហើយមានផលប្រយោជន៍ ឬផលប៉ះពាល់ជាបន្ទាន់យ៉ាងណា។ [២- ការស្តាប់]: ការស្តាប់ ដែលជាវ៉ាហ៊ី (វិវរណៈ) របស់អល់ឡោះ និងការចុះបញ្ចុះគម្ពីររបស់ទ្រង់ គឺផ្តល់ដំណឹងអំពីអ្វីដែលការសង្កេតមិនអាចដឹងបាន គឺផលប្រយោជន៍ និងផលប៉ះពាល់នៃរឿងនោះនៅក្នុងបរលោក។ ដូច្នេះ ភាពពេញលេញនៃសាសនាគឺស្ថិតនៅលើហ្វិតរ៉ោះ (ធម្មជាតិដើម) និងការរក្សាវាឱ្យនៅដដែល មិនមែនស្ថិតនៅលើការកែប្រែ ឬផ្លាស់ប្តូរវាឡើយ។ ព្រោះថាទារកគ្រប់រូបដែលកើតមកគឺកើតមកលើហ្វិតរ៉ោះ ហើយអល់ឡោះបានបង្កើតបាវបម្រើរបស់ទ្រង់ឱ្យស្ថិតនៅលើផ្លូវដ៏ត្រឹមត្រូវ (ហូណាហ្វា) ប៉ុន្តែពួកស្ៃតង់បានបង្វែរពួកគេ ហើយបានហាមឃាត់ពួកគេនូវអ្វីដែលអល់ឡោះបានអនុញ្ញាតឱ្យពួកគេ ហើយបានបញ្ជាឱ្យពួកគេធ្វើការគោរពបូជាភាគី (ស៊ិរិក) ជាមួយអល់ឡោះ នូវអ្វីដែលទ្រង់មិនបានបញ្ចុះភស្តុតាងមកឱ្យ។ នេះគឺជាអ្វីដែលអល់ឡោះបានប្រាប់យើងតាមរយៈអ្វីដែលរ៉សូលរបស់ទ្រង់បានរាយការណ៍ក្នុងហាឌីសដ៏សហ៊ីហ៍ (ត្រឹមត្រូវ) ដែលរាយការណ៍ដោយមូស្លីម។ ពួកគេដោយសារហ្វិតរ៉ោះរបស់ពួកគេ គឺស្រឡាញ់អល់ឡោះតែមួយគត់ និងស្រឡាញ់ការទទួលទាននូវអ្វីដែលល្អៗដែលពួកគេត្រូវការ។ សេចក្តីស្រឡាញ់គឺដើរតាមការសង្កេត និងអារម្មណ៍។ ដូច្នេះ អ្វីដែលមាននៅក្នុងហ្វិតរ៉ោះរបស់ពួកគេពីអារម្មណ៍ និងចលនាឆ្ពោះទៅរកការគោរពបូជាចំពោះអ្នកបង្កើតពួកគេ រួមជាមួយអ្វីដែលជួយពួកគេក្នុងរឿងនោះពីអាហារដ៏ល្អៗ គឺជាទិដ្ឋភាពនៃភាពល្អដែលត្រូវបានបញ្ជាក់ដោយសកម្មភាពល្អៗ ទាំងអ្វីដែលត្រូវបានបញ្ជា និងអ្វីដែលត្រូវបានអនុញ្ញាត។ ព្រោះថាទាំងអស់នោះសុទ្ធតែល្អ ដោយសារតែវាមានភាពសមស្រប និងសេចក្តីស្រឡាញ់ដែលពួកគេត្រូវបានបង្កើតមកលើវា។ ដូច្នេះ អ្វីដែលត្រូវបានឃើញនៅក្នុងពិភពនៃសាក្សី (ពិភពលោកនេះ) គឺត្រូវបានដឹងតាមរយៈការសង្កេត និងអារម្មណ៍ ហើយអ្វីដែលជាពិភពអរូបី (ហ្គៃប៍) គឺត្រូវបានដឹងតាមរយៈការស្តាប់ (វិវរណៈ) ដែលនាំមកដោយពួកបេសកជន។

[៣- ស្មារតី (បេះដូង)]៖ បេះដូងគឺជាអ្នកយល់ដឹងអំពីអ្វីដែលបានឃើញ និងអ្វីដែលបានឮ។ ដូច្នេះ ចាំបាច់ត្រូវតែយល់ដឹងអំពីអ្វីដែលអល់ឡោះបានបង្គាប់ និងបានប្រាប់ ដូចដែលចាំបាច់ត្រូវតែយល់ដឹងអំពីអ្វីដែលយើងបានឃើញ និងបានទទួលអារម្មណ៍។ ដូច្នេះ បេះដូងយល់ដឹងទាំងរឿងដែលឃើញផ្ទាល់ និងរឿងដែលមើលមិនឃើញ (អាល់-ឃ័យប៍) ក្នុងន័យថាជាការចងចាំចំណេះដឹងដែលធ្វើឱ្យរឿងទាំងពីរនេះស្ថិតនៅក្នុងចិត្តយ៉ាងរឹងមាំ និងជាទូទៅ។ ប៉ុន្តែ ការអះអាងរបស់ក្រុមខ្លះដែលថា ស្មារតីអាចយល់ដឹងអំពីភាពល្អ និងភាពអាក្រក់នៃអំពើមួយ ដោយសារតែវាមានភាពសមស្រប (ជាមួយធម្មជាតិ) នោះគឺជាការអះអាងមិនត្រឹមត្រូវ។ ដូចគ្នានេះដែរ ការអះអាងរបស់ក្រុមមួយទៀតដែលថា សាសនា (ច្បាប់អល់ឡោះ) នាំមកនូវភាពល្អ ឬភាពអាក្រក់ដោយគ្មានភាពសមស្របអ្វីទាំងអស់នោះ ក៏មិនត្រឹមត្រូវដែរ។ ក្រុមទីមួយបានបដិសេធរឿងនេះ ព្រោះពួកគេចង់កំណត់លក្ខណៈរបស់អល់ឡោះឱ្យដូចទៅនឹងលក្ខណៈរបស់មនុស្សដែលពួកគេបានយល់ដឹង ហើយពួកគេបានបដិសេធភាពសមស្រប ឬភាពមិនសមស្របចំពោះទ្រង់។ ចំណែកក្រុមទីពីរវិញ ពួកគេចង់កំណត់ថា សាសនាគឺជាអ្វីដែលកើតឡើងសុទ្ធសាធពីព្រះហឫទ័យរបស់អល់ឡោះ ដោយគ្មានភាពសមស្រប ឬភាពមិនសមស្របអ្វីឡើយ។ ក្រុមទាំងពីរនេះបានបដិសេធការពិតនៃសេចក្តីស្រឡាញ់របស់អល់ឡោះ និងការពេញព្រះហឫទ័យរបស់ទ្រង់ចំពោះអំពើល្អ ក៏ដូចជាការស្អប់របស់ទ្រង់ចំពោះអ្នកដែលប្រព្រឹត្តអំពើអាក្រក់។ នេះគឺជាអត្ថន័យដែលពួកគេបង្ហាញក្នុងន័យរបស់យើងថា៖ ភាពសមស្រប និងភាពមិនសមស្រប។ ពួកគេធ្លាក់ក្នុងកំហុសនេះ ដោយសារតែពួកគេមានលក្ខណៈខ្លះនៃក្រុម «ជះម៍» (Jahm)។ ដោយហេតុនេះហើយ ទើបក្រុមទីមួយ - ក្រៅពីបដិសេធលក្ខណៈទាំងនេះ - ពួកគេបានបដិសេធរឿង «កូដរ៍» (វាសនា) ដែលជាអំណាច ព្រះហឫទ័យ និងការបង្កើតរបស់អល់ឡោះយ៉ាងទូលំទូលាយ។ ចំណែកក្រុមទីពីរវិញ បានបដិសេធភាពសមស្រប និងគុណធម៌ដែលមាននៅក្នុងសាសនា ដែលបង្កប់នៅក្នុងការបង្គាប់ និងការហាមឃាត់ ហើយពួកគេក៏បានបដិសេធនូវប្រាជ្ញា និងសេចក្តីមេត្តាករុណាដែលមាននៅក្នុងការបង្កើត និងព្រះហឫទ័យរបស់ទ្រង់ផងដែរ។ ក្រុមទីពីរនេះបានទទួលស្គាល់អំណាច ព្រះហឫទ័យ និងការបង្កើត ប៉ុន្តែពួកគេខ្វះខាតក្នុងការទទួលស្គាល់សេចក្តីមេត្តាករុណា ប្រាជ្ញា និងយុត្តិធម៌។ ចំណែកក្រុមទីមួយបានទទួលស្គាល់ប្រាជ្ញា និងយុត្តិធម៌ខ្លះ ប៉ុន្តែពួកគេក៏ខ្វះខាតក្នុងរឿងនេះដែរ ព្រមទាំងខ្វះខាតក្នុងការទទួលស្គាល់អំណាច ព្រះហឫទ័យ និងការបង្កើតផងដែរ ទោះបីជាក្រុមទាំងពីរមិនបដិសេធការបង្គាប់ និងការហាមឃាត់របស់សាសនាក៏ដោយ។ ប៉ុន្តែ ក្រុមជ្រុលនិយមនៃក្រុមទីមួយ បានប្រើស្មារតីរបស់ពួកគេបដិសេធការបង្គាប់ និងការហាមឃាត់ជាច្រើនដែលសាសនាបាននាំមក ដោយពួកគេនិយាយថា៖ «នេះផ្ទុយនឹងប្រាជ្ញាដែលយល់បាន» ដូចដែលអ៊ីប្លីស និងបក្ខពួករបស់វាបានធ្វើ។ ចំណែកក្រុមជ្រុលនិយមនៃក្រុមទីពីរ ក៏បានបដិសេធការបង្គាប់ និងការហាមឃាត់ដែរ ដោយនិយាយថា៖ «ប្រសិនបើព្រះដ៏មេត្តាប្រាថ្នា យើងនឹងមិនគោរពបូជាពួកគេឡើយ» ដូចដែលពួកមូស្រ៊ីគីន (អ្នកដែលដាក់ភាគីឱ្យអល់ឡោះ) បាននិយាយ។ អ៊ីប្លីសមានភាពកាហ្វេរ (មិនជឿ) ធ្ងន់ធ្ងរជាង ដូច្នេះហើយទើបការច្នៃប្រឌិតថ្មី (ប៊ីដអះ) របស់ក្រុមទីមួយ មានភាពជិតស្និទ្ធនឹងមាគ៌ារបស់ «ស៊ុននះហ៍ និងជះម៉ាអះ» ជាង។ រឿងរ៉ាវដែលចិត្ត និងបេះដូងស្រឡាញ់ដោយធម្មជាតិ (ហ្វិតរ៉ោះ) គឺជាអ្វីដែលល្អ (ម៉ាក់រូហ្វ) ហើយអ្វីដែលវាស្អប់គឺជាអ្វីដែលអាក្រក់ (មុនការ)។ ការដឹង (ម៉ាក់រិហ្វះ) គឺជាអារម្មណ៍ដែលអមដោយសេចក្តីស្រឡាញ់ ហើយការបដិសេធ (អ៊ីនការ) គឺជាអារម្មណ៍ដែលអមដោយការស្អប់។ អ្វីដែលមិនត្រូវបានទទួលអារម្មណ៍ គឺមិនត្រូវបានគេស្គាល់ ឬបដិសេធឡើយ ហើយអ្វីដែលមិនត្រូវបានស្រឡាញ់ ឬស្អប់ ក៏មិនត្រូវបានគេស្គាល់ ឬបដិសេធដែរ។ ប្រសិនបើបុរសម្នាក់ត្រូវបានគេប្រាប់រឿងមួយ ហើយគាត់បដិសេធវាដោយសារតែភាពល្ងង់ខ្លៅរបស់គាត់ នោះគឺគាត់បានបដិសេធអ្វីដែលការស្តាប់របស់គាត់មិនចូលចិត្ត។ ដូចគ្នានេះដែរ «ហាឌីស មុនការ» (ហាឌីសដែលមិនអាចទទួលយកបាន) ចំពោះអ្នកប្រាជ្ញហាឌីស គឺជារឿងដែលពួកគេមិនធ្លាប់បានឮពីមុនមក ទើបពួកគេមិនអាចស្រឡាញ់វាដោយសារភាពត្រឹមត្រូវ និងភាពពិតប្រាកដរបស់វា។ ដូច្នេះ នៅពេលពួកគេឮវា ពួកគេក៏បដិសេធវាបន្ទាប់ពីបានទទួលអារម្មណ៍នោះ។ គោលបំណងនៅទីនេះគឺថា ការស្រឡាញ់ចំពោះរឿងល្អៗទាំងនេះ មិនមែនជារឿងគួរឱ្យស្អប់ខ្ពើមទេ ប៉ុន្តែជារឿងគួរឱ្យសរសើរ។ អ្នកណាដែលធ្វើរឿងទាំងនេះដោយសារសេចក្តីស្រឡាញ់បែបនេះ គឺមិនមែនជារឿងគួរឱ្យស្អប់ខ្ពើម ឬត្រូវទទួលទោសឡើយ។ មិនអាចនិយាយបានថា នេះជាការធ្វើដើម្បីក្រៅពីអល់ឡោះ ដែលមានឋានៈស្មើនឹងអ្នកសម្តែង (រិយ៉ា) ឬអ្នកដាក់ភាគី (មូស្រ៊ីគ) នោះទេ ព្រោះនោះគឺជាការដាក់ភាគីដែលគួរឱ្យស្អប់ខ្ពើម។ ចំណែកអ្នកដែលធ្វើវាដោយសារតែសេចក្តីស្រឡាញ់តាមធម្មជាតិសុទ្ធសាធ គាត់មិនមែនជាអ្នកដាក់ភាគីឡើយ ហើយក៏មិនមែនជាអ្នកដែលកំពុងខិតជិតទៅរកអល់ឡោះដោយសារអំពើនោះ ដើម្បីទទួលបានរង្វាន់ដូចអ្នកដែលធ្វើដើម្បីអល់ឡោះ និងគោរពបូជាទ្រង់នោះដែរ។ ប៉ុន្តែ អល់ឡោះអាចផ្តល់រង្វាន់ដល់គាត់តាមរបៀបផ្សេងៗ៖ អាចជាការបន្ថែមរឿងល្អៗបែបនេះដល់គាត់ ដែលធ្វើឱ្យគាត់ទទួលបានភាពរីករាយក្នុងលោកិយនេះ។ ដូច្នេះហើយ ទើបអ្នកកាហ្វេរត្រូវបានផ្តល់រង្វាន់ចំពោះអំពើល្អរបស់ពួកគេក្នុងលោកិយនេះ ទោះបីជាពួកគេមិនបានធ្វើវាដើម្បីខិតជិតទៅរកអល់ឡោះក៏ដោយ។ ប្រសិនបើការធ្វើអំពើល្អគ្រប់យ៉ាងដែលមិនបានធ្វើដើម្បីអល់ឡោះ ជារឿងគួរឱ្យស្អប់ខ្ពើមដែលអ្នកធ្វើត្រូវទទួលទោស នោះអ្នកកាហ្វេរនឹងមិនត្រូវបានផ្តល់អាហារចំពោះអំពើល្អរបស់ពួកគេក្នុងលោកិយនេះឡើយ ប្រសិនបើវាជាអំពើអាក្រក់មិនមែនអំពើល្អ។ ហើយប្រសិនបើគាត់ទទួលបានភាពរីករាយ និងអាហារក្នុងលោកិយនេះ នោះផលប្រយោជន៍មួយនៃអំពើល្អទាំងនេះ និងលទ្ធផលនៃរង្វាន់របស់វាក្នុងលោកិយនេះ គឺអល់ឡោះអាចណែនាំគាត់ឱ្យខិតជិតទៅរកទ្រង់តាមរយៈអំពើនោះ ហើយគាត់នឹងទទួលបានរង្វាន់ដ៏ធំធេងបំផុតនៅថ្ងៃបរលោក។ នេះគឺជាអត្ថន័យនៃពាក្យរបស់ពួកអ្នកប្រាជ្ញជំនាន់ដើម (សាលហ្វ) ដែលថា៖ «យើងបានស្វែងរកចំណេះដឹងដោយមិនមែនដើម្បីអល់ឡោះ ប៉ុន្តែវាមិនព្រមនៅក្រៅពីដើម្បីអល់ឡោះឡើយ»។ និងពាក្យរបស់ម្នាក់ទៀត នៅពេលគេសួរគាត់ថា៖ «ពួកគេស្វែងរកហាឌីសដោយគ្មានចេតនា (ត្រឹមត្រូវ)» គាត់បានឆ្លើយថា៖ «ការស្វែងរករបស់ពួកគេគឺជាចេតនា» មានន័យថា ការស្វែងរករបស់ពួកគេគឺជារឿងល្អដែលផ្តល់ផលប្រយោជន៍ដល់ពួកគេ។ នេះត្រូវបានគេនិយាយអំពីចំណេះដឹងដោយសារលក្ខណៈពិសេសរបស់វា ព្រោះចំណេះដឹងគឺជាអ្នកណែនាំផ្លូវ។ នៅពេលគាត់ស្វែងរកវាដោយសេចក្តីស្រឡាញ់ ហើយទទួលបានវា វានឹងណែនាំគាត់ឱ្យស្គាល់ពីភាពស្មោះត្រង់ចំពោះអល់ឡោះ និងការប្រតិបត្តិដើម្បីទ្រង់។ ដោយហេតុនេះហើយ ទើបមានអ្នកនិយាយថា៖ «វាគឺជាការពិចារណាដំបូងដែលជាជំហានដំបូងនៃការយល់ដឹង» ព្រោះគោលបំណង និងចេតនាគឺអាស្រ័យលើការស្គាល់នូវអ្វីដែលត្រូវធ្វើ។ ប្រសិនបើគាត់មិនទាន់ស្គាល់វា តើគាត់នឹងខិតជិតទៅរកវាដោយរបៀបណា? នៅពេលគាត់ពិចារណាដោយសេចក្តីស្រឡាញ់ ឬអ្វីផ្សេងទៀត ហើយបានស្គាល់នូវអ្វីដែលត្រូវគោរពបូជា នោះទើបការគោរពបូជារបស់គាត់ត្រឹមត្រូវ។ ដូចគ្នានេះដែរ ចំពោះភាពស្មោះត្រង់ (អ៊ីខ្លាស់) តើអ្នកដែលមិនស្គាល់ភាពស្មោះត្រង់អាចស្មោះត្រង់ដោយរបៀបណា? ប្រសិនបើការស្វែងរកចំណេះដឹងអំពីភាពស្មោះត្រង់ ត្រូវតែធ្វើឡើងដោយភាពស្មោះត្រង់ នោះវានឹងក្លាយជាការវិលវល់ (មិនអាចទៅរួច) ព្រោះចំណេះដឹងគឺមុនគោលបំណង និងការចង់បាន។ ការចង់បាន និងគោលបំណងមិនអាចកើតឡើងបានឡើយ រហូតទាល់តែទទួលបានចំណេះដឹង។ ផ្អែកលើចំណុចនេះ អ្វីដែលអ៊ីម៉ាំ អាហ្ម័ដ បានលើកឡើងអំពីខ្លួនគាត់ គឺជារឿងល្អ ហើយវាជាស្ថានភាពនៃចិត្តដែលគួរឱ្យសរសើរ និងត្រឹមត្រូវ។ ក្នុងចំណោមនោះគឺពាក្យរបស់ ខតីជះ (សូមអល់ឡោះពេញចិត្តនឹងនាង) ទៅកាន់ព្យាការី (ស.ល.វ) ថា៖ «អ្នកតែងតែភ្ជាប់ទំនាក់ទំនងសាច់ញាតិ និយាយពិត ទទួលភ្ញៀវ ជួយអ្នកដែលខ្សោយ ផ្តល់ឱ្យអ្នកដែលគ្មាន និងជួយក្នុងកិច្ចការនៃសេចក្តីពិត»។ រឿងទាំងនេះ គាត់បានធ្វើវាដោយសារសេចក្តីស្រឡាញ់ចំពោះវា ដែលត្រូវបានបង្កើតមកក្នុងធម្មជាតិរបស់គាត់។ ដូច្នេះ នាងបានដឹងថា ចិត្តដែលត្រូវបានបង្កើតមកឱ្យស្រឡាញ់អំពើល្អ និងប្រតិបត្តិវា អល់ឡោះនឹងមិនឱ្យវាធ្លាក់ក្នុងរឿងអាក្រក់ដែលផ្ទុយពីនេះឡើយ។ នៅពេលគាត់និយាយទៅកាន់នាងថា៖ «ខ្ញុំខ្លាចសម្រាប់ខ្លួនខ្ញុំ» នាងបានឆ្លើយថា៖ «ទេ មិនមែនទេ សូមស្បថនឹងអល់ឡោះ អល់ឡោះនឹងមិនធ្វើឱ្យអ្នកអាម៉ាស់ឡើយ...» (ហាឌីសនេះមានក្នុងសៀវភៅ សហ៊ីហ៍ ប៊ូខរី និង មូស្លីម)។ មនុស្សបានជជែកវែកញែកគ្នាអំពី «ណូប៊ូវ៉ះ» (ភាពជាព្យាការី)៖ តើវាគ្រាន់តែជាការដែលអល់ឡោះផ្តល់ដំណឹងដល់បាវរបស់ទ្រង់ ឬវាត្រឡប់ទៅរកលក្ខណៈនៃភាពល្អឥតខ្ចោះដែលមាននៅក្នុងខ្លួនគាត់? ដូចដែលពួកគេបានជជែកគ្នាអំពីភាពជាព្យាការីថា៖ តើវាគ្រាន់តែជាការទាក់ទងនឹងការបង្គាប់របស់សាសនា ឬវាត្រឡប់ទៅរកលក្ខណៈដែលធ្វើឱ្យគាត់ខុសប្លែកពីគេ ហើយចាំបាច់ត្រូវតែមានការបង្គាប់ពីអល់ឡោះ ឬការផ្តល់ដំណឹង? ដោយហេតុនេះហើយ ទើបភាពជាព្យាការីមានផ្នែកជាច្រើន ដូចដែលព្យាការី (ស.ល.វ) បានមានប្រសាសន៍ថា៖ «ការប្រតិបត្តិល្អ ភាពថ្លៃថ្នូរ និងភាពសន្សំសំចៃ គឺជាផ្នែកមួយក្នុងចំណោមម្ភៃប្រាំផ្នែកនៃភាពជាព្យាការី» (រាយការណ៍ដោយអ្នកប្រាជ្ញស៊ូណាន់)។ នេះគឺទាក់ទងនឹងការប្រតិបត្តិ។ ហើយលោកបានមានប្រសាសន៍អំពីចំណេះដឹងថា៖ «សុបិនល្អគឺជាផ្នែកមួយក្នុងចំណោមសែសិបប្រាំមួយផ្នែកនៃភាពជាព្យាការី»។ ហើយលោកបានមានប្រសាសន៍ថា៖ «មានបីយ៉ាងដែលជាសីលធម៌របស់ពួកព្យាការី...»។ សេចក្តីស្រឡាញ់ និងអារម្មណ៍ដែលអល់ឡោះបានបង្កើតក្នុងចិត្តមនុស្ស គឺជាមូលដ្ឋានគ្រឹះនៃភាពល្អ និងភាពអាក្រក់គ្រប់យ៉ាង ការសរសើរ និងការស្តីបន្ទោសគ្រប់យ៉ាង។ ប្រសិនបើគ្មានអារម្មណ៍ដែលត្រូវបានរាប់បញ្ចូលក្នុងការស្រឡាញ់អ្វីដែលគួរស្រឡាញ់ និងការស្អប់អ្វីដែលគួរស្អប់នោះទេ នោះនឹងគ្មានចលនាដោយការចង់បានណាមួយកើតឡើងឡើយ ដែលធ្វើឱ្យសត្វមានជីវិតធ្វើអ្វីមួយដោយការជ្រើសរើសរបស់វា ហើយក៏គ្មានការបង្គាប់ ការហាមឃាត់ រង្វាន់ និងទោសដែរ។ ព្រោះរង្វាន់គឺសម្រាប់អ្វីដែលចិត្តស្រឡាញ់ និងរីករាយ ហើយទោសគឺសម្រាប់អ្វីដែលចិត្តស្អប់ និងឈឺចាប់។ ហើយរឿងនោះកើតឡើងបានលុះត្រាតែមានអារម្មណ៍។ ដូច្នេះ អារម្មណ៍ សេចក្តីស្រឡាញ់ និងការស្អប់ គឺជាមូលដ្ឋានគ្រឹះនៃអ្វីៗគ្រប់យ៉ាងដែលមាននៅក្នុងលោកិយនេះ និងបរលោកសម្រាប់សត្វមានជីវិត។ ដោយសាររឿងនេះហើយ ទើបការបង្គាប់ ការហាមឃាត់ ការសន្យា និងការព្រមានមានភាពត្រឹមត្រូវ។ ការបង្គាប់ ការហាមឃាត់ ការសន្យា និងការព្រមានទាំងនោះ គឺជាការបំពេញបន្ថែមដល់ធម្មជាតិ (ហ្វិតរ៉ោះ) ហើយរឿងទាំងពីរនេះជួយគ្នាទៅវិញទៅមក។ សាសនាគឺជាការបំពេញបន្ថែមដល់ធម្មជាតិ ហើយធម្មជាតិគឺជាមូលដ្ឋាន និងជាជំនួយដល់ការជឿលើសាសនា និងការប្រតិបត្តិវា។ អ្នកដែលទទួលបានជោគជ័យ គឺអ្នកដែលកាន់សាសនាដែលធ្វើឱ្យគាត់ល្អប្រសើរ ដូច្នេះគាត់ក្លាយជាអ្នកដែលប្រតិបត្តិអំពើល្អនៅថ្ងៃបរលោក។ ចំណែកអ្នកដែលអភ័ព្វ គឺអ្នកដែលមិនដើរតាមសាសនា និងមិនប្រតិបត្តិអំពើដែលសាសនាបាននាំមក។ នេះគឺជាការពិត ហើយអល់ឡោះគឺជាអ្នកដឹងច្បាស់បំផុត។