ការឆ្លើយតប និងបដិសេធក្រុមខុសឆ្គង

ក្រុមអ្នកបដិសេធសាសនា (ហ្ស៊ីនឌីក) បានសង្ស័យចំពោះព្រះបន្ទូលរបស់អល់ឡោះដែលថា៖ ﴿ភ្នែកទាំងឡាយមិនអាចយល់ឃើញទ្រង់បានឡើយ﴾។ ចំពោះព្រះបន្ទូលរបស់ទ្រង់ដែលថា៖ ﴿ភ្នែកទាំងឡាយមិនអាចយល់ឃើញទ្រង់បានឡើយ﴾ គឺសំដៅទៅលើការមើលឃើញនៅក្នុងលោកិយ មិនមែននៅក្នុងលោកខាងមុខនោះទេ។ រឿងនេះកើតឡើងដោយសារពួកយូដាបាននិយាយទៅកាន់មូសាថា៖ ﴿ចូរបង្ហាញអល់ឡោះឱ្យយើងឃើញដោយផ្ទាល់ភ្នែកមក! ភ្លាមនោះ ផ្លេកបន្ទោរក៏បានវាយប្រហារពួកគេ﴾ (ស៊ូរ៉ាត់ អាន់នីសា៖ ១៥៣)។ ពួកគេបានស្លាប់ និងទទួលទណ្ឌកម្មដោយសារពាក្យសម្តីរបស់ពួកគេដែលថា៖ ﴿ចូរបង្ហាញអល់ឡោះឱ្យយើងឃើញដោយផ្ទាល់ភ្នែកមក!﴾។ ម្យ៉ាងទៀត ពួកមូស្រិកនៃកូរ៉ៃស៍ក៏បានសួរព្យាការី (ស.ល.វ) ដែរថា៖ ﴿ឬក៏អ្នកត្រូវនាំអល់ឡោះ និងម៉ាឡាអ៊ីកាត់មកបង្ហាញយើងឱ្យឃើញផ្ទាល់ភ្នែក﴾ (ស៊ូរ៉ាត់ អាល់អ៊ីស្រា៖ ៩៣)។ នៅពេលដែលពួកគេសួរព្យាការី (ស.ល.វ) នូវសំណួរនេះ អល់ឡោះដ៏ខ្ពង់ខ្ពស់បានមានព្រះបន្ទូលថា៖ ﴿ឬមួយអ្នកទាំងឡាយចង់សួររ៉សូលរបស់ពួកអ្នក ដូចដែលគេធ្លាប់បានសួរមូសាកាលពីមុនមក?﴾ (ស៊ូរ៉ាត់ អាល់បាកូរ៉ោះ៖ ១០៨)។ គឺនៅពេលដែលពួកគេនិយាយថា៖ ﴿ចូរបង្ហាញអល់ឡោះឱ្យយើងឃើញដោយផ្ទាល់ភ្នែកមក! ភ្លាមនោះ ផ្លេកបន្ទោរក៏បានវាយប្រហារពួកគេ﴾។ ដូច្នេះ អល់ឡោះដ៏មហាឧត្តមបានបញ្ចុះព្រះបន្ទូលមកដើម្បីជម្រាបថា៖ ﴿ភ្នែកទាំងឡាយមិនអាចយល់ឃើញទ្រង់បានឡើយ﴾ មានន័យថា គ្មាននរណាម្នាក់អាចមើលឃើញទ្រង់នៅក្នុងលោកិយនេះបានឡើយ ក្រៅពីនៅក្នុងលោកខាងមុខ។ ទ្រង់មានព្រះបន្ទូលថា៖ ﴿ភ្នែកទាំងឡាយមិនអាចយល់ឃើញទ្រង់បានឡើយ﴾ គឺសំដៅលើលោកិយនេះ ចំណែកឯនៅក្នុងលោកខាងមុខវិញ ពួកគេនឹងមើលឃើញទ្រង់។ នេះគឺជាការពន្យល់ចំពោះអ្វីដែលក្រុមអ្នកបដិសេធសាសនាបានសង្ស័យ។ _________ អ៊ីប៊ុន អាល់កៃយីម (សូមអល់ឡោះមេត្តាប្រោសប្រណីដល់លោក) បានមានប្រសាសន៍ថា៖ ភស្តុតាងទីប្រាំមួយគឺព្រះបន្ទូលរបស់អល់ឡោះ (ដ៏មហាឧត្តម) ដែលថា៖ ﴿ភ្នែកទាំងឡាយមិនអាចយល់ឃើញទ្រង់បានឡើយ ប៉ុន្តែទ្រង់យល់ឃើញភ្នែកទាំងឡាយវិញ﴾ (ស៊ូរ៉ាត់ អាល់អាន់អាម៖ ១០៣)។ ការលើកយកអាយ៉ាត់នេះមកធ្វើជាភស្តុតាងគឺជារឿងគួរឱ្យចាប់អារម្មណ៍បំផុត ព្រោះវាជាភស្តុតាងមួយដែលក្រុមអ្នកបដិសេធ (ការមើលឃើញអល់ឡោះ) តែងតែលើកយកមកប្រើ។ គ្រូរបស់យើងបានសម្រេចនូវរបៀបនៃការប្រើអាយ៉ាត់នេះជាភស្តុតាងបានយ៉ាងល្អប្រសើរ និងទន់ភ្លន់បំផុត ដោយលោកបាននិយាយមកកាន់ខ្ញុំថា៖ "ខ្ញុំសូមធានាថា គ្មានអ្នកបដិសេធសច្ចភាពណាម្នាក់អាចលើកយកអាយ៉ាត់ ឬហាឌីសដ៏ត្រឹមត្រូវណាមួយមកធ្វើជាភស្តុតាងសម្រាប់ភាពខុសឆ្គងរបស់ពួកគេបានឡើយ លើកលែងតែនៅក្នុងភស្តុតាងនោះមានចំណុចដែលបង្ហាញពីភាពផ្ទុយគ្នានៃពាក្យសម្តីរបស់ពួកគេ។ ក្នុងនោះរួមមានអាយ៉ាត់នេះ ដែលវាបង្ហាញពីការអនុញ្ញាតឱ្យមានការមើលឃើញ (អល់ឡោះ) បានច្បាស់ជាងការបង្ហាញពីការហាមឃាត់ទៅទៀត។ ព្រោះថាអល់ឡោះដ៏មហាឧត្តមបានលើកឡើងនូវអាយ៉ាត់នេះនៅក្នុងបរិបទនៃការសរសើរទ្រង់ ហើយវាជាការដឹងឮជាទូទៅថា ការសរសើរគឺកើតឡើងតាមរយៈគុណសម្បត្តិដែលមានស្រាប់ (គុណសម្បត្តិវិជ្ជមាន) ចំណែកឯភាពគ្មានអ្វីសោះ (ភាពអវិជ្ជមានសុទ្ធសាធ) វាមិនមែនជាភាពល្អឥតខ្ចោះ ហើយក៏មិនមែនជាអ្វីដែលត្រូវយកមកសរសើរដែរ។ ម្ចាស់នៃសកលលោក (អល់ឡោះ) ត្រូវបានសរសើរដោយភាពគ្មានអ្វីសោះ (ការបដិសេធ) លុះត្រាតែវាបង្កប់នូវអត្ថន័យនៃភាពមានស្រាប់ ដូចជាការសរសើរទ្រង់ដោយការបដិសេធនូវការងងុយដេក និងការដេកលក់ ដែលបង្កប់នូវភាពល្អឥតខ្ចោះនៃការគ្រប់គ្រងរបស់ទ្រង់, ការបដិសេធនូវសេចក្តីស្លាប់ ដែលបង្កប់នូវភាពល្អឥតខ្ចោះនៃជីវិតរបស់ទ្រង់, ការបដិសេធនូវភាពហត់នឿយ ដែលបង្កប់នូវភាពល្អឥតខ្ចោះនៃអំណាចរបស់ទ្រង់, ការបដិសេធនូវដៃគូ ភរិយា កូន និងអ្នកជួយជ្រោមជ្រែង ដែលបង្កប់នូវភាពល្អឥតខ្ចោះនៃភាពជាម្ចាស់ និងភាពជាព្រះរបស់ទ្រង់, ការបដិសេធនូវការបរិភោគ និងការផឹក ដែលបង្កប់នូវភាពល្អឥតខ្ចោះនៃភាពជាទីពឹងរបស់ទ្រង់, ការបដិសេធនូវការអង្វរករនៅចំពោះមុខទ្រង់ដោយគ្មានការអនុញ្ញាតពីទ្រង់ ដែលបង្កប់នូវភាពល្អឥតខ្ចោះនៃតូហ៊ីត (ឯកភាព) របស់ទ្រង់, ការបដិសេធនូវអយុត្តិធម៌ ដែលបង្កប់នូវភាពល្អឥតខ្ចោះនៃយុត្តិធម៌របស់ទ្រង់, ការបដិសេធនូវការភ្លេចភ្លាំង ដែលបង្កប់នូវភាពល្អឥតខ្ចោះនៃចំណេះដឹងរបស់ទ្រង់ និងការបដិសេធនូវភាពដូចគ្នា ដែលបង្កប់នូវភាពល្អឥតខ្ចោះនៃខ្លួនទ្រង់ និងគុណសម្បត្តិរបស់ទ្រង់។ ហេតុអ្វីបានជាទ្រង់មិនសរសើរខ្លួនឯងដោយភាពគ្មានអ្វីសោះដែលមិនបង្កប់នូវអត្ថន័យវិជ្ជមាន? ព្រោះថាអ្វីដែលគ្មាន (ភាពសូន្យ) ក៏មានចំណែកក្នុងភាពគ្មានអ្វីសោះនោះដែរ ហើយអ្នកដែលល្អឥតខ្ចោះមិនត្រូវបានពិពណ៌នាដោយអ្វីដែលខ្លួនគាត់ និងភាពសូន្យមានចំណែកដូចគ្នានោះទេ។ ប្រសិនបើអត្ថន័យនៃព្រះបន្ទូលថា ﴿ភ្នែកទាំងឡាយមិនអាចយល់ឃើញទ្រង់បានឡើយ﴾ មានន័យថាទ្រង់មិនអាចត្រូវបានគេមើលឃើញក្នុងគ្រប់កាលៈទេសៈទាំងអស់ ហើយវាមិនមែនជាការសរសើរ ឬភាពល្អឥតខ្ចោះនោះទេ ដោយសារតែភាពសូន្យក៏មានចំណែកក្នុងរឿងនេះដែរ (ព្រោះភាពសូន្យក៏មិនអាចមើលឃើញដែរ)។ អល់ឡោះដ៏មហាឧត្តមគឺខ្ពង់ខ្ពស់ហួសពីការដែលទ្រង់ត្រូវបានសរសើរដោយអ្វីដែលភាពសូន្យមានចំណែកដូចគ្នានោះ។ ដូច្នេះ អត្ថន័យគឺ៖ ទ្រង់ត្រូវបានគេមើលឃើញ ប៉ុន្តែភ្នែកមិនអាចយល់ឃើញទ្រង់បានទាំងស្រុង (មិនអាចព័ទ្ធជុំវិញទ្រង់បាន) ដូចជាអត្ថន័យនៅក្នុងព្រះបន្ទូលថា៖ ﴿ហើយគ្មានអ្វីសូម្បីតែទម្ងន់នៃគ្រាប់ធញ្ញជាតិមួយ ដែលលាក់កំបាំងពីម្ចាស់របស់ពួកអ្នកឡើយ﴾ (ស៊ូរ៉ាត់ យូណុស៖ ៦១) ដែលមានន័យថាទ្រង់ដឹងគ្រប់យ៉ាង, និងនៅក្នុងព្រះបន្ទូលថា៖ ﴿ហើយយើងមិនបានជួបប្រទះនឹងភាពហត់នឿយឡើយ﴾ (ស៊ូរ៉ាត់ កូហ្វ៖ ៣៨) ដែលមានន័យថាទ្រង់មានអំណាចពេញលេញ, និងនៅក្នុងព្រះបន្ទូលថា៖ ﴿ហើយម្ចាស់របស់ពួកអ្នកមិនធ្វើអយុត្តិធម៌ដល់នរណាម្នាក់ឡើយ﴾ (ស៊ូរ៉ាត់ អាល់កាហ្វ៖ ៤៩) ដែលមានន័យថាទ្រង់មានយុត្តិធម៌ពេញលេញ, និងនៅក្នុងព្រះបន្ទូលថា៖ ﴿ការងងុយដេក និងការដេកលក់មិនអាចប៉ះពាល់ដល់ទ្រង់បានឡើយ﴾ (ស៊ូរ៉ាត់ អាល់បាកូរ៉ោះ៖ ២៥៥) ដែលមានន័យថាទ្រង់មានភាពល្អឥតខ្ចោះក្នុងការគ្រប់គ្រង។

ពួកហ្ស៊ីនឌីក (អ្នកដែលបង្ហាញខ្លួនជាមូស្លីមតែលាក់ពុត ឬអ្នកដែលងាកចេញពីសេចក្តីពិត) បានសង្ស័យទៅលើព្រះបន្ទូលរបស់អល់ឡោះដែលថា៖ ﴿សូមមហាស្មឹងស្មាញចំពោះទ្រង់! ខ្ញុំសូមសារភាពកំហុសចំពោះទ្រង់ ហើយខ្ញុំគឺជាអ្នកដែលមានជំនឿមុនគេ﴾។ ទាក់ទងនឹងព្រះបន្ទូលរបស់មូសា៖ ﴿សូមមហាស្មឹងស្មាញចំពោះទ្រង់! ខ្ញុំសូមសារភាពកំហុសចំពោះទ្រង់ ហើយខ្ញុំគឺជាអ្នកដែលមានជំនឿមុនគេ﴾ (ស៊ូរ៉ាត់ អាល់-អាក់រ៉ហ្វ៖ ១៤៣)។ និងសម្តីរបស់ក្រុមអ្នកមន្តអាគម៖ ﴿ពិតប្រាកដណាស់ យើងសង្ឃឹមថាម្ចាស់របស់យើងនឹងអភ័យទោសឱ្យយើងនូវរាល់កំហុសរបស់យើង ដោយសារតែយើងបានក្លាយជាអ្នកដែលមានជំនឿមុនគេ﴾ (ស៊ូរ៉ាត់ អះ-ស្ហូអារ៉ោះ៖ ៥១)។ និងព្រះបន្ទូលរបស់ព្យាការី ﷺ៖ ﴿ចូរអ្នកប្រកាសថា៖ ពិតប្រាកដណាស់ សឡាតរបស់ខ្ញុំ ការគោរពប្រតិបត្តិរបស់ខ្ញុំ ជីវិតរបស់ខ្ញុំ និងការស្លាប់របស់ខ្ញុំ គឺសម្រាប់អល់ឡោះជាម្ចាស់នៃពិភពលោកទាំងឡាយ﴾ រហូតដល់ព្រះបន្ទូលដែលថា៖ ﴿ហើយខ្ញុំគឺជាអ្នកដែលចុះចូល (មូស្លីម) មុនគេ﴾ (ស៊ូរ៉ាត់ អាល់-អាន់អាំ៖ ១៦២-១៦៣)។ ពួកគេបានចោទសួរថា៖ តើមូសាអាចនិយាយថា ﴿ខ្ញុំគឺជាអ្នកដែលមានជំនឿមុនគេ﴾ បានយ៉ាងដូចម្តេច? ខណៈដែលមុនលោក មានទាំងអ៊ីប្រាហ៊ីម យ៉ាកូព និងអ៊ីស្ហាក។ តើវាសមហេតុផលយ៉ាងដូចម្តេចដែលមូសាពោលថា ﴿ខ្ញុំគឺជាអ្នកដែលមានជំនឿមុនគេ﴾ ហើយក្រុមអ្នកមន្តអាគមពោលថា ﴿ដោយសារតែយើងបានក្លាយជាអ្នកដែលមានជំនឿមុនគេ﴾? ហើយតើវាសមហេតុផលយ៉ាងដូចម្តេចដែលព្យាការីពោលថា ﴿ខ្ញុំគឺជាអ្នកដែលចុះចូល (មូស្លីម) មុនគេ﴾ ខណៈដែលមានអ្នកចុះចូល (មូស្លីម) ជាច្រើនមុនលោក ដូចជាអ៊ីសា និងអ្នកដែលដើរតាមលោក? ពួកគេបានសង្ស័យលើគម្ពីរគួរអាន ហើយនិយាយថា៖ វាមានភាពផ្ទុយគ្នា។ --- ១. អ៊ីម៉ាម អាល់-ស៊ូយូទី (សូមអល់ឡោះមេត្តាដល់លោក) បានដកស្រង់សម្តីពី អាប់ឌុល ប៊ិន ហុមៃដ៍, អ៊ីបនូ អាល់-មុនហ្ស៊ីរ, អ៊ីបនូ អាប់ប៊ី ហាទីម និង អាប់ប៊ូ ស៊ៃខ៍ ដោយយោងតាម មូហ្សាអ៊ីត អំពីព្រះបន្ទូលថា ﴿ខ្ញុំសូមសារភាពកំហុសចំពោះទ្រង់﴾ លោកបានមានប្រសាសន៍ថា៖ គឺការដែលខ្ញុំបានសុំឱ្យទ្រង់បង្ហាញព្រះភក្ត្រ។ ចំណែកពាក្យថា ﴿ខ្ញុំគឺជាអ្នកដែលមានជំនឿមុនគេ﴾ លោកបានមានប្រសាសន៍ថា៖ គឺមុនគេក្នុងចំណោមប្រជាជាតិរបស់ខ្ញុំដែលមានជំនឿ។ អាប់ឌុល ប៊ិន ហុមៃដ៍ និង អាប់ប៊ូ ស៊ៃខ៍ បានដកស្រង់សម្តីពី អាប់ប៊ូ អាល់-អាលីយ៉ាហ៍ អំពីព្រះបន្ទូលថា ﴿ខ្ញុំគឺជាអ្នកដែលមានជំនឿមុនគេ﴾ លោកបានមានប្រសាសន៍ថា៖ ពិតណាស់មានអ្នកមានជំនឿមុនលោកដែរ ប៉ុន្តែលោកចង់មានន័យថា៖ ខ្ញុំគឺជាមនុស្សដំបូងគេដែលជឿថា គ្មាននរណាម្នាក់ក្នុងចំណោមការបង្កើតរបស់ទ្រង់អាចឃើញទ្រង់បានឡើយ រហូតដល់ថ្ងៃបរលោក។ (សូមមើល៖ អ័ដ-ឌូរ៉ុល ម៉ាន់ស៊ូរ ៣/៥៤៧)។ អ៊ីម៉ាម អាល់-ស្ហូកានី (សូមអល់ឡោះមេត្តាដល់លោក) បានមានប្រសាសន៍ថា៖ ﴿ខ្ញុំគឺជាអ្នកដែលមានជំនឿមុនគេ﴾ គឺមុនគេក្នុងចំណោមប្រជាជាតិរបស់ខ្ញុំដែលមានវត្តមានក្នុងសម័យកាលនេះ ដែលទទួលស្គាល់នូវភាពអស្ចារ្យ និងភាពមហិមារបស់ទ្រង់។ (សូមមើល៖ ហ្វាត់ហ៊ុល កូឌីរ ២/៣៥៥)។ អ៊ីម៉ាម អាល់-ស៊ូយូទី (សូមអល់ឡោះមេត្តាដល់លោក) បានដកស្រង់សម្តីពី អាប់ឌុល រ៉ាហ្សាក់, អ៊ីបនូ អាល់-មុនហ្ស៊ីរ និង អ៊ីបនូ អាប់ប៊ី ហាទីម ដោយយោងតាម កូទូដាហ៍ អំពីព្រះបន្ទូលថា ﴿ការគោរពប្រតិបត្តិរបស់ខ្ញុំ﴾ លោកបានមានប្រសាសន៍ថា៖ គឺការធ្វើគូរបាន (ការសម្លាប់សត្វថ្វាយអល់ឡោះ)។ ហើយអំពីព្រះបន្ទូលថា ﴿ខ្ញុំគឺជាអ្នកដែលចុះចូល (មូស្លីម) មុនគេ﴾ លោកបានមានប្រសាសន៍ថា៖ គឺមុនគេក្នុងចំណោមប្រជាជាតិ (អ៊ូម្ម៉ះ) នេះ។ (សូមមើល៖ អ័ដ-ឌូរ៉ុល ម៉ាន់ស៊ូរ ៣/៤១០ និង ហ្វាត់ហ៊ុល កូឌីរ ២/២៧១)។ អ៊ីម៉ាម អាល់-ស៊ូយូទី (សូមអល់ឡោះមេត្តាដល់លោក) បានដកស្រង់សម្តីពី អ៊ីបនូ ចារីរ ដោយយោងតាម អ៊ីបនូ ហ្សៃដ៍ អំពីព្រះបន្ទូលថា ﴿គ្មានអ្វីត្រូវព្រួយបារម្ភឡើយ﴾ លោកបានមានប្រសាសន៍ថា៖ ពួកគេនិយាយថា អ្វីដែលអ្នកគំរាមកំហែងយើង ឬការដែលអ្នកធ្វើទារុណកម្ម និងឆ្កាងពួកយើង វាមិនអាចធ្វើឱ្យយើងខូចខាតអ្វីបានឡើយ ﴿ពិតប្រាកដណាស់ យើងនឹងត្រឡប់ទៅរកម្ចាស់របស់យើងវិញ﴾ លោកមានប្រសាសន៍ថា៖ យើងនឹងវិលត្រឡប់ទៅរកម្ចាស់របស់យើងវិញ ហើយទ្រង់នឹងតបស្នងដល់យើងនូវការអត់ធ្មត់របស់យើងចំពោះការដាក់ទណ្ឌកម្មរបស់អ្នក និងភាពរឹងមាំរបស់យើងក្នុងការគោរពឯកភាពចំពោះទ្រង់ (តូហ៊ីត) និងការប្រកាសកាត់ផ្តាច់ពីការបដិសេធ (កូហ្វរ) ចំពោះទ្រង់។ ហើយអំពីព្រះបន្ទូលថា ﴿ដោយសារតែយើងបានក្លាយជាអ្នកដែលមានជំនឿមុនគេ﴾ លោកបានមានប្រសាសន៍ថា៖ ពួកគេគឺជាអ្នកដែលមានជំនឿមុនគេនៅពេលនោះ គឺនៅពេលដែលពួកគេបានឃើញសញ្ញាណ (អាយ៉ាត) របស់អល់ឡោះ។ (សូមមើល៖ អ័ដ-ឌូរ៉ុល ម៉ាន់ស៊ូរ ៦/២៩៣)។

ចំពោះប្រសាសន៍របស់មូសា (មូសា) ដែលថា៖ ﴿ហើយខ្ញុំគឺជាអ្នកដំបូងគេក្នុងចំណោមអ្នកដែលមានជំនឿ﴾ គឺនៅពេលដែលលោកបានពោលថា៖ ﴿ឱម្ចាស់នៃខ្ញុំ! សូមបង្ហាញព្រះអង្គមកខ្ញុំ ដើម្បីឱ្យខ្ញុំបានឃើញព្រះអង្គ។ អល់ឡោះបានមានបន្ទូលថា៖ អ្នកនឹងមិនអាចឃើញខ្ញុំបានឡើយ﴾ [អាល់-អាក់រ៉ហ្វ៖ ១៤៣]។ ហើយគ្មាននរណាម្នាក់អាចឃើញអល់ឡោះនៅក្នុងលោកិយនេះបានឡើយ ក្រៅពីត្រូវស្លាប់។ ﴿លុះដល់ម្ចាស់របស់លោកបានបង្ហាញព្រះអង្គដល់ភ្នំ ព្រះអង្គបានធ្វើឱ្យវារលាយរាបស្មើ ហើយមូសាក៏ដួលសន្លប់។ លុះពេលលោកដឹងខ្លួនវិញ លោកបានពោលថា៖ មហាវិសុទ្ធិព្រះអង្គ! ខ្ញុំសូមសារភាពកំហុសចំពោះព្រះអង្គ ហើយខ្ញុំគឺជាអ្នកដំបូងគេក្នុងចំណោមអ្នកដែលមានជំនឿ﴾ [អាល់-អាក់រ៉ហ្វ៖ ១៤៣]។ មានន័យថា៖ ជាអ្នកដំបូងគេដែលជឿជាក់ថា គ្មាននរណាម្នាក់អាចឃើញព្រះអង្គនៅក្នុងលោកិយនេះបានឡើយ ក្រៅពីត្រូវស្លាប់។ ចំណែកប្រសាសន៍របស់ក្រុមអ្នកមន្តអាគមដែលថា៖ ﴿ថាពួកយើងគឺជាអ្នកដំបូងគេក្នុងចំណោមអ្នកដែលមានជំនឿ﴾ មានន័យថា៖ ជាអ្នកដំបូងគេក្នុងចំណោមប្រជាជនអេហ្ស៊ីប (ពួកកុបតី) ដែលជឿជាក់លើមូសា។ ចំណែកប្រសាសន៍របស់ព្យាការី ﷺ ដែលថា៖ ﴿ហើយខ្ញុំគឺជាអ្នកដំបូងគេក្នុងចំណោមអ្នកដែលចុះចូល (មូស្លីម)﴾ មានន័យថា៖ ក្នុងចំណោមប្រជាជននៅទីក្រុងមិកកះ។ នេះគឺជាការពន្យល់ចំពោះអ្វីដែលពួកហ្ស៊ីនឌីក (ពួកអ្នកដែលសង្ស័យលើសាសនា) បានសង្ស័យ។ ... ចំណែកប្រសាសន៍របស់អល់ឡោះដែលថា៖ ﴿ចូរនាំពួកហ្វឺរអោនចូលទៅក្នុងទារុណកម្មដ៏ខ្លាំងក្លាបំផុត﴾ [ហ្គហ្វៀរ៖ ៤៦]។ ហើយព្រះអង្គបានមានបន្ទូលនៅក្នុងខគម្ពីរមួយទៀតថា៖ ﴿ពិតប្រាកដណាស់ ខ្ញុំនឹងដាក់ទណ្ឌកម្មគេនូវទារុណកម្មមួយ ដែលខ្ញុំមិនដែលដាក់លើនរណាម្នាក់ក្នុងចំណោមមនុស្សលោកឡើយ﴾ [អាល់-ម៉ាអ៊ីដះ៖ ១១៥]។ ហើយព្រះអង្គបានមានបន្ទូលនៅក្នុងខគម្ពីរមួយទៀតថា៖ ﴿ពិតប្រាកដណាស់ ពួកមូណាហ្វិកហ៍ (អ្នកកុហកបោកប្រាស់) គឺស្ថិតនៅក្នុងជាន់ទាបបំផុតនៃនរក﴾ [អាន់-នីសា៖ ១៤៥]។ ពួកអ្នកសង្ស័យបានសង្ស័យលើគម្ពីរគួរអាន ហើយពួកគេបាននិយាយថា៖ គម្ពីរនេះមានចំណុចផ្ទុយគ្នាទៅវិញទៅមក។ ចំពោះប្រសាសន៍របស់ព្រះអង្គដែលថា៖ ﴿ចូរនាំពួកហ្វឺរអោនចូលទៅក្នុងទារុណកម្មដ៏ខ្លាំងក្លាបំផុត﴾។ មានន័យថា៖ ទារុណកម្មនៃភ្លើងនរកនោះ ដែលពួកគេកំពុងស្ថិតនៅក្នុងនោះ។ ចំណែកប្រសាសន៍របស់ព្រះអង្គដែលថា៖ ﴿ពិតប្រាកដណាស់ ខ្ញុំនឹងដាក់ទណ្ឌកម្មគេនូវទារុណកម្មមួយ ដែលខ្ញុំមិនដែលដាក់លើនរណាម្នាក់ក្នុងចំណោមមនុស្សលោកឡើយ﴾។ នោះគឺដោយសារអល់ឡោះបានផ្លាស់ប្តូររូបរាងពួកគេឱ្យទៅជាជ្រូក។ ដូច្នេះ ព្រះអង្គបានដាក់ទណ្ឌកម្មពួកគេតាមរយៈការផ្លាស់ប្តូររូបរាងនោះ ដែលព្រះអង្គមិនដែលបានដាក់ទណ្ឌកម្មលើអ្នកដទៃក្រៅពីពួកគេឡើយ។ ចំណែកប្រសាសន៍របស់ព្រះអង្គដែលថា៖ ﴿ពិតប្រាកដណាស់ ពួកមូណាហ្វិកហ៍ គឺស្ថិតនៅក្នុងជាន់ទាបបំផុតនៃនរក﴾។

ដោយសារនរកជហាន់នាមមានទ្វារចំនួនប្រាំពីរគឺ៖ ជហាន់នាម (Jahannam), ល៉ាហ្សា (Laza), អាល់ហុតម៉ះ (អាល់-Hutamah), សាក័រ (Saqar), អាប់សៃអ៊័រ (As-Sa'ir), អាល់ជះហ៊ីម (អាល់-Jahim) និងអាល់ហាវិយ៉ះ (អាល់-Hawiyah) ហើយពួកគេស្ថិតនៅជាន់ក្រោមបំផុតនៃនរកនោះ។ ការសង្ស័យរបស់ក្រុមហ្ស៊ីនឌីក (អ្នកបដិសេធសាសនា) ចំពោះព្រះបន្ទូលរបស់អល់ឡោះដែលថា៖ ﴿ពួកគេគ្មានអាហារអ្វីក្រៅពីដារី (រុក្ខជាតិបន្លា) ឡើយ﴾។ ចំណែកឯព្រះបន្ទូលរបស់អល់ឡោះដ៏ខ្ពង់ខ្ពស់ដែលថា៖ ﴿ពួកគេគ្មានអាហារអ្វីក្រៅពីដារី (រុក្ខជាតិបន្លា) ឡើយ﴾ [ស៊ូរ៉ះ អាល់-ឃូស្យះ៖ ៦]។ បន្ទាប់មកទ្រង់មានព្រះបន្ទូលថា៖ ﴿ពិតប្រាកដណាស់ ដើមហ្សាក់គូម គឺជាអាហាររបស់អ្នកដែលប្រព្រឹត្តបាប﴾ [ស៊ូរ៉ះ អ័ដ-ឌូខន៖ ៤៣, ៤៤]។ ព្រះអង្គបានបញ្ជាក់ថា ពួកគេមានអាហារ ដូច្នេះពួកគេ (ក្រុមហ្ស៊ីនឌីក) ក៏មានការសង្ស័យចំពោះគម្ពីរគួរអាន ហើយពួកគេបានអះអាងថាវាមានភាពផ្ទុយគ្នា។

ចំពោះប្រសាសន៍របស់អល់ឡោះដែលថា៖ ﴿ពួកគេគ្មានអាហារអ្វីក្រៅពីដុរៀ (រុក្ខជាតិបន្លាដែលមានជាតិពុល) ឡើយ﴾។ មានន័យថា៖ ពួកគេគ្មានអាហារនៅក្នុងទ្វារនរកនោះក្រៅពីដុរៀឡើយ ហើយពួកគេក៏បរិភោគដើមហ្សាក់គូម (ដើមឈើនរក) នៅក្រៅទ្វារនោះដែរ ដូចដែលអល់ឡោះបានមានប្រសាសន៍ថា៖ ﴿ពិតប្រាកដណាស់ ដើមហ្សាក់គូម គឺជាអាហាររបស់អ្នកដែលប្រព្រឹត្តបាប﴾។ នេះគឺជាចំណុចដែលពួកហ្ស៊ីនឌីក (អ្នកដែលងាកចេញពីសេចក្តីពិត) មានការសង្ស័យ។ ក្រុមអ្នកប្រាជ្ញបានឆ្លើយតបចំពោះបញ្ហានេះដោយចម្លើយជាច្រើន ដែលចម្លើយដែលល្អបំផុតក្នុងចំណោមនោះមានពីរ៖ ទីមួយ៖ ការដាក់ទណ្ឌកម្មមានច្រើនប្រភេទ ហើយអ្នកដែលត្រូវទទួលទណ្ឌកម្មក៏មានច្រើនជាន់ថ្នាក់ដែរ។ ក្នុងចំណោមពួកគេ មានអ្នកដែលគ្មានអាហារអ្វីក្រៅពីហ្គ័សលីន (ទឹកខ្ទុះក្នុងនរក) មានអ្នកដែលគ្មានអាហារអ្វីក្រៅពីដុរៀ ហើយក៏មានអ្នកដែលគ្មានអាហារអ្វីក្រៅពីដើមហ្សាក់គូម។ ភស្តុតាងបញ្ជាក់ពីបញ្ហានេះគឺប្រសាសន៍របស់អល់ឡោះដែលថា៖ ﴿នរកនោះមានទ្វារចំនួនប្រាំពីរ សម្រាប់គ្រប់ទ្វារនីមួយៗមានចំណែកដែលបានកំណត់សម្រាប់ពួកគេ (អ្នកនរក)﴾ [ស៊ូរ៉ាត់ អាល់ហ៊ីជរ៍៖ ៤៤]។ ទីពីរ៖ អត្ថន័យនៃអាយ៉ាត់ទាំងអស់គឺថា ពួកគេពិតជាគ្មានអាហារអ្វីទាំងអស់ ពីព្រោះដុរៀមិនមែនជាអាហារដែលគេអាចហៅថាជាអាហារបានឡើយ សូម្បីតែសត្វតិរច្ឆានក៏មិនបរិភោគវាដែរ ចុះទម្រាំមនុស្សលោក។ ដូចគ្នានេះដែរ ហ្គ័សលីន ក៏មិនមែនជាអាហារដែរ។ ដូច្នេះ អ្នកណាដែលអាហាររបស់គេគឺដុរៀ គឺស្មើនឹងគ្មានអាហារ ហើយអ្នកណាដែលអាហាររបស់គេគឺហ្គ័សលីន ក៏ដូចគ្នាដែរ។ នេះស្រដៀងនឹងពាក្យដែលគេនិយាយថា៖ "បុគ្គលម្នាក់នោះគ្មានម្លប់អ្វីក្រៅពីពន្លឺព្រះអាទិត្យ" ឬ "គាត់គ្មានសត្វជិះអ្វីក្រៅពីសម្លៀកបំពាក់របស់គាត់" ដែលពួកគេចង់សំដៅថា៖ គាត់គ្មានម្លប់ទាល់តែសោះ ហើយក៏គ្មានសត្វជិះទាល់តែសោះ។ ដូច្នេះ វាមិនមានបញ្ហាអ្វីឡើយ។ ចំណេះដឹងគឺស្ថិតនៅឯអល់ឡោះ។ ចំពោះប្រសាសន៍របស់អល់ឡោះដែលថា៖ ﴿នោះគឺដោយសារតែអល់ឡោះជាម្ចាស់ការពារនៃអ្នកដែលជំនឿ ហើយពួកកាហ្វេរ (អ្នកបដិសេធជំនឿ) គឺគ្មានម្ចាស់ការពារឡើយ﴾ [ស៊ូរ៉ាត់ មូហាំម៉ាត់ (ﷺ)៖ ១១]។ ហើយអល់ឡោះបានមានប្រសាសន៍នៅអាយ៉ាត់មួយទៀតថា៖ ﴿បន្ទាប់មកពួកគេត្រូវបាននាំត្រឡប់ទៅរកអល់ឡោះ ដែលជាម្ចាស់ការពារដ៏ពិតប្រាកដរបស់ពួកគេ﴾ [ស៊ូរ៉ាត់ អាល់អាន់អាម៖ ៦២]។ ពួកគេ (ពួកហ្ស៊ីនឌីក) បាននិយាយថា៖ តើនេះអាចជាពាក្យសម្ដីដ៏ត្រឹមត្រូវ (មូហ៍កាំ) យ៉ាងដូចម្តេចទៅ? អល់ឡោះបានប្រាប់ថា ទ្រង់ជាម្ចាស់ការពារនៃអ្នកដែលជំនឿ រួចទ្រង់ក៏បានមានប្រសាសន៍ថា៖ ﴿ហើយពួកកាហ្វេរគឺគ្មានម្ចាស់ការពារឡើយ﴾ [ស៊ូរ៉ាត់ មូហាំម៉ាត់ (ﷺ)៖ ១១]។ ដូច្នេះ ពួកគេក៏មានការសង្ស័យចំពោះគម្ពីរគួរអាន។

ចំពោះប្រសាសន៍របស់អល់ឡោះដែលថា៖ ﴿នោះគឺដោយសារតែអល់ឡោះជាអ្នកគាំពារនៃអស់អ្នកដែលជំនឿ﴾ ទ្រង់មានន័យថា៖ ជាអ្នកជួយជ្រោមជ្រែងដល់អស់អ្នកដែលជំនឿ ហើយពួកកាហ្វិរ (អ្នកបដិសេធជំនឿ) គឺគ្មានអ្នកណាមួយជួយពួកគេឡើយ។ ចំណែកប្រសាសន៍របស់ទ្រង់ដែលថា៖ ﴿បន្ទាប់មកពួកគេត្រូវបាននាំត្រឡប់ទៅរកអល់ឡោះ ដែលជាម្ចាស់ដ៏ពិតប្រាកដរបស់ពួកគេវិញ﴾ [អាល់អាន់អាម៖ ៦២] គឺដោយសារតែនៅក្នុងលោកិយនេះមានម្ចាស់ក្លែងក្លាយជាច្រើន។ នេះគឺជាចំណុចដែលពួកហ្ស៊ីនឌីក (ពួកអ្នកប្រឆាំងជំនឿ) មានការសង្ស័យ។ អាយ៉ាត់ដ៏ថ្លៃថ្លានេះ បង្ហាញថាអល់ឡោះគឺជាម្ចាស់នៃពួកកាហ្វិរ ហើយអាយ៉ាត់ដែលមានន័យស្រដៀងគ្នានេះគឺប្រសាសន៍របស់អល់ឡោះដែលថា៖ ﴿នៅទីនោះ គ្រប់ព្រលឹងនឹងបានឃើញនូវអ្វីដែលខ្លួនបានធ្វើពីមុនមក ហើយពួកគេនឹងត្រូវបាននាំត្រឡប់ទៅរកអល់ឡោះ ដែលជាម្ចាស់ដ៏ពិតប្រាកដរបស់ពួកគេវិញ ហើយអ្វីដែលពួកគេធ្លាប់ប្រឌិតឡើងនោះនឹងបាត់បង់ទៅពីពួកគេ﴾ [យូណុស៖ ៣០]។ ហើយក៏មានអាយ៉ាត់មួយទៀតដែលបង្ហាញពីភាពផ្ទុយគ្នានេះដែរ គឺប្រសាសន៍របស់អល់ឡោះដែលថា៖ ﴿នោះគឺដោយសារតែអល់ឡោះជាអ្នកគាំពារនៃអស់អ្នកដែលជំនឿ ហើយពួកកាហ្វិរគឺគ្មានអ្នកគាំពារឡើយ﴾ [មូហាំម៉ាត់ (ﷺ)៖ ១១]។ ចម្លើយចំពោះបញ្ហានេះគឺ៖ អត្ថន័យនៃការដែលទ្រង់ជាម្ចាស់នៃពួកកាហ្វិរ គឺទ្រង់ជាម្ចាស់កម្មសិទ្ធិដែលគ្រប់គ្រងលើពួកគេតាមតែទ្រង់សព្វព្រះហឫទ័យ។ ចំណែកអត្ថន័យនៃការដែលទ្រង់ជាអ្នកគាំពារនៃពួកមូមិន (អ្នកជំនឿ) មិនមែនជាអ្នកគាំពារនៃពួកកាហ្វិរនោះ គឺសំដៅលើការគាំពារដោយសេចក្តីស្រឡាញ់ ការជួយសម្រួល និងការផ្តល់ជ័យជម្នះ។ ចំណេះដឹងគឺស្ថិតនៅឯអល់ឡោះដ៏ខ្ពង់ខ្ពស់បំផុត។ ការសង្ស័យរបស់ពួកហ្ស៊ីនឌីក ចំពោះប្រសាសន៍របស់ទ្រង់ដែលថា៖ ﴿ពិតប្រាកដណាស់ អល់ឡោះស្រឡាញ់អស់អ្នកដែលប្រកបដោយយុត្តិធម៌﴾។ ចំពោះប្រសាសន៍របស់ទ្រង់ដែលថា៖ ﴿ពិតប្រាកដណាស់ អល់ឡោះស្រឡាញ់អស់អ្នកដែលប្រកបដោយយុត្តិធម៌ (អាល់មុគស៊ីត៊ីន)﴾ [អាល់ម៉ាអ៊ីដាហ៍៖ ៤២]។ ហើយទ្រង់បានមានប្រសាសន៍ក្នុងអាយ៉ាត់មួយទៀតថា៖ ﴿ចំណែកឯពួកដែលអយុត្តិធម៌ (អាល់កាស៊ីតូន) វិញ ពួកគេនឹងក្លាយជាអុសសម្រាប់ភ្លើងនរក﴾ [អាល់ជិន៖ ១៥]។ ពួកគេ (ពួកហ្ស៊ីនឌីក) បាននិយាយថា៖ តើនេះអាចជាពាក្យសម្តីដ៏ត្រឹមត្រូវ (មូហ៍កាំ) យ៉ាងដូចម្តេចទៅ? ចំពោះប្រសាសន៍របស់ទ្រង់ដែលថា៖ ﴿ចំណែកឯពួកដែលអយុត្តិធម៌ (អាល់កាស៊ីតូន) វិញ ពួកគេនឹងក្លាយជាអុសសម្រាប់ភ្លើងនរក﴾ គឺសំដៅលើពួកដែលលំអៀងចេញពីភាពត្រឹមត្រូវ។ អាល់ហ្ស៊ីនគីត៊ី (សូមអល់ឡោះមេត្តាដល់លោក) បានមានប្រសាសន៍ថា៖ ប្រសាសន៍របស់អល់ឡោះដែលថា៖ ﴿ចំណែកឯពួកដែលអយុត្តិធម៌ (អាល់កាស៊ីតូន) វិញ ពួកគេនឹងក្លាយជាអុសសម្រាប់ភ្លើងនរក﴾ [អាល់ជិន៖ ១៥] មិនមានភាពផ្ទុយគ្នាជាមួយប្រសាសន៍របស់ទ្រង់ដែលថា៖ ﴿ពិតប្រាកដណាស់ អល់ឡោះស្រឡាញ់អស់អ្នកដែលប្រកបដោយយុត្តិធម៌ (អាល់មុគស៊ីត៊ីន)﴾ [អាល់ម៉ាអ៊ីដាហ៍៖ ៤២] នោះទេ។ ពីព្រោះថា «អាល់កាស៊ីត» គឺសំដៅលើអ្នកដែលអយុត្តិធម៌ (លំអៀង) ចំណែក «អាល់មុគស៊ីត» គឺសំដៅលើអ្នកដែលប្រកបដោយយុត្តិធម៌ ដូច្នេះពាក្យទាំងពីរនេះគឺជាពាក្យផ្ទុយគ្នា។

ដោយនាមនៃអល់ឡោះ អ្នកអាណិតអាសូរ អ្នកមេត្តាប្រោសប្រាណ។ (ពាក្យថា) «ដោយនាមនៃអល់ឡោះ» គឺសំដៅលើអ្នកដែលកំណត់យកអ្វីមួយពីការបង្កើតរបស់អល់ឡោះមកធ្វើជាស្មើនឹងទ្រង់ រួចក៏គោរពបូជាវាទន្ទឹមនឹងអល់ឡោះ។ ចំណែកឯព្រះបន្ទូលរបស់អល់ឡោះដែលថា៖ ﴿ហើយចូរអ្នករាល់គ្នាប្រកបដោយយុត្តិធម៌ ដ្បិតអល់ឡោះស្រឡាញ់អ្នកដែលប្រកបដោយយុត្តិធម៌﴾ [អាល់-ហូជូរ៉ាត៖ ៩]។ ទ្រង់មានន័យថា៖ ចូរអ្នករាល់គ្នាប្រកបដោយយុត្តិធម៌រវាងអ្នករាល់គ្នានិងមនុស្សទូទៅ ដ្បិតអល់ឡោះស្រឡាញ់អ្នកដែលប្រកបដោយយុត្តិធម៌។ ហើយទ្រង់បានមានបន្ទូលក្នុងអាយ៉ាត់មួយទៀតថា៖ ﴿តើមានព្រះណាផ្សេងទៀតក្រៅពីអល់ឡោះឬ? ផ្ទុយទៅវិញ ពួកគេគឺជាក្រុមមនុស្សដែលកំណត់យកអ្វីមកធ្វើជាស្មើនឹងទ្រង់﴾ [អាន់-ណាំល៖ ៦០] មានន័យថា៖ ពួកគេបានធ្វើស៊ិរិក (ការដាក់ភាគីជាមួយអល់ឡោះ)។ នេះគឺជាចំណុចដែលពួកហ្ស៊ីនឌីក (អ្នកដែលបង្ហាញខ្លួនជាមូស្លីមតែលាក់បាំងការបដិសេធជំនឿ) មានការសង្ស័យ។ ការសង្ស័យរបស់ពួកហ្ស៊ីនឌីក ចំពោះព្រះបន្ទូលរបស់អល់ឡោះ៖ ﴿ហើយបណ្តាអ្នកជំនឿប្រុស និងបណ្តាអ្នកជំនឿស្រី ពួកគេខ្លះជាអ្នកជួយជ្រោមជ្រែងគ្នាទៅវិញទៅមក﴾ ចំណែកឯព្រះបន្ទូលរបស់ទ្រង់៖ ﴿ហើយបណ្តាអ្នកជំនឿប្រុស និងបណ្តាអ្នកជំនឿស្រី ពួកគេខ្លះជាអ្នកជួយជ្រោមជ្រែងគ្នាទៅវិញទៅមក﴾ [អាត់-តៅបះ៖ ៧១]។ និងព្រះបន្ទូលរបស់ទ្រង់ក្នុងអាយ៉ាត់មួយទៀតថា៖ ﴿ហើយបណ្តាអ្នកដែលបានជំនឿ ប៉ុន្តែពួកគេមិនបានធ្វើហ៊ីជរ៉ោះ (ធ្វើចំណាកស្រុកដើម្បីអល់ឡោះ) នោះ អ្នករាល់គ្នាមិនមានកាតព្វកិច្ចជួយជ្រោមជ្រែងអ្វីដល់ពួកគេឡើយ រហូតទាល់តែពួកគេធ្វើហ៊ីជរ៉ោះ﴾ [អាល់-អាន់ហ្វាល៖ ៧២]។ សម្រាប់អ្នកដែលមិនយល់អត្ថន័យរបស់វា ហាក់ដូចជាអាយ៉ាត់ទាំងពីរនេះផ្ទុយគ្នា។ លោក អះ-ស៊ិនគីទី (សូមអល់ឡោះមេត្តាដល់លោក) បានមានប្រសាសន៍ថា៖ ព្រះបន្ទូលរបស់អល់ឡោះដែលថា៖ ﴿ហើយបណ្តាអ្នកដែលបានជំនឿ ប៉ុន្តែពួកគេមិនបានធ្វើហ៊ីជរ៉ោះ...﴾ អាយ៉ាត់ដ៏ថ្លៃថ្លានេះបង្ហាញថា អ្នកដែលមិនបានធ្វើហ៊ីជរ៉ោះ គឺមិនមានទំនាក់ទំនងជួយជ្រោមជ្រែងរវាងគេនិងអ្នកជំនឿដទៃទៀតឡើយ រហូតទាល់តែគេធ្វើហ៊ីជរ៉ោះ។ ប៉ុន្តែមានអាយ៉ាត់មួយទៀតដែលគេអាចយល់ឃើញផ្ទុយពីនេះ គឺព្រះបន្ទូលរបស់អល់ឡោះដែលថា៖ ﴿ហើយបណ្តាអ្នកជំនឿប្រុស និងបណ្តាអ្នកជំនឿស្រី ពួកគេខ្លះជាអ្នកជួយជ្រោមជ្រែងគ្នាទៅវិញទៅមក﴾ ដែលវាបង្ហាញពីការបង្កើតទំនាក់ទំនងជួយជ្រោមជ្រែងរវាងអ្នកជំនឿទាំងឡាយជាទូទៅ។ ចម្លើយចំពោះបញ្ហានេះមានពីរផ្លូវ៖ ទីមួយ៖ ការជួយជ្រោមជ្រែងដែលត្រូវបានបដិសេធក្នុងព្រះបន្ទូលរបស់ទ្រង់៖ ﴿អ្នករាល់គ្នាមិនមានកាតព្វកិច្ចជួយជ្រោមជ្រែងអ្វីដល់ពួកគេឡើយ﴾ គឺសំដៅលើ «ការទទួលមរតក»។ មានន័យថា អ្នករាល់គ្នាមិនទទួលបានមរតកអ្វីពីពួកគេឡើយរហូតទាល់តែពួកគេធ្វើហ៊ីជរ៉ោះ។ ពីព្រោះពួកមូហាចិរូន (អ្នកធ្វើហ៊ីជរ៉ោះ) និងពួកអាន់សារ (អ្នកជួយជ្រោមជ្រែងនៅម៉ាឌីណា) ធ្លាប់ទទួលមរតកពីគ្នាទៅវិញទៅមកតាមរយៈការបង្កើតភាតរភាពដែលព្យាការី ﷺ បានកំណត់រវាងពួកគេ។ ដូច្នេះ ប្រសិនបើអ្នកធ្វើហ៊ីជរ៉ោះម្នាក់ស្លាប់ នោះបងប្អូនអាន់សាររបស់គេនឹងទទួលបានមរតកជំនួសបងប្អូនអ្នកជំនឿដែលមិនបានធ្វើហ៊ីជរ៉ោះ។ រហូតទាល់តែបញ្ហានេះត្រូវបានលុបចោលដោយព្រះបន្ទូលរបស់អល់ឡោះថា៖ ﴿ហើយបណ្តាអ្នកដែលមានសាច់ឈាមជិតដិត ពួកគេខ្លះមានសិទ្ធិជាងអ្នកខ្លះទៀតនៅក្នុងគម្ពីររបស់អល់ឡោះ﴾ [អាល់-អះហ្សាប៖ ៦]។ នេះគឺជាអ្វីដែលត្រូវបានរាយការណ៍ពីលោក អ៊ីបនុ អាប់បាស, មូហ៊ីជិដ និង កាតាដះ។ ចំណែកឯព្រះបន្ទូលរបស់ទ្រង់៖ ﴿ហើយបណ្តាអ្នកដែលបានជំនឿ ប៉ុន្តែពួកគេមិនបានធ្វើហ៊ីជរ៉ោះ...﴾ គឺសំដៅលើមរតក។ នោះគឺដោយសារអល់ឡោះបានកំណត់លើអ្នកជំនឿនៅពេលពួកគេធ្វើហ៊ីជរ៉ោះទៅកាន់ក្រុងម៉ាឌីណាថា ពួកគេមិនត្រូវទទួលមរតកពីគ្នាក្រៅពីការធ្វើហ៊ីជរ៉ោះឡើយ។ ប្រសិនបើបុរសម្នាក់ស្លាប់នៅម៉ិកកះ ហើយគេមានអ្នកជួយជ្រោមជ្រែងម្នាក់ដែលបានធ្វើហ៊ីជរ៉ោះជាមួយព្យាការី ﷺ នោះអ្នកធ្វើហ៊ីជរ៉ោះរូបនោះមិនទទួលបានមរតកពីគេឡើយ។ នោះហើយជាអត្ថន័យនៃព្រះបន្ទូលរបស់ទ្រង់៖ ﴿អ្នករាល់គ្នាមិនមានកាតព្វកិច្ចជួយជ្រោមជ្រែងអ្វីដល់ពួកគេឡើយ រហូតទាល់តែពួកគេធ្វើហ៊ីជរ៉ោះ﴾ គឺក្នុងរឿងមរតក។ លុះដល់ពេលដែលអ្នកធ្វើហ៊ីជរ៉ោះមានចំនួនច្រើនឡើង អល់ឡោះក៏បានប្រគល់មរតកនោះទៅឱ្យសាច់ញាតិវិញ មិនថាពួកគេបានធ្វើហ៊ីជរ៉ោះឬមិនបានធ្វើហ៊ីជរ៉ោះនោះទេ។ នោះគឺជាព្រះបន្ទូលរបស់ទ្រង់៖ ﴿ហើយបណ្តាអ្នកដែលមានសាច់ឈាមជិតដិត ពួកគេខ្លះមានសិទ្ធិជាងអ្នកខ្លះទៀតនៅក្នុងគម្ពីររបស់អល់ឡោះ...﴾។ ចំណែកឯព្រះបន្ទូលរបស់ទ្រង់៖ ﴿ហើយបណ្តាអ្នកជំនឿប្រុស និងបណ្តាអ្នកជំនឿស្រី ពួកគេខ្លះជាអ្នកជួយជ្រោមជ្រែងគ្នាទៅវិញទៅមក﴾ គឺសំដៅលើ «សាសនា»។ អ្នកជំនឿម្នាក់ត្រូវជួយជ្រោមជ្រែងអ្នកជំនឿម្នាក់ទៀតក្នុងសាសនារបស់ពួកគេ។ ការជួយជ្រោមជ្រែងក្នុងអាយ៉ាត់នេះ គឺសំដៅលើការជួយសង្គ្រោះ ការគាំទ្រ ការសហការ និងការលើកស្ទួយគ្នា ពីព្រោះមូស្លីមប្រៀបដូចជាសំណង់ដែលរឹងមាំជួយទ្រទ្រង់គ្នាទៅវិញទៅមក ប្រៀបដូចជារាងកាយតែមួយ បើអវយវៈមួយមានការឈឺចាប់ នោះអវយវៈដទៃទៀតនឹងមានការក្តៅខ្លួននិងគេងមិនលក់តាមនោះដែរ។ ការជួយជ្រោមជ្រែងនេះមិនមែនជាអ្វីដែលត្រូវបានបដិសេធក្នុងព្រះបន្ទូលរបស់ទ្រង់៖ ﴿អ្នករាល់គ្នាមិនមានកាតព្វកិច្ចជួយជ្រោមជ្រែងអ្វីដល់ពួកគេឡើយ﴾ នោះទេ។ ភស្តុតាងគឺអល់ឡោះបានបញ្ជាក់យ៉ាងច្បាស់នៅអាយ៉ាត់បន្ទាប់ថា៖ ﴿ហើយប្រសិនបើពួកគេសុំឱ្យអ្នករាល់គ្នាជួយក្នុងរឿងសាសនា នោះអ្នករាល់គ្នាត្រូវតែជួយពួកគេ﴾។ ដូច្នេះ ទ្រង់បានបញ្ជាក់ពីការជួយជ្រោមជ្រែងក្នុងរឿងសាសនា បន្ទាប់ពីទ្រង់បានមានបន្ទូលថា ﴿អ្នករាល់គ្នាមិនមានកាតព្វកិច្ចជួយជ្រោមជ្រែងអ្វីដល់ពួកគេឡើយ﴾។ នេះបង្ហាញថា ការជួយជ្រោមជ្រែងដែលត្រូវបានបដិសេធ គឺមិនមែនជាការជួយជ្រោមជ្រែងក្នុងរឿងសាសនាឡើយ។ ដូច្នេះ ការសង្ស័យក៏ត្រូវបានលុបបំបាត់ទៅ។ ទីពីរ៖ គឺជាអ្វីដែលលោក អ៊ីបនុ កាស៊ីរ បានលើកឡើងដោយយោងទៅលើហាឌីសមួយដែលរាយការណ៍ដោយ អ៊ីម៉ាម អាហ្មាត់ និង មូស្លីម ថាអត្ថន័យនៃព្រះបន្ទូលរបស់ទ្រង់៖ ﴿អ្នករាល់គ្នាមិនមានកាតព្វកិច្ចជួយជ្រោមជ្រែងអ្វីដល់ពួកគេឡើយ﴾ គឺ៖ អ្នករាល់គ្នាមិនមានចំណែកក្នុងទ្រព្យសម្បត្តិដែលទទួលបានពីសង្គ្រាម (អាល់-ម៉ាហ្គនីម) និងមិនមានចំណែកក្នុងមួយភាគប្រាំ (អាល់-ឃុមស៍) ឡើយ លើកលែងតែអ្នកបានចូលរួមក្នុងសមរភូមិនោះ។ តាមការបកស្រាយនេះ គឺមិនមានការផ្ទុយគ្នាក្នុងអាយ៉ាត់ឡើយ ហើយក៏មិនមានអ្វីរារាំងមិនឱ្យអាយ៉ាត់នេះគ្របដណ្តប់លើគ្រប់ករណីនោះដែរ។ ដូច្នេះ អត្ថន័យគឺការបដិសេធការទទួលមរតក និងការបដិសេធការចែករំលែកទ្រព្យសម្បត្តិសង្គ្រាមដល់ពួកគេ។ អល់ឡោះគឺជាអ្នកដែលដឹងច្បាស់បំផុត។

នេះគឺជាការបកស្រាយចំពោះអ្វីដែលពួកហ្ស៊ីនឌីក (អ្នកបដិសេធសាសនា) បានសង្ស័យ។ លោកអាល់-ហ្ស៊ីនគីទី (សូមអល់ឡោះមេត្តាដល់លោក) បានមានប្រសាសន៍ថា៖ អល់ឡោះដ៏ខ្ពង់ខ្ពស់បានមានបន្ទូលថា៖ ﴿ពិតប្រាកដណាស់ អំណាចរបស់វា (ស្ដេចអារក្ស) គឺទៅលើអ្នកទាំងឡាយណាដែលយកវាជាមិត្តភក្តិ﴾ [ស៊ូរ៉ាត់ អាន់-ណះល៍៖ ១០០]។ អាយ៉ាត់ដ៏ថ្លៃថ្លានេះ បានបញ្ជាក់យ៉ាងច្បាស់ថា សៃត្វនមានអំណាចទៅលើអ្នកដែលគោរពស្រឡាញ់វា។ ស្រដៀងគ្នានេះដែរ គឺការលើកលែងនៅក្នុងបន្ទូលរបស់អល់ឡោះដែលថា៖ ﴿ពិតប្រាកដណាស់ ចំពោះបាវបម្រើរបស់ខ្ញុំ (អ្នកជំនឿ) អ្នកគ្មានអំណាចអ្វីទៅលើពួកគេឡើយ លើកលែងតែអ្នកណាដែលដើរតាមអ្នកពីក្នុងចំណោមអ្នកវង្វេងទាំងឡាយប៉ុណ្ណោះ﴾ [ស៊ូរ៉ាត់ អាល់-ហ៊ីជរ៍៖ ៤២]។ ហើយក៏មានអាយ៉ាត់ខ្លះដែលបង្ហាញពីការបដិសេធអំណាចរបស់វាទៅលើពួកគេ ដូចជាបន្ទូលរបស់អល់ឡោះថា៖ ﴿ហើយពិតប្រាកដណាស់ អ៊ីបលីសបានធ្វើឱ្យការស្មានរបស់វាទៅលើពួកគេក្លាយជាការពិត ដូច្នេះពួកគេក៏បានដើរតាមវា លើកលែងតែក្រុមមួយពីក្នុងចំណោមអ្នកជំនឿប៉ុណ្ណោះ។ ហើយវាមិនមានអំណាចអ្វីទៅលើពួកគេឡើយ﴾ [ស៊ូរ៉ាត់ សាបាអ៍៖ ២០-២១]។ និងបន្ទូលរបស់អល់ឡោះដែលរៀបរាប់ពីវា (សៃត្វន) ដោយបញ្ជាក់ថា៖ ﴿ហើយសៃត្វនបាននិយាយនៅពេលដែលកិច្ចការត្រូវបានកាត់សេចក្តីថា៖ ពិតប្រាកដណាស់ អល់ឡោះបានសន្យានឹងអ្នករាល់គ្នាដោយការសន្យាដ៏ពិតប្រាកដ ហើយខ្ញុំក៏បានសន្យានឹងអ្នករាល់គ្នាដែរ ប៉ុន្តែខ្ញុំបានក្បត់អ្នករាល់គ្នា ហើយខ្ញុំមិនមានអំណាចអ្វីទៅលើអ្នករាល់គ្នាឡើយ﴾ [ស៊ូរ៉ាត់ អ៊ីប្រូហ៊ីម៖ ២២]។ ចម្លើយគឺ៖ អំណាចដែលអល់ឡោះបានបញ្ជាក់ថាវាមាន គឺខុសពីអំណាចដែលទ្រង់បានបដិសេធថាវាគ្មាន។ នេះគឺផ្អែកលើចំណុចពីរ៖ ទីមួយ៖ អំណាចដែលបញ្ជាក់ថាវាមាន គឺអំណាចនៃការធ្វើឱ្យវង្វេងតាមរយៈការល្បួង។ ចំណែកអំណាចដែលត្រូវបានបដិសេធ គឺអំណាចនៃភស្តុតាង (តក្កវិជ្ជា)។ ដូច្នេះ អ៊ីបលីសមិនមានភស្តុតាងអ្វីដើម្បីត្រួតត្រាលើពួកគេឡើយ ក្រៅពីវាបានអំពាវនាវពួកគេ ហើយពួកគេក៏ឆ្លើយតបតាមវាដោយគ្មានភស្តុតាង ឬហេតុផលអ្វីឡើយ។ ការប្រើពាក្យថា "អំណាច" (ស៊ុលត្វន) សំដៅលើ "ភស្តុតាង" គឺមានច្រើននៅក្នុងគម្ពីរគួរអាន។ ទីពីរ៖ អល់ឡោះមិនបានមានបន្ទូលថា វាមានអំណាចលើពួកគេតាំងពីដើមមកឡើយ។ ប៉ុន្តែពួកគេផ្ទាល់ទៅវិញទេដែលផ្តល់អំណាចឱ្យវាលើខ្លួនពួកគេ ដោយសារតែពួកគេគោរពតាមវា និងចូលទៅក្នុងបក្សពួករបស់វា។ ដូច្នេះវាមិនបានត្រួតត្រាពួកគេដោយកម្លាំងបង្ខំនោះទេ ព្រោះអល់ឡោះបានមានបន្ទូលថា៖ ﴿ពិតប្រាកដណាស់ ល្បិចកលរបស់សៃត្វនគឺខ្សោយណាស់﴾ [ស៊ូរ៉ាត់ អាន់-នីសាអ៍៖ ៧៦]។ វាត្រួតត្រាពួកគេបានដោយសារតែឆន្ទៈ និងការជ្រើសរើសរបស់ពួកគេផ្ទាល់។ ចម្លើយទាំងពីរចំណុចនេះត្រូវបានលើកឡើងដោយអ្នកប្រាជ្ញ អ៊ីបនុល កៃយីម (សូមអល់ឡោះមេត្តាដល់លោក)។ ការសង្ស័យរបស់ពួកហ្ស៊ីនឌីក ចំពោះបន្ទូលរបស់អល់ឡោះដែលថា៖ ﴿ពិតប្រាកដណាស់ ចំពោះបាវបម្រើរបស់ខ្ញុំ អ្នកគ្មានអំណាចអ្វីទៅលើពួកគេឡើយ﴾ [ស៊ូរ៉ាត់ អាល់-ហ៊ីជរ៍៖ ៤២]។ និងករណីដែលលោកមូសាបាននិយាយនៅពេលដែលលោកបានសម្លាប់មនុស្សម្នាក់ថា៖ ﴿នេះគឺជាការងាររបស់សៃត្វន﴾ [ស៊ូរ៉ាត់ អាល់-ក្សស្វោះ៖ ១៥]។ ដូច្នេះ ពួកគេបានសង្ស័យលើគម្ពីរគួរអាន ហើយពួកគេបានអះអាងថាវាមានភាពផ្ទុយគ្នា។

ចំពោះព្រះបន្ទូលរបស់អល់ឡោះដែលថា៖ ﴿ពិតប្រាកដណាស់ ចំពោះបាវបម្រើរបស់ខ្ញុំ អ្នក (អ៊ីបលីស) គ្មានអំណាចអ្វីលើពួកគេឡើយ﴾ មានន័យថា៖ បាវបម្រើរបស់ខ្ញុំ ដែលអល់ឡោះបានជ្រើសរើសពួកគេសម្រាប់សាសនារបស់ទ្រង់នោះ អ៊ីបលីសគ្មានអំណាចអ្វីលើពួកគេឡើយ ក្នុងការធ្វើឱ្យពួកគេវង្វេងចេញពីសាសនា ឬពីការគោរពប្រតិបត្តិចំពោះម្ចាស់របស់ពួកគេនោះទេ។ ប៉ុន្តែអ៊ីបលីសអាចធ្វើឱ្យពួកគេប្រព្រឹត្តអំពើបាបបាន។ ចំណែកឯការធ្វើឱ្យពួកគេធ្លាក់ក្នុងអំពើគោរពបូជាអ្វីផ្សេងក្រៅពីអល់ឡោះ (ស៊ិរិក) វិញនោះ អ៊ីបលីសមិនអាចធ្វើឱ្យពួកគេវង្វេងចេញពីសាសនារបស់ពួកគេបានឡើយ ពីព្រោះអល់ឡោះដ៏មហាឧត្តមបានជ្រើសរើសពួកគេសម្រាប់សាសនារបស់ទ្រង់។ រីឯព្រះបន្ទូលរបស់មូសាដែលថា៖ ﴿នេះគឺជាការងាររបស់ស្ហៃតន﴾ មានន័យថា៖ គឺជាការល្បួងរបស់ស្ហៃតន ដូចដែលវាបានល្បួងយូស៊ូហ្វ ក៏ដូចជាអាដាំ និងហាវ៉ាអី្វដែរ ខណៈដែលពួកគេគឺជាបាវបម្រើដ៏ស្មោះត្រង់របស់អល់ឡោះ (អរ-រ៉ះម៉ាន់)។ នេះគឺជាការពន្យល់ចំពោះអ្វីដែលក្រុមហ្ស៊ីនឌីក (អ្នកបដិសេធសាសនា) មានការសង្ស័យ។ ចំពោះព្រះបន្ទូលរបស់អល់ឡោះទៅកាន់ពួកកាហ្វេរ (អ្នកបដិសេធជំនឿ) ដែលថា៖ ﴿នៅថ្ងៃនេះ យើងនឹងបំភ្លេចពួកអ្នក ដូចដែលពួកអ្នកបានបំភ្លេចការជួបនឹងថ្ងៃនេះរបស់ពួកអ្នកដែរ﴾ (ស៊ូរ៉ាត់ អាល់-ចាស៊ីយ៉ះ៖ ៣៤)។ ហើយទ្រង់បានមានបន្ទូលនៅក្នុងខគម្ពីរមួយទៀតថា៖ ﴿នៅក្នុងគម្ពីរមួយដែលម្ចាស់របស់ខ្ញុំមិនវង្វេង ហើយក៏មិនភ្លេចឡើយ﴾ (ស៊ូរ៉ាត់ តូហា៖ ៥២)។ ហេតុនេះហើយ ទើបពួកគេមានការសង្ស័យចំពោះគម្ពីរគួរអាន។ ចំពោះព្រះបន្ទូលដែលថា៖ ﴿នៅថ្ងៃនេះ យើងនឹងបំភ្លេចពួកអ្នក ដូចដែលពួកអ្នកបានបំភ្លេចការជួបនឹងថ្ងៃនេះរបស់ពួកអ្នកដែរ﴾ មានន័យថា៖ យើងនឹងទុកពួកអ្នកចោលនៅក្នុងភ្លើងនរក ﴿ដូចដែលពួកអ្នកបានបំភ្លេច﴾ គឺដូចដែលពួកអ្នកបានបោះបង់ចោលការប្រតិបត្តិដើម្បីជួបនឹងថ្ងៃនេះរបស់ពួកអ្នក។ ចំណែកឯព្រះបន្ទូលរបស់អល់ឡោះថា៖ ﴿នៅថ្ងៃនេះ យើងនឹងបំភ្លេចពួកគេ ដូចដែលពួកគេបានបំភ្លេចការជួបនឹងថ្ងៃរបស់ពួកគេដែរ﴾ (ស៊ូរ៉ាត់ អាល់-អាក់រ៉ហ្វ៖ ៥១) និងខគម្ពីរផ្សេងៗទៀតដែលមានអត្ថន័យដូចគ្នា ដូចជាព្រះបន្ទូលថា៖ ﴿ពួកគេបានបំភ្លេចអល់ឡោះ ដូច្នេះទ្រង់ក៏បានបំភ្លេចពួកគេវិញ﴾ (ស៊ូរ៉ាត់ តៅបះ៖ ៦៧) និងព្រះបន្ទូលថា៖ ﴿ហើយដូចគ្នានេះដែរ នៅថ្ងៃនេះ អ្នកនឹងត្រូវគេបំភ្លេចចោល﴾ (ស៊ូរ៉ាត់ តូហា៖ ១២៦) និងព្រះបន្ទូលថា៖ ﴿ហើយគេនឹងនិយាយថា៖ នៅថ្ងៃនេះ យើងនឹងបំភ្លេចពួកអ្នក...﴾ (ស៊ូរ៉ាត់ អាល់-ចាស៊ីយ៉ះ៖ ៣៤)។ ខគម្ពីរទាំងនេះមិនផ្ទុយនឹងព្រះបន្ទូលរបស់អល់ឡោះដែលថា៖ ﴿ម្ចាស់របស់ខ្ញុំមិនវង្វេង ហើយក៏មិនភ្លេចឡើយ﴾ (ស៊ូរ៉ាត់ តូហា៖ ៥២) និងព្រះបន្ទូលថា៖ ﴿ហើយម្ចាស់របស់ម្ចាស់អ្នកមិនមែនជាអ្នកភ្លេចឡើយ﴾ (ស៊ូរ៉ាត់ ម៉ារយ៉ាម៖ ៦៤) នោះទេ។ ពីព្រោះអត្ថន័យនៃពាក្យថា ﴿នៅថ្ងៃនេះ យើងនឹងបំភ្លេចពួកគេ﴾ និងពាក្យស្រដៀងគ្នានេះ គឺមានន័យថា៖ យើងនឹងទុកពួកគេចោលនៅក្នុងការដាក់ទណ្ឌកម្ម ដោយដកហូតពួកគេពីសេចក្តីល្អទាំងពួង។ ហើយអល់ឡោះគឺជាអ្នកដែលដឹងច្បាស់បំផុត។

ចំពោះព្រះបន្ទូលរបស់អល់ឡោះដែលថា៖ ﴿នៅក្នុងគម្ពីរមួយ ដែលម្ចាស់របស់ខ្ញុំមិនដែលភ្លេច ហើយក៏មិនដែលវង្វេងឡើយ﴾ មានន័យថា៖ ទ្រង់មិនដែលបាត់បង់ការចងចាំ ហើយក៏មិនដែលភ្លេចឡើយ។ ការសង្ស័យរបស់ក្រុមហ្ស៊ីនឌីក (អ្នកបដិសេធសាសនា) ចំពោះព្រះបន្ទូលរបស់អល់ឡោះដែលថា៖ ﴿ហើយយើងនឹងប្រមូលគេមកនៅថ្ងៃបរលោកក្នុងសភាពខ្វាក់ភ្នែក﴾។ ចំពោះព្រះបន្ទូលរបស់អល់ឡោះដែលថា៖ ﴿ហើយយើងនឹងប្រមូលគេមកនៅថ្ងៃបរលោកក្នុងសភាពខ្វាក់ភ្នែក។ គេនឹងនិយាយថា៖ ឱម្ចាស់នៃខ្ញុំ! ហេតុអ្វីបានជាទ្រង់ប្រមូលខ្ញុំមកក្នុងសភាពខ្វាក់ភ្នែក ខណៈដែលខ្ញុំធ្លាប់មានភ្នែកមើលឃើញពីមុនមក?﴾ [ស៊ូរ៉ាត់ តូហា៖ ១២៤-១២៥]។ ហើយទ្រង់បានមានបន្ទូលនៅក្នុងអាយ៉ាត់មួយទៀតថា៖ ﴿ដូច្នេះ ការមើលឃើញរបស់ឯងនៅថ្ងៃនេះ គឺមុតស្រួចខ្លាំងណាស់﴾ [ស៊ូរ៉ាត់ កូហ្វ៖ ២២]។ ពួកគេបានចោទសួរថា៖ តើនេះអាចជាព្រះបន្ទូលដ៏ត្រឹមត្រូវ (មូហ៍កាំ) យ៉ាងដូចម្តេចទៅ? ក្នុងពេលដែលអាយ៉ាត់មួយនិយាយថា គេខ្វាក់ភ្នែក ហើយអាយ៉ាត់មួយទៀតនិយាយថា ﴿ការមើលឃើញរបស់ឯងនៅថ្ងៃនេះ គឺមុតស្រួចខ្លាំងណាស់﴾? ពួកគេបានសង្ស័យចំពោះគម្ពីរគួរអាន។ លោក អះ-ហ្ស៊ីនគីត៊ី (សូមអល់ឡោះមេត្តាប្រោសប្រណីដល់លោក) បានមានប្រសាសន៍ថា៖ ព្រះបន្ទូលរបស់អល់ឡោះដែលថា៖ ﴿ហើយអ្នកនឹងឃើញពួកគេត្រូវបានគេនាំមកបង្ហាញនៅចំពោះមុខវា (នរក) ដោយភាពបន្ទាបខ្លួនដោយសារតែភាពអាម៉ាស់ ពួកគេមើលដោយក្រឡេកមើលយ៉ាងលួចលាក់﴾ [ស៊ូរ៉ាត់ អះ-ស៊ូរ៉ាត់៖ ៤៥]។ អាយ៉ាត់ដ៏ថ្លៃថ្លានេះ បង្ហាញថាពួកកាហ្វេរ (អ្នកបដិសេធសាសនា) នៅថ្ងៃបរលោក នឹងមើលដោយភ្នែកដែលខ្សោយ និងលួចលាក់។ ប៉ុន្តែមានអាយ៉ាត់មួយទៀតដែលធ្វើឱ្យគេយល់ច្រឡំថាផ្ទុយពីនេះ គឺព្រះបន្ទូលរបស់អល់ឡោះដែលថា៖ ﴿ដូច្នេះ យើងបានបើកវាំងននបិទបាំងពីឯងចេញ ហើយការមើលឃើញរបស់ឯងនៅថ្ងៃនេះ គឺមុតស្រួចខ្លាំងណាស់﴾ [ស៊ូរ៉ាត់ កូហ្វ៖ ២២]។ ចម្លើយគឺ៖ អ្វីដែលអ្នកនិពន្ធគម្ពីរ «អាល់-អ៊ីតកូន» បានលើកឡើងថា អត្ថន័យនៃភាពមុតស្រួចនៃការមើលឃើញ គឺសំដៅលើចំណេះដឹង និងភាពច្បាស់លាស់នៃការយល់ដឹង។ លោក កូថូរ៉ូប បានមានប្រសាសន៍ថា៖ «ការមើលឃើញរបស់ឯង» មានន័យថា ចំណេះដឹង និងការយល់ដឹងរបស់ឯងចំពោះរឿងនោះគឺខ្លាំងក្លា។ ដូចដែលគេនិយាយថា «បូស្ហរ៉ូ ប៊ីកាហ្ស៉ា» មានន័យថា គេដឹងរឿងនោះច្បាស់។ វាមិនមែនសំដៅលើការមើលឃើញដោយភ្នែកនោះទេ។ លោក អាល់-ហ្វារីស៊ី បានមានប្រសាសន៍ថា៖ អ្វីដែលបញ្ជាក់រឿងនេះគឺព្រះបន្ទូលរបស់អល់ឡោះដែលថា៖ ﴿យើងបានបើកវាំងននបិទបាំងពីឯងចេញ﴾។ អ្នកប្រាជ្ញខ្លះទៀតបានមានប្រសាសន៍ថា៖ ﴿ការមើលឃើញរបស់ឯងនៅថ្ងៃនេះ គឺមុតស្រួចខ្លាំងណាស់﴾ មានន័យថា អ្នកនឹងយល់ឃើញនូវអ្វីដែលអ្នកធ្លាប់ខ្វាក់ភ្នែកមិនបានឃើញកាលពីនៅក្នុងលោកិយនេះ។ អ្វីដែលបញ្ជាក់រឿងនេះគឺព្រះបន្ទូលរបស់អល់ឡោះដែលថា៖ ﴿ឱម្ចាស់នៃពួកយើង! ពួកយើងបានឃើញ និងបានឮហើយ ដូច្នេះសូមទ្រង់បញ្ជូនពួកយើងត្រឡប់ទៅវិញចុះ﴾ [ស៊ូរ៉ាត់ អះ-សាចដះ៖ ១២]។ និងព្រះបន្ទូលរបស់អល់ឡោះដែលថា៖ ﴿ហើយពួកឧក្រិដ្ឋជនបានឃើញភ្លើងនរក ហើយពួកគេបានដឹងច្បាស់ថាពួកគេនឹងធ្លាក់ចូលក្នុងវា﴾ [ស៊ូរ៉ាត់ អាល់-កាហ្វហ៍៖ ៥៣]។ និងព្រះបន្ទូលរបស់អល់ឡោះដែលថា៖ ﴿ពួកគេនឹងឮ និងឃើញយ៉ាងច្បាស់នៅថ្ងៃដែលពួកគេមកជួបយើង ប៉ុន្តែពួកអ្នកបំពាននៅថ្ងៃនេះគឺស្ថិតក្នុងភាពវង្វេងវង្វាន់យ៉ាងច្បាស់លាស់﴾ [ស៊ូរ៉ាត់ ម៉ារយ៉ាម៖ ៣៨]។ ការបញ្ជាក់របស់គម្ពីរគួរអានចំពោះទស្សនៈក្រោយនេះគឺច្បាស់លាស់ណាស់ ដូច្នេះវាប្រហែលជាទស្សនៈដែលត្រឹមត្រូវជាង ទោះបីជាអ្នកនិពន្ធគម្ពីរ «អាល់-អ៊ីតកូន» បានកំណត់យកតែទស្សនៈទីមួយក៏ដោយ។

ចំពោះប្រសាសន៍របស់អល់ឡោះដែលថា៖ ﴿ហើយយើងនឹងប្រមូលគេមកវិញនៅថ្ងៃបរលោកក្នុងសភាពខ្វាក់ភ្នែក﴾ [តូហា៖ ១២៤] គឺសំដៅលើការខ្វះភស្តុតាង (ក្នុងការតបត)។ ហើយគេនឹងនិយាយថា៖ ﴿ឱម្ចាស់នៃខ្ញុំ! ហេតុអ្វីបានជាទ្រង់ប្រមូលខ្ញុំមកក្នុងសភាពខ្វាក់ភ្នែក ខណៈដែលខ្ញុំធ្លាប់មានភ្នែកមើលឃើញ (ក្នុងលោកិយ)﴾ គឺសំដៅលើការខ្វះភស្តុតាងរបស់គេ ដែលគេធ្លាប់ប្រើវាដើម្បីប្រកែក។ នេះគឺជាអត្ថន័យនៃប្រសាសន៍របស់អល់ឡោះដែលថា៖ ﴿នៅថ្ងៃនោះ គ្រប់ដំណឹងទាំងអស់នឹងត្រូវបិទបាំងចំពោះពួកគេ﴾ [អាល់-កូសោះ៖ ៦៦]។ មានន័យថា៖ ភស្តុតាងនានា ﴿ដូច្នេះពួកគេមិនអាចសាកសួរគ្នាទៅវិញទៅមកបានឡើយ﴾ [អាល់-កូសោះ៖ ៦៦]។ ចំណែកប្រសាសន៍របស់ទ្រង់ដែលថា៖ ﴿ដូច្នេះ ចក្ខុវិញ្ញាណរបស់ម្ចាស់នៅថ្ងៃនេះ គឺមុតស្រួចបំផុត﴾។ នោះគឺដោយសារតែនៅពេលដែលមនុស្សកាហ្វេរ (អ្នកបដិសេធ) ចេញពីផ្នូររបស់គេ ភ្នែករបស់គេនឹងបើកធំ ហើយគេមិនព្រិចភ្នែកឡើយ រហូតទាល់តែគេបានឃើញច្បាស់នូវអ្វីៗទាំងអស់ដែលគេធ្លាប់បដិសេធពីបញ្ហាការរស់ឡើងវិញ។ នេះគឺជាអត្ថន័យនៃប្រសាសន៍របស់អល់ឡោះដែលថា៖ ﴿ពិតប្រាកដណាស់ អ្នកធ្លាប់ស្ថិតក្នុងភាពធ្វេសប្រហែសពីបញ្ហានេះ ដូច្នេះយើងបានបើកវាំងននបិទបាំងរបស់អ្នកចេញ ហើយចក្ខុវិញ្ញាណរបស់អ្នកនៅថ្ងៃនេះ គឺមុតស្រួចបំផុត﴾ [កូហ្វ៖ ២២]។ មានន័យថា៖ វាំងនននៃលោកខាងមុខ។ ដូច្នេះ ចក្ខុវិញ្ញាណរបស់អ្នកនឹងមានភាពមុតស្រួច មិនព្រិចភ្នែកឡើយ រហូតទាល់តែបានឃើញច្បាស់នូវអ្វីៗទាំងអស់ដែលគេធ្លាប់បដិសេធពីបញ្ហាការរស់ឡើងវិញ។ នេះគឺជាការពន្យល់ចំពោះអ្វីដែលក្រុមហ្ស៊ីនឌីក (ក្រុមអ្នកបដិសេធសាសនា) បានសង្ស័យ។ --- ហើយលោក (អ្នកប្រាជ្ញ) ក៏បានមានប្រសាសន៍ផងដែរថា៖ ប្រសាសន៍របស់អល់ឡោះដ៏ខ្ពង់ខ្ពស់ដែលថា៖ ﴿ហើយយើងនឹងប្រមូលពួកគេមកវិញនៅថ្ងៃបរលោកក្នុងសភាពខ្វាក់ភ្នែក﴾ [តូហា៖ ១២៤]។ អល់ឡោះដ៏មហាកិត្តិយស និងមហាឧត្តុង្គឧត្តម បានរំលឹកនៅក្នុងអាយ៉ាត់ដ៏ថ្លៃថ្លានេះថា អ្នកណាដែលបែរខ្នងចេញពីការរំលឹកដល់ទ្រង់ នោះទ្រង់នឹងប្រមូលគេមកវិញនៅថ្ងៃបរលោកក្នុងសភាពខ្វាក់ភ្នែក។ ហើយអត្ថន័យនៃពាក្យថា "ខ្វាក់" គឺខ្វាក់ភ្នែកពិតប្រាកដ មិនឃើញអ្វីទាំងអស់។ ភស្តុតាងបញ្ជាក់គឺប្រសាសន៍របស់អល់ឡោះដែលថា៖ ﴿គេនិយាយថា៖ ឱម្ចាស់នៃខ្ញុំ! ហេតុអ្វីបានជាទ្រង់ប្រមូលខ្ញុំមកក្នុងសភាពខ្វាក់ភ្នែក ខណៈដែលខ្ញុំធ្លាប់មានភ្នែកមើលឃើញ﴾ [តូហា៖ ១២៥]។ ដូច្នេះ ទ្រង់បានបញ្ជាក់យ៉ាងច្បាស់ថា ការខ្វាក់របស់គេគឺជាការខ្វាក់ដែលផ្ទុយពីការមើលឃើញ ពោលគឺការខ្វាក់នៃភ្នែក។ ពីព្រោះថា មនុស្សកាហ្វេរក្នុងលោកិយនេះគឺជាអ្នកខ្វាក់បេះដូង ដូចដែលអាយ៉ាត់ជាច្រើនក្នុងគម្ពីររបស់អល់ឡោះបានបង្ហាញ។ --- ការសង្ស័យរបស់ក្រុមហ្ស៊ីនឌីក ចំពោះប្រសាសន៍របស់ទ្រង់ដែលថា៖ ﴿ពិតប្រាកដណាស់ ខ្ញុំនៅជាមួយអ្នកទាំងពីរ ខ្ញុំឮ និងខ្ញុំឃើញ﴾ ចំពោះប្រសាសន៍របស់ទ្រង់ដែលថ្លែងទៅកាន់មូសាថា៖ ﴿ពិតប្រាកដណាស់ ខ្ញុំនៅជាមួយអ្នកទាំងពីរ ខ្ញុំឮ និងខ្ញុំឃើញ﴾ [តូហា៖ ៤៦]។ និងប្រសាសន៍របស់ទ្រង់នៅកន្លែងផ្សេងទៀតថា៖ ﴿ពិតប្រាកដណាស់ យើងនៅជាមួយអ្នករាល់គ្នា យើងជាអ្នកស្តាប់﴾ [អាល់-ស្ហូអារ៉ូ៖ ១៥]។ ពួកគេបាននិយាយថា៖ តើហេតុអ្វីបានជាទ្រង់មានប្រសាសន៍ថា៖ ﴿ខ្ញុំនៅជាមួយអ្នកទាំងពីរ﴾? ហើយទ្រង់មានប្រសាសន៍ក្នុងអាយ៉ាត់មួយទៀតថា៖ ﴿យើងនៅជាមួយអ្នករាល់គ្នា យើងជាអ្នកស្តាប់﴾? ដូច្នេះ ពួកគេបានសង្ស័យលើគម្ពីរគួរអានដោយសារតែរឿងនេះ។ ចំពោះប្រសាសន៍របស់ទ្រង់ដែលថា៖ ﴿យើងនៅជាមួយអ្នករាល់គ្នា﴾ នេះគឺជាការប្រើប្រាស់បែបប្រៀបធៀបក្នុងភាសា។ មនុស្សម្នាក់និយាយទៅកាន់មនុស្សម្នាក់ទៀតថា៖ "យើងនឹងផ្តល់ដង្វាយឱ្យអ្នក" ឬ "យើងនឹងធ្វើបែបនេះបែបនោះឱ្យអ្នក"។ ចំណែកប្រសាសន៍របស់ទ្រង់ដែលថា៖ ﴿ពិតប្រាកដណាស់ ខ្ញុំនៅជាមួយអ្នកទាំងពីរ ខ្ញុំឮ និងខ្ញុំឃើញ﴾ គឺជារឿងដែលអនុញ្ញាតក្នុងភាសា។ មនុស្សម្នាក់និយាយទៅកាន់មនុស្សម្នាក់ទៀតថា៖ "ខ្ញុំនឹងផ្តល់ដង្វាយឱ្យអ្នក" ឬ "ខ្ញុំនឹងធ្វើអំពើល្អដល់អ្នក"។ អ៊ីម៉ាំ អាហ្មាត់ (សូមអល់ឡោះមេត្តាដល់លោក) បានមានប្រសាសន៍ថា៖ ដូចគ្នានេះដែរ ចាហ៍ម (អាល់-Jahm) និងក្រុមរបស់គេ បានអំពាវនាវមនុស្សឱ្យទៅរកអាយ៉ាត់ដែលមិនច្បាស់លាស់ (មូតាស៊ីប៊ីហាត) នៅក្នុងគម្ពីរគួរអាន និងហាឌីស ដូច្នេះពួកគេបានវង្វេង ហើយក៏ធ្វើឱ្យអ្នកដទៃវង្វេងតាមរយៈសម្តីរបស់ពួកគេ។

ក្រុមអ្នកបដិសេធសាសនា (ហ្ស៊ីនឌីក) បានសង្ស័យចំពោះព្រះបន្ទូលរបស់អល់ឡោះដែលថា៖ ﴿ឱព្រះអម្ចាស់នៃយើងអើយ! យើងបានឃើញហើយ យើងបានឮហើយ﴾។ នោះគឺជាព្រះបន្ទូលរបស់ទ្រង់ដែលថា៖ ﴿ឱព្រះអម្ចាស់នៃយើងអើយ! យើងបានឃើញហើយ យើងបានឮហើយ ដូច្នេះសូមទ្រង់មេត្តាបញ្ជូនយើងឱ្យត្រឡប់ទៅវិញចុះ យើងនឹងធ្វើអំពើល្អ﴾ [ស៊ូដៈ៖ ១២]។ នៅពេលដែលពួកគេត្រូវបានអនុញ្ញាតឱ្យនិយាយ ពួកគេក៏និយាយ និងឈ្លោះប្រកែកគ្នា នោះគឺជាព្រះបន្ទូលរបស់ទ្រង់ដែលថា៖ ﴿បន្ទាប់មក នៅថ្ងៃបរលោក ចំពោះមុខព្រះអម្ចាស់របស់ពួកអ្នក ពួកអ្នកនឹងឈ្លោះប្រកែកគ្នា﴾ គឺនៅពេលគណនាកម្ម និងការទូទាត់សងនូវអំពើអយុត្តិធម៌។ បន្ទាប់មក ពួកគេត្រូវបានគេប្រាប់ថា៖ ﴿ពួកអ្នកកុំឈ្លោះប្រកែកគ្នានៅចំពោះមុខយើងឡើយ﴾ គឺនៅចំពោះមុខយើង ﴿ពីព្រោះយើងបានព្រមានពួកអ្នករួចហើយនូវការដាក់ទណ្ឌកម្ម﴾ [កូហ្វ៖ ២៨]។ ដូច្នេះ ការដាក់ទណ្ឌកម្មនឹងកើតឡើងបន្ទាប់ពីព្រះបន្ទូលនេះ។ ចំណែកឯព្រះបន្ទូលរបស់ទ្រង់ដែលថា៖ ﴿ហើយយើងនឹងប្រមូលពួកគេនៅថ្ងៃបរលោក ឱ្យដើរដោយផ្ទៃមុខរបស់ពួកគេ ក្នុងសភាពខ្វាក់ គ និងថ្លង់﴾ [អ៊ីស្រា៖ ៩៧]។ ហើយទ្រង់បានមានបន្ទូលនៅក្នុងអាយ៉ាត់មួយទៀតថា៖ ﴿ហើយអ្នកនរកនឹងស្រែកហៅអ្នកឋានសួគ៌﴾ [អាអរហ្វ៖ ៥០]។ ពួកគេបានសួរថា៖ តើនេះអាចចាត់ទុកជាអាយ៉ាត់ដែលច្បាស់លាស់ (មូហ៍កាំ) យ៉ាងដូចម្តេច? ក្នុងពេលដែលទ្រង់មានបន្ទូលថា៖ ﴿ហើយយើងនឹងប្រមូលពួកគេនៅថ្ងៃបរលោក ឱ្យដើរដោយផ្ទៃមុខរបស់ពួកគេ ក្នុងសភាពខ្វាក់ គ និងថ្លង់﴾។ បន្ទាប់មក ទ្រង់មានបន្ទូលនៅកន្លែងមួយទៀតថា៖ ពួកគេស្រែកហៅគ្នាទៅវិញទៅមក? ដូច្នេះ ពួកគេបានសង្ស័យចំពោះគម្ពីរគួរអានដោយសារតែរឿងនេះ។ លោកសេក្ខ មូហាំម៉ាត់ (ﷺ) អាល់អាមីន អាល់ស៊ិនគីទី (សូមអល់ឡោះមេត្តាដល់លោក) បានមានប្រសាសន៍ថា៖ ព្រះបន្ទូលរបស់អល់ឡោះដែលថា៖ ﴿ហើយយើងនឹងប្រមូលពួកគេនៅថ្ងៃបរលោក ឱ្យដើរដោយផ្ទៃមុខរបស់ពួកគេ ក្នុងសភាពខ្វាក់ គ និងថ្លង់﴾ [អ៊ីស្រា៖ ៩៧]។ អាយ៉ាត់ដ៏ថ្លៃថ្លានេះ បង្ហាញឱ្យឃើញតាមអត្ថន័យផ្ទាល់ថា ពួកកាហ្វេរនឹងត្រូវប្រមូលផ្តុំនៅថ្ងៃបរលោកក្នុងសភាពខ្វាក់ គ និងថ្លង់។ ប៉ុន្តែមានអាយ៉ាត់ដទៃទៀតដែលបង្ហាញពីភាពផ្ទុយគ្នា ដូចជាព្រះបន្ទូលរបស់ទ្រង់ថា៖ ﴿ពួកគេនឹងឮ និងឃើញយ៉ាងច្បាស់នៅថ្ងៃដែលពួកគេមកជួបយើង﴾ [ម៉ារយ៉ាម៖ ៣៨] និងដូចជាព្រះបន្ទូលថា៖ ﴿ហើយពួកឧក្រិដ្ឋជនបានឃើញភ្លើងនរក ហើយពួកគេដឹងថាពួកគេនឹងត្រូវធ្លាក់ចូលក្នុងនោះ﴾ [កាហ្វ៖ ៥៣]។ ចំណែកឯការបកស្រាយអំពី៖ ﴿ហើយអ្នកឋានសួគ៌នឹងស្រែកហៅអ្នកនរក﴾ [អាអរហ្វ៖ ៤៤] និង ﴿ហើយអ្នកនរកនឹងស្រែកហៅអ្នកឋានសួគ៌﴾។ គឺនៅពេលដែលពួកគេចូលទៅក្នុងភ្លើងនរកដំបូង ពួកគេនិយាយគ្នាទៅវិញទៅមក ហើយស្រែកហៅថា៖ ﴿ពួកគេនឹងស្រែកថា៖ ឱម៉ាលិកអើយ! សូមឱ្យព្រះអម្ចាស់របស់លោកកាត់សេចក្តីឱ្យយើងស្លាប់ទៅចុះ។ លោកនឹងឆ្លើយថា៖ ពួកអ្នកត្រូវតែនៅទីនេះជារៀងរហូត﴾ [ហ្ស៊ូឃ្រុហ្វ៖ ៧៧]។ ហើយពួកគេនិយាយថា៖ ﴿ឱព្រះអម្ចាស់នៃយើងអើយ! សូមពន្យារពេលឱ្យយើងបន្តិចទៀត﴾ [អ៊ីប្រាហ៊ីម៖ ៤៤] និង ﴿ឱព្រះអម្ចាស់នៃយើងអើយ! ភាពអកុសលរបស់យើងបានគ្របសង្កត់លើយើង﴾ [មូអ៊មីនូន៖ ១០៦]។ ពួកគេនិយាយរហូតដល់ទ្រង់មានបន្ទូលទៅកាន់ពួកគេថា៖ ﴿ចូរពួកអ្នកនៅស្ងៀមក្នុងនោះចុះ ហើយកុំនិយាយជាមួយយើងទៀតឡើយ﴾ [មូអ៊មីនូន៖ ១០៨]។ បន្ទាប់មក ពួកគេក៏ក្លាយជាខ្វាក់ គ និងថ្លង់ ហើយការនិយាយក៏ដាច់ស្រឡះ ដោយនៅសល់តែសំឡេងដកដង្ហើមធំ និងការស្រែកថ្ងូរតែប៉ុណ្ណោះ។ នេះគឺជាការបកស្រាយចំពោះអ្វីដែលក្រុមអ្នកបដិសេធសាសនាបានសង្ស័យពីព្រះបន្ទូលរបស់អល់ឡោះ។ ចម្លើយចំពោះបញ្ហានេះមានបីចំណុច៖ ចំណុចទីមួយ៖ គឺជាអ្វីដែលលោក អាប់ប៊ូ ហាយយ៉ាន បានលើកឡើងថា អត្ថន័យគឺពិតប្រាកដតាមនោះ ដោយវាអាចកើតឡើងនៅដំណាក់កាលដំបូង បន្ទាប់មកអល់ឡោះនឹងប្រទានឱ្យពួកគេនូវការមើលឃើញ ការនិយាយ និងការស្តាប់វិញ ដូច្នេះពួកគេនឹងឃើញភ្លើងនរក ឮសំឡេងដកដង្ហើមធំរបស់វា ហើយនិយាយនូវអ្វីដែលអល់ឡោះបានរៀបរាប់អំពីពួកគេនៅកន្លែងផ្សេងទៀត។ ចំណុចទីពីរ៖ គឺពួកគេមិនឃើញអ្វីដែលធ្វើឱ្យពួកគេរីករាយ មិនឮអ្វីដែលល្អ និងមិនអាចនិយាយដោះសារបាន ដូចដែលពួកគេកាលពីនៅលោកិយ មិនបានមើលឃើញសច្ចធម៌ មិនបាននិយាយសច្ចធម៌ និងមិនបានស្តាប់សច្ចធម៌។ លោក អ៊ីបនូ ចារីរ និង អ៊ីបនូ អាប់ប៊ី ហាត៊ីម បានដកស្រង់ពី អ៊ីបនូ អាប់បាស។ ហើយក៏មានរាយការណ៍ពី អាល់ហាសាន់ ដូចដែលលោក អាល់អាលូស៊ី បានរៀបរាប់ក្នុងតាហ្វស៊ីររបស់លោក។ ដូច្នេះ អ្វីដែលពួកគេនិយាយ ឮ និងឃើញ ត្រូវបានចាត់ទុកថាស្មើនឹងសូន្យ ព្រោះមិនមានប្រយោជន៍អ្វីដល់ពួកគេ។ ចំណុចទីបី៖ នៅពេលដែលអល់ឡោះមានបន្ទូលទៅកាន់ពួកគេថា៖ "ចូរពួកអ្នកនៅស្ងៀមក្នុងនោះចុះ ហើយកុំនិយាយជាមួយយើងទៀតឡើយ" នោះភាពខ្វាក់ គ និងថ្លង់ ក៏កើតឡើងចំពោះពួកគេ ដោយសារតែភាពតក់ស្លុតខ្លាំង និងការអស់សង្ឃឹមក្នុងការរួចផុតពីទុក្ខវេទនា។ អល់ឡោះបានមានបន្ទូលថា៖ ﴿ហើយព្រះបន្ទូលនឹងធ្លាក់លើពួកគេ ដោយសារតែពួកគេបានធ្វើអយុត្តិធម៌ ដូច្នេះពួកគេនឹងមិនអាចនិយាយបានឡើយ﴾ [ណាំល៖ ៨៥]។ យោងតាមទស្សនៈនេះ ស្ថានភាពទាំងបីនេះគឺជាអ្វីដែលនឹងកើតឡើងជាបន្តបន្ទាប់។

ការជជែកតវ៉ារវាងលោក ជះម៍ (អាល់-Jahm) និងក្រុមសមនីយ៉ះ (As-Samaniyyah)

ការជជែកដេញដោលរវាង ចាហ៍ម (អាល់-Jahm) និងក្រុម សាម៉ានីយ៉ា (As-Samaniyyah) សេចក្តីផ្តើម មានរឿងរ៉ាវជាច្រើនដែលបានមកដល់យើងអំពី ចាហ៍ម ដែលជាសត្រូវរបស់អល់ឡោះ។ គាត់គឺជាអ្នកស្រុកខូរ៉ាសាន (Khurasan) មកពីទីក្រុងទើមីហ្ស (Tirmidh)។ គាត់ជាមនុស្សដែលចូលចិត្តការជជែកវែកញែក និងការនិយាយស្តី ហើយភាគច្រើននៃការនិយាយរបស់គាត់គឺពាក់ព័ន្ធនឹងអល់ឡោះដ៏ខ្ពង់ខ្ពស់។ ថ្ងៃមួយ គាត់បានជួបនឹងក្រុមមនុស្សដែលជាអ្នកគោរពបូជារូបសំណាក ដែលគេហៅថា «សាម៉ានីយ៉ា»។ ពួកគេបានស្គាល់ ចាហ៍ម ហើយបាននិយាយទៅកាន់គាត់ថា៖ «យើងចង់ជជែកជាមួយអ្នក ប្រសិនបើភស្តុតាងរបស់យើងមានទម្ងន់ជាងភស្តុតាងរបស់អ្នក នោះអ្នកត្រូវចូលមកក្នុងសាសនារបស់យើង។ ប៉ុន្តែប្រសិនបើភស្តុតាងរបស់អ្នកមានទម្ងន់ជាងរបស់យើង នោះយើងនឹងចូលមកក្នុងសាសនារបស់អ្នក»។ ក្នុងចំណោមអ្វីដែលពួកគេបានសួរ ចាហ៍ម នោះគឺ៖ «តើអ្នកមិនមែនអះអាងថា អ្នកមានព្រះជាម្ចាស់មួយអង្គទេឬ?» ចាហ៍ម បានឆ្លើយថា៖ «បាទ/ចាស គឺមាន»។ ពួកគេបានសួរគាត់ថា៖ «តើអ្នកធ្លាប់បានឃើញព្រះរបស់អ្នកដែរឬទេ?» គាត់ឆ្លើយថា៖ «មិនដែលទេ»។ ពួកគេសួរទៀតថា៖ «តើអ្នកធ្លាប់បានឮព្រះបន្ទូលរបស់ទ្រង់ដែរឬទេ?» គាត់ឆ្លើយថា៖ «មិនដែលទេ»។ ពួកគេសួរទៀតថា៖ «តើអ្នកធ្លាប់បានហិតក្លិនរបស់ទ្រង់ដែរឬទេ?» គាត់ឆ្លើយថា៖ «មិនដែលទេ»។ ពួកគេសួរទៀតថា៖ «តើអ្នកធ្លាប់បានប៉ះពាល់ទ្រង់ដែរឬទេ?» គាត់ឆ្លើយថា៖ «មិនដែលទេ»។ ពួកគេសួរទៀតថា៖ «តើអ្នកធ្លាប់បានស្ទាបអង្អែលទ្រង់ដែរឬទេ?» គាត់ឆ្លើយថា៖ «មិនដែលទេ»។ ពួកគេក៏សួរគាត់ថា៖ «ចុះអ្វីដែលធ្វើឱ្យអ្នកដឹងថា ទ្រង់គឺជាព្រះជាម្ចាស់?» ចាហ៍ម ក៏មានការងឿងឆ្ងល់ ហើយគាត់មិនដឹងថាគាត់កំពុងគោរពបូជាអ្វីនោះទេអស់រយៈពេលសែសិបថ្ងៃ។ បន្ទាប់មក...

ការផ្អែករបស់ជហ៍ម (Jahm) ទៅលើខគម្ពីរមូតាម៉ាស៊ីហ៍ (Mutashabih) ចំនួនបី ជហ៍ម បានលើកយកហេតុផលមួយប្រហាក់ប្រហែលនឹងហេតុផលរបស់ពួកហ្សិនឌីក (Zindiq - អ្នកប្រឆាំងសាសនា) ក្នុងចំណោមពួកគ្រិស្តបរិស័ទ។ ពួកហ្សិនឌីកគ្រិស្តបរិស័ទទាំងនោះអះអាងថា៖ «វិញ្ញាណដែលមាននៅក្នុងខ្លួនរបស់អ៊ីសា (យេស៊ូ) គឺជាវិញ្ញាណរបស់អល់ឡោះ ដែលចេញពីខ្លឹមសាររបស់អល់ឡោះ។ ដូច្នេះ នៅពេលដែលទ្រង់ចង់បង្កើតកិច្ចការអ្វីមួយ ទ្រង់ក៏ចូលទៅក្នុងសត្វលោកមួយចំនួនរបស់ទ្រង់ រួចក៏និយាយតាមរយៈអណ្តាតរបស់សត្វលោកទាំងនោះ។ ទ្រង់បញ្ជាទៅតាមអ្វីដែលទ្រង់សព្វព្រះទ័យ និងហាមឃាត់ទៅតាមអ្វីដែលទ្រង់សព្វព្រះទ័យ ហើយវាគឺជាវិញ្ញាណដែលភ្នែកមើលមិនឃើញ»។ ជហ៍ម ក៏បានយកហេតុផលស្រដៀងគ្នានេះមកប្រើ ដោយគាត់បានសួរទៅកាន់ពួកសាម៉ានី (Samaniyyah) ថា៖ «តើអ្នកមិនជឿទេឬថា នៅក្នុងខ្លួនអ្នកមានវិញ្ញាណ?» ពួកគេឆ្លើយថា៖ «បាទ/ចាស មាន»។ គាត់សួរទៀតថា៖ «តើអ្នកធ្លាប់ឃើញវិញ្ញាណរបស់អ្នកដែរឬទេ?» ពួកគេឆ្លើយថា៖ «មិនធ្លាប់ទេ»។ គាត់សួរទៀតថា៖ «តើអ្នកធ្លាប់ឮសំឡេងរបស់វាដែរឬទេ?» ពួកគេឆ្លើយថា៖ «មិនធ្លាប់ទេ»។ គាត់សួរទៀតថា៖ «តើអ្នកធ្លាប់មានអារម្មណ៍ប៉ះពាល់វាដែរឬទេ?» ពួកគេឆ្លើយថា៖ «មិនធ្លាប់ទេ»។ គាត់ក៏និយាយថា៖ «ដូចគ្នានេះដែរ អល់ឡោះ គឺមិនអាចមើលឃើញដោយភ្នែក ទ្រង់គ្មានព្រះភក្ត្រ គ្មានសំឡេងដែលគេអាចឮ គ្មានក្លិនដែលគេអាចដឹង ហើយទ្រង់ជាអ្វីដែលភ្នែកមើលមិនឃើញ ហើយទ្រង់មិនស្ថិតនៅកន្លែងណាមួយឡើយ»។ បន្ទាប់មក គាត់បានរកឃើញខគម្ពីរមូតាម៉ាស៊ីហ៍ (ខគម្ពីរដែលមិនច្បាស់លាស់ក្នុងន័យសម្រាប់អ្នកមិនយល់) ចំនួនបី៖ ១. ពាក្យរបស់អល់ឡោះ៖ ﴿គ្មានអ្វីមួយដូចនឹងទ្រង់ឡើយ﴾ (ស៊ូរ៉ាត់ អ័ស-ស៊ូរ៉ាត់៖ ១១)។ ២. ពាក្យរបស់អល់ឡោះ៖ ﴿ហើយទ្រង់គឺជាអល់ឡោះដែលស្ថិតនៅក្នុងមេឃទាំងឡាយ និងនៅលើផែនដី﴾ (ស៊ូរ៉ាត់ អ័ល-អ័ន់អាំ៖ ៣)។ ៣. ពាក្យរបស់អល់ឡោះ៖ ﴿ភ្នែកទាំងឡាយមិនអាចយល់ឃើញទ្រង់បានឡើយ ប៉ុន្តែទ្រង់យល់ឃើញភ្នែកទាំងឡាយ﴾ (ស៊ូរ៉ាត់ អ័ល-អ័ន់អាំ៖ ១០៣)។ ជហ៍ម បានកសាងមូលដ្ឋានគ្រឹះនៃពាក្យសម្តីរបស់គាត់ទៅលើខគម្ពីរទាំងនេះ ហើយគាត់បានបកស្រាយគម្ពីរគួរអានខុសពីអត្ថន័យពិតរបស់វា។ គាត់បានបដិសេធហាឌីសរបស់រ៉សូល (សូមអល់ឡោះប្រទានពរ និងសេចក្តីសុខដល់លោក) ហើយអះអាងថា អ្នកណាដែលពណ៌នាអល់ឡោះដោយអ្វីដែលទ្រង់បានពណ៌នាខ្លួនឯងនៅក្នុងគម្ពីររបស់ទ្រង់ ឬអ្វីដែលរ៉សូលបានរៀបរាប់អំពីទ្រង់ អ្នកនោះគឺជាអ្នកកាហ្វារ (អ្នកមិនជឿ) និងជាអ្នកដែលធ្វើឱ្យអល់ឡោះមានលក្ខណៈដូចសត្វលោក (Mushabbihah)។ តាមរយៈពាក្យសម្តីរបស់គាត់ គាត់បានធ្វើឱ្យមនុស្សជាច្រើនវង្វេងផ្លូវ។ ក្រុមអ្នកដើរតាមរបស់គាត់បានបង្កើតសាសនាមួយដែលហៅថា «ជហ៍មីយ៉ះ» (Jahmiyyah)។ នៅពេលដែលមានគេសួរពួកគេអំពីពាក្យរបស់អល់ឡោះដែលថា ﴿គ្មានអ្វីមួយដូចនឹងទ្រង់ឡើយ﴾ ពួកគេឆ្លើយថា៖ «គ្មានអ្វីមួយដូចនឹងទ្រង់ក្នុងចំណោមអ្វីៗទាំងអស់ឡើយ។ ទ្រង់ស្ថិតនៅក្រោមផែនដីទាំងប្រាំពីរ ដូចដែលទ្រង់ស្ថិតនៅលើបល្ល័ង្ក (អ័រស៍) ដែរ។ គ្មានកន្លែងណាមួយដែលគ្មានទ្រង់ឡើយ ហើយទ្រង់មិនស្ថិតនៅកន្លែងណាមួយដាច់ដោយឡែកឡើយ។ ទ្រង់មិនបាននិយាយ ហើយក៏មិននិយាយ។ គ្មាននរណាម្នាក់អាចមើលឃើញទ្រង់ទាំងក្នុងលោកនេះ និងលោកខាងមុខ។ ទ្រង់មិនអាចពណ៌នាបាន មិនអាចស្គាល់បានតាមរយៈលក្ខណៈណាមួយ មិនធ្វើកិច្ចការអ្វីឡើយ គ្មានគោលដៅ និងគ្មានទីបញ្ចប់។ ទ្រង់មិនអាចយល់បានដោយបញ្ញាឡើយ។ ទ្រង់គឺជាព្រះភក្ត្រទាំងស្រុង ទ្រង់គឺជាចំណេះដឹងទាំងស្រុង ទ្រង់គឺជាការស្តាប់ទាំងស្រុង ទ្រង់គឺជាការមើលឃើញទាំងស្រុង ទ្រង់គឺជាពន្លឺទាំងស្រុង ទ្រង់គឺជាអំណាចទាំងស្រុង។ នៅក្នុងទ្រង់មិនអាចមានអ្វីពីរឡើយ ហើយទ្រង់មិនអាចពណ៌នាដោយលក្ខណៈពីរដែលខុសគ្នាបានឡើយ។ ទ្រង់គ្មានផ្នែកខាងលើ គ្មានផ្នែកខាងក្រោម គ្មានទិសដៅ គ្មានជ្រុង គ្មានខាងស្តាំ គ្មានខាងឆ្វេង។ ទ្រង់មិនស្រាល មិនធ្ងន់ គ្មានពណ៌ គ្មានរូបរាង។ ទ្រង់មិនមែនជាអ្វីដែលគេអាចដឹង ឬអាចយល់បានឡើយ ហើយអ្វីដែលអ្នកនឹកឃើញក្នុងចិត្តថាជាអ្វីមួយដែលអ្នកស្គាល់ នោះទ្រង់គឺផ្ទុយពីអ្វីដែលអ្នកគិតនោះ»។ លោក អ៊ីម៉ាម អះម៉ាត់ បានមានប្រសាសន៍ថា៖ «យើងបាននិយាយថា ទ្រង់គឺជា «អ្វីមួយ» (Shay')»។ ពួកគេឆ្លើយថា៖ «ទ្រង់គឺជាអ្វីមួយដែលមិនដូចអ្វីៗទាំងអស់»។ យើងក៏តបទៅវិញថា៖ «អ្វីមួយដែលមិនដូចអ្វីៗទាំងអស់នោះ អ្នកប្រាជ្ញទាំងឡាយបានដឹងច្បាស់ហើយថា វាគឺ «គ្មានអ្វីសោះ»»។ នៅពេលនោះហើយ ដែលមនុស្សទាំងឡាយបានដឹងច្បាស់ថា ពួកគេមិនជឿលើអ្វីទាំងអស់ ប៉ុន្តែពួកគេគ្រាន់តែព្យាយាមដោះសារពីភាពអាក្រក់នៃជំនឿរបស់ពួកគេ ដោយអ្វីដែលពួកគេបង្ហាញនៅចំពោះមុខអ្នកដទៃតែប៉ុណ្ណោះ។ នៅពេលដែលមានគេសួរពួកគេថា៖ «តើអ្នកគោរពបូជាអ្នកណា?» ពួកគេឆ្លើយថា៖ «យើងគោរពបូជាអ្នកដែលគ្រប់គ្រងកិច្ចការនៃសត្វលោកនេះ»។ យើងក៏សួរថា៖ «តើអ្នកដែលគ្រប់គ្រងកិច្ចការនៃសត្វលោកនេះ គឺជាអ្នកដែលគេមិនស្គាល់ ហើយមិនអាចពណ៌នាបានមែនឬ?» ពួកគេឆ្លើយថា៖ «បាទ/ចាស»។ យើងក៏និយាយថា៖ «ពួកមូស្លីមបានដឹងច្បាស់ហើយថា ពួកអ្នកមិនជឿលើអ្វីទាំងអស់ ពួកអ្នកគ្រាន់តែព្យាយាមដោះសារពីភាពអាក្រក់នៃជំនឿរបស់ខ្លួនតាមរយៈអ្វីដែលពួកអ្នកបង្ហាញចេញមកតែប៉ុណ្ណោះ»។ យើងបានសួរពួកគេថា៖ «តើអ្នកដែលគ្រប់គ្រងកិច្ចការនេះ គឺជាអ្នកដែលបាននិយាយជាមួយមូសា (ម៉ូសេ) មែនឬ?» ពួកគេឆ្លើយថា៖ «ទ្រង់មិនបាននិយាយ ហើយក៏មិននិយាយឡើយ ព្រោះការនិយាយមិនអាចកើតឡើងបានឡើយ បើគ្មានសរីរាង្គ ហើយសរីរាង្គទាំងឡាយត្រូវបានបដិសេធចំពោះអល់ឡោះ»។ នៅពេលដែលអ្នកល្ងង់ខ្លៅបានឮពាក្យរបស់ពួកគេ គេនឹងយល់ច្រឡំថាពួកគេគឺជាមនុស្សដែលគោរពអល់ឡោះខ្លាំងបំផុត ដោយមិនដឹងថាពាក្យសម្តីរបស់ពួកគេនោះគឺត្រឡប់ទៅរកភាពវង្វេង និងការមិនជឿ (កូហ្វរ) ឡើយ ហើយពួកគេមិនដឹងថាអ្វីដែលពួកគេនិយាយនោះ គឺជាការប្រឌិតកុហកអំពីអល់ឡោះតែប៉ុណ្ណោះ។

ការបកស្រាយរបស់ក្រុមជះមីយ៉ះ (Jahmiyyah) ដែលថាពាក្យ «ជ៉អៈល៉» (Ja'ala) មានន័យថា «បង្កើត» និងការឆ្លើយតបទៅនឹងពួកគេ ក្នុងចំណោមសំណួរដែលគេសួរទៅកាន់ពួកគេ (ក្រុមជះមីយ៉ះ) គឺ៖ តើអ្នករកឃើញនៅក្នុងគម្ពីររបស់អល់ឡោះនូវខគម្ពីរណាមួយដែលបញ្ជាក់ថា គម្ពីរគួរអាន (អាល់គួរអាន) គឺជាអ្វីដែលត្រូវបានបង្កើត (ម៉ាក់លូក) ដែរឬទេ? ពួកគេមិនអាចរកឃើញឡើយ។ គេសួរពួកគេបន្តទៀតថា៖ តើអ្នករកឃើញនៅក្នុងស៊ូណាន់ន់របស់រ៉សូលរបស់អល់ឡោះ ﷺ ដែរឬទេ ដែលលោកបានមានប្រសាសន៍ថា៖ «ពិតប្រាកដណាស់ គម្ពីរគួរអានគឺជាអ្វីដែលត្រូវបានបង្កើត»? ពួកគេក៏មិនអាចរកឃើញដែរ។ គេសួរពួកគេថា៖ ចុះហេតុអ្វីបានជាអ្នកនិយាយដូច្នេះ? ពួកគេឆ្លើយថា៖ គឺផ្អែកលើព្រះបន្ទូលរបស់អល់ឡោះដែលថា៖ ﴿ពិតប្រាកដណាស់ យើងបានធ្វើឱ្យវា (គួរអាន) ជាគម្ពីរគួរអានជាភាសាអារ៉ាប់﴾ [ស៊ូរ៉ាត់ អហ្ស៊ូឃ្រុហ្វ៖ ៣]។ ពួកគេអះអាងថា ពាក្យថា «ជ៉អៈល៉» (Ja'ala) មានន័យថា «បង្កើត» (Khalaqa) ដូច្នេះរាល់អ្វីដែលត្រូវបានធ្វើឡើង (ម៉ាចអ៊ូល) គឺសុទ្ធតែជាអ្វីដែលត្រូវបានបង្កើត (ម៉ាក់លូក)។ ពួកគេបានលើកយកពាក្យមួយដែលស្ថិតក្នុងចំណោមពាក្យដែលមានន័យមិនច្បាស់លាស់ (មូតាស៊ីហាប៊ីហ៍) ដើម្បីយកមកធ្វើជាភស្តុតាងសម្រាប់អ្នកដែលចង់បង្វែរអត្ថន័យនៃគម្ពីររបស់អល់ឡោះ... ...ហេតុនេះហើយបានជា អ៊ីមាំ អាហ្មាត់ បានមានប្រសាសន៍ថា៖ «យើងបាននិយាយថា៖ អ្វីដែលមិនដូចទៅនឹងអ្វីៗផ្សេងទៀតនោះ អ្នកដែលមានបញ្ញាដឹងច្បាស់ថាវាគឺជារបស់ដែលគ្មាន (មិនមែនជាអ្វីទាំងអស់)»។ លោកបានបញ្ជាក់ថា រឿងនេះគឺជាអ្វីដែលដឹងបានដោយបញ្ញា ហើយវាជាអ្វីដែលដឹងបានដោយហេតុផលដ៏ច្បាស់លាស់។ ហេតុនេះហើយបានជាពាក្យសម្តីដ៏ល្បីល្បាញរបស់ ជ៉ហាំ (Jahm) ដែលត្រូវបានគេរាយការណ៍ពីមនុស្សទូទៅថា៖ គេមិនហៅអល់ឡោះថាជា «អ្វីមួយ» (Shay') នោះទេ ព្រោះតាមការអះអាងរបស់គេ វាទាមទារឱ្យមានការប្រៀបធៀប (តាស៊ីប៊ីហ៍)។ ព្រោះថា ប្រសិនបើឈ្មោះ «អ្វីមួយ» ត្រូវបានប្រើទៅលើអ្នកបង្កើត និងអ្វីដែលត្រូវបានបង្កើត នោះវានឹងទាមទារឱ្យមានការចូលរួមចំណែកក្នុងឈ្មោះ «អ្វីមួយ» នោះ ហើយនេះគឺជាការប្រៀបធៀបតាមការអះអាងរបស់គេ។ ពាក្យសម្តីរបស់គេគឺមិនត្រឹមត្រូវឡើយ។ ព្រោះថា ទោះបីជាគ្មានអ្វីមួយដូចទៅនឹងព្រះអង្គក្នុងចំណោមអ្វីៗទាំងឡាយក៏ដោយ ក៏វាជាអ្វីដែលដឹងបានដោយបញ្ញាថា រាល់អ្វីៗពីរគឺសុទ្ធតែមានចំណុចរួមក្នុងឈ្មោះ «អ្វីមួយ» ហើយរាល់អ្វីដែលមានវត្តមាន (ម៉ាវជូដ) ទាំងពីរគឺសុទ្ធតែមានចំណុចរួមក្នុងឈ្មោះ «វត្តមាន» ហើយរាល់ខ្លឹមសារ (ហ្សាត) ទាំងពីរគឺសុទ្ធតែមានចំណុចរួមក្នុងឈ្មោះ «ខ្លឹមសារ»។ អ្នកអាចនិយាយបានថា៖ «អ្វីមួយ» «វត្តមាន» និង «ខ្លឹមសារ» ត្រូវបានបែងចែកទៅជា៖ អ្វីដែលមានពីដើម (កូឌីម) និងអ្វីដែលទើបនឹងមាន (មូហ៍ដាស), អ្វីដែលចាំបាច់ (វ៉ាជីប) និងអ្វីដែលអាចមាន (មុំគីន), អ្នកបង្កើត និងអ្វីដែលត្រូវបានបង្កើត។ ហើយចំណុចនៃការបែងចែកនេះ គឺជាចំណុចរួមរវាងផ្នែកនីមួយៗ។ យើងបានពន្យល់យ៉ាងលម្អិតអំពីបញ្ហានេះនៅកន្លែងផ្សេង ហើយយើងបានបញ្ជាក់ពីកំហុសរបស់អ្នកដែលធ្វើឱ្យពាក្យនេះក្លាយជាពាក្យដែលមានន័យរួម (Mushtarak)។ អ្វីដែល អ៊ីមាំ អាហ្មាត់ បានដាស់តឿនថា៖ ឈ្មោះ «អ្វីមួយ» «វត្តមាន» និងអ្វីដែលស្រដៀងគ្នានេះ គឺជាអត្ថន័យទូទៅដែលអ្វីៗទាំងអស់ និងវត្តមានទាំងអស់សុទ្ធតែមានចំណុចរួមគ្នា គឺជាអ្វីដែលដឹងបានដោយបញ្ញាដ៏ច្បាស់លាស់ ដែលអ្នកមានបញ្ញាភាគច្រើនយល់ស្របតាម។ ...ពិតប្រាកដណាស់ ពាក្យថា «ជ៉អៈល៉» (Ja'ala) នៅក្នុងគម្ពីរគួរអាន ដែលសំដៅទៅលើអ្វីដែលត្រូវបានបង្កើត មានពីរន័យ៖ ន័យនៃការដាក់ឈ្មោះ និងន័យនៃការប្រព្រឹត្តសកម្មភាពណាមួយរបស់ពួកគេ។ ដូចព្រះបន្ទូលដែលថា៖ ﴿អ្នកទាំងឡាយដែលបានធ្វើឱ្យគម្ពីរគួរអានបែកបាក់ជាចំណែកៗ﴾ [ស៊ូរ៉ាត់ អាល់ហ៊ីជរ៍៖ ៩១]។ ពួកគេនិយាយថា៖ វាជាកំណាព្យ ដំណឹងពីបុរាណ និងសុបិន្តដែលគ្មានន័យ។ នេះគឺជាអត្ថន័យនៃការដាក់ឈ្មោះ។ ហើយព្រះអង្គមានបន្ទូលថា៖ ﴿ហើយពួកគេបានធ្វើឱ្យពួកទេវតាដែលជាបាវបម្រើរបស់ព្រះមេត្តាប្រោសប្រណី ជាស្រីភេទ﴾ [ស៊ូរ៉ាត់ អហ្ស៊ូឃ្រុហ្វ៖ ១៩]។ មានន័យថា ពួកគេបានដាក់ឈ្មោះពួកទេវតាថាជាស្រីភេទ។ បន្ទាប់មក ព្រះអង្គបានលើកឡើងពីពាក្យ «ជ៉អៈល៉» ក្នុងន័យនៃការប្រព្រឹត្តសកម្មភាព ដូចជា៖ ﴿ពួកគេដាក់ម្រាមដៃរបស់ពួកគេចូលទៅក្នុងត្រចៀករបស់ពួកគេ﴾ [ស៊ូរ៉ាត់ អាល់បាករ៉ោះ៖ ១៩]។ នេះគឺជាអត្ថន័យនៃការប្រព្រឹត្តសកម្មភាពមួយរបស់ពួកគេ។ ហើយព្រះអង្គមានបន្ទូលថា៖ ﴿រហូតដល់ពេលដែលគាត់បានធ្វើឱ្យវា (ដែក) ក្លាយជាភ្លើង﴾ [ស៊ូរ៉ាត់ អាល់កាហ្វ៖ ៩៦] នេះគឺជាអត្ថន័យនៃការប្រព្រឹត្តសកម្មភាព។ នេះគឺជាការប្រើពាក្យ «ជ៉អៈល៉» ចំពោះអ្វីដែលត្រូវបានបង្កើត។ បន្ទាប់មក មានការប្រើពាក្យ «ជ៉អៈល៉» ចំពោះកិច្ចការរបស់អល់ឡោះក្នុងន័យផ្សេងក្រៅពីការបង្កើត... ...ដូច្នេះ នៅពេលដែលអល់ឡោះមានបន្ទូលថា «ជ៉អៈល៉» ក្នុងន័យនៃការបង្កើត នោះវាគឺជាការបង្កើត។ ហើយនៅពេលដែលអល់ឡោះមានបន្ទូលថា «ជ៉អៈល៉» ក្នុងន័យផ្សេងក្រៅពីការបង្កើត នោះវាមិនមែនជាការបង្កើតឡើយ។ ក្នុងចំណោមអ្វីដែលអល់ឡោះមានបន្ទូលថា «ជ៉អៈល៉» ក្នុងន័យ «បង្កើត» គឺព្រះបន្ទូលដែលថា៖ ﴿ការសរសើរតម្កើងជាកម្មសិទ្ធិរបស់អល់ឡោះ ដែលបានបង្កើតមេឃ និងផែនដី ហើយបានបង្កើតភាពងងឹត និងពន្លឺ﴾ [ស៊ូរ៉ាត់ អាល់អាន់អាម៖ ១] មានន័យថា បានបង្កើតភាពងងឹត និងពន្លឺ។ ហើយព្រះអង្គមានបន្ទូលថា៖ ﴿ហើយទ្រង់បានបង្កើតឱ្យអ្នករាល់គ្នាមានការស្តាប់ និងការមើលឃើញ﴾ [ស៊ូរ៉ាត់ អាន់ណះល៍៖ ៧៨]។ មានន័យថា បានបង្កើតឱ្យអ្នករាល់គ្នាមានការស្តាប់ និងការមើលឃើញ។ ហើយព្រះអង្គមានបន្ទូលថា៖ ﴿ហើយយើងបានធ្វើឱ្យយប់ និងថ្ងៃជាសញ្ញាពីរ﴾ [ស៊ូរ៉ាត់ អាល់អ៊ីស្រា៖ ១២]។ មានន័យថា យើងបានបង្កើតយប់ និងថ្ងៃជាសញ្ញាពីរ។ ហើយព្រះអង្គមានបន្ទូលថា៖ ﴿ហើយទ្រង់បានធ្វើឱ្យព្រះអាទិត្យជាចង្កៀង﴾ [ស៊ូរ៉ាត់ នូហ៍៖ ១៦]។ ហើយព្រះអង្គមានបន្ទូលថា៖ ﴿ទ្រង់គឺជាអ្នកដែលបានបង្កើតអ្នករាល់គ្នាពីព្រលឹងតែមួយ ហើយបានបង្កើតពីព្រលឹងនោះនូវគូស្រកររបស់វា﴾ [ស៊ូរ៉ាត់ អាល់អាក់រ៉ហ្វ៖ ១៨៩]។ មានន័យថា បង្កើតពីព្រលឹងនោះនូវគូស្រកររបស់វា។ មានន័យថា ទ្រង់បានបង្កើតហាវ៉ា (Hawa) ពីអាដាំ (Adam)។ ហើយព្រះអង្គមានបន្ទូលថា៖ ﴿ហើយទ្រង់បានបង្កើតឱ្យផែនដីមានភ្នំរឹងមាំ﴾ [ស៊ូរ៉ាត់ អាន់ណាំល៍៖ ៦១]។ មានន័យថា បានបង្កើតឱ្យផែនដីមានភ្នំរឹងមាំ។ ឧទាហរណ៍បែបនេះមានច្រើននៅក្នុងគម្ពីរគួរអាន ហើយនេះនិងអ្វីដែលស្រដៀងគ្នានេះ គឺមិនអាចមានន័យក្រៅពីការបង្កើតឡើយ។ បន្ទាប់មក ព្រះអង្គបានលើកឡើងពីពាក្យ «ជ៉អៈល៉» ក្នុងន័យផ្សេងក្រៅពី «បង្កើត» ដូចជាព្រះបន្ទូលដែលថា៖ ﴿អល់ឡោះមិនបានកំណត់ឱ្យមាន បាហ៊ីរ៉ោះ (សត្វដែលគេដោះលែង) ឬ សាអ៊ីប៊ីហ៍ (សត្វដែលគេទុកចោល) ឡើយ﴾ [ស៊ូរ៉ាត់ អាល់ម៉ាអ៊ីដោះ៖ ១០៣] មិនមែនមានន័យថា អល់ឡោះមិនបានបង្កើត បាហ៊ីរ៉ោះ ឬ សាអ៊ីប៊ីហ៍ នោះទេ។ ហើយអល់ឡោះបានមានបន្ទូលទៅកាន់ អ៊ីប្រូហ៊ីម (Ibrahim) ថា៖ ﴿ពិតប្រាកដណាស់ យើងនឹងតែងតាំងអ្នកឱ្យក្លាយជាមេដឹកនាំសម្រាប់មនុស្សជាតិ﴾ [ស៊ូរ៉ាត់ អាល់បាករ៉ោះ៖ ១២៤]។ មិនមែនមានន័យថា យើងនឹងបង្កើតមេដឹកនាំសម្រាប់មនុស្សជាតិឡើយ ព្រោះការបង្កើត អ៊ីប្រូហ៊ីម បានកន្លងផុតទៅហើយ។ ហើយ អ៊ីប្រូហ៊ីម បានអង្វរថា៖ ﴿ឱម្ចាស់នៃខ្ញុំ! សូមធ្វើឱ្យទីក្រុងនេះមានសុវត្ថិភាព﴾ [ស៊ូរ៉ាត់ អ៊ីប្រូហ៊ីម៖ ៣៥]។ ហើយ អ៊ីប្រូហ៊ីម បានអង្វរថា៖ ﴿ឱម្ចាស់នៃខ្ញុំ! សូមធ្វើឱ្យខ្ញុំ និងកូនចៅរបស់ខ្ញុំជាអ្នករក្សាសឡាត﴾ [ស៊ូរ៉ាត់ អ៊ីប្រូហ៊ីម៖ ៤០]។ មិនមែនមានន័យថា៖ សូមបង្កើតខ្ញុំជាអ្នករក្សាសឡាតឡើយ។ ហើយព្រះអង្គមានបន្ទូលថា៖ ﴿អល់ឡោះចង់មិនកំណត់ឱ្យពួកគេមានចំណែកណាមួយនៅក្នុងថ្ងៃបរលោកឡើយ﴾ [ស៊ូរ៉ាត់ អាល់អ៊ីមរ៉ន៖ ១៧៦]។ ហើយព្រះអង្គមានបន្ទូលទៅកាន់ម្តាយរបស់ មូសា (Musa) ថា៖ ﴿ពិតប្រាកដណាស់ យើងនឹងបញ្ជូនគាត់ត្រឡប់ទៅអ្នកវិញ ហើយនឹងតែងតាំងគាត់ជាអ្នកនាំសារម្នាក់﴾ [ស៊ូរ៉ាត់ អាល់កូសសោះ៖ ៧]។ មិនមែនមានន័យថា៖ ហើយនឹងបង្កើតគាត់ជាអ្នកនាំសារម្នាក់ឡើយ ព្រោះអល់ឡោះបានសន្យាជាមួយម្តាយរបស់ មូសា ថានឹងបញ្ជូនគាត់ត្រឡប់ទៅវិញ បន្ទាប់មកទើបតែងតាំងគាត់ជាអ្នកនាំសារ។ ...ហើយព្រះអង្គមានបន្ទូលថា៖ ﴿នៅពេលដែលម្ចាស់របស់គាត់បានបង្ហាញព្រះអង្គដល់ភ្នំ ទ្រង់បានធ្វើឱ្យភ្នំនោះបាក់រាបស្មើ﴾ [ស៊ូរ៉ាត់ អាល់អាក់រ៉ហ្វ៖ ១៤៣]។ មិនមែនមានន័យថា៖ ហើយទ្រង់បានបង្កើតវាឱ្យបាក់រាបស្មើឡើយ។ ឧទាហរណ៍បែបនេះមានច្រើននៅក្នុងគម្ពីរគួរអាន។ ដូច្នេះ នេះនិងអ្វីដែលស្រដៀងគ្នានេះ មិនអាចមានន័យថា «បង្កើត» ឡើយ។ ដូច្នេះ នៅពេលដែលអល់ឡោះមានបន្ទូលថា «ជ៉អៈល៉» ក្នុងន័យបង្កើត ហើយមានបន្ទូលថា «ជ៉អៈល៉» ក្នុងន័យផ្សេងក្រៅពីបង្កើត តើដោយភស្តុតាងអ្វីដែល ជ៉ហាំ (Jahm) និយាយថា «ជ៉អៈល៉» មានន័យថាបង្កើត? ប្រសិនបើ ជ៉ហាំ មិនបង្វែរពាក្យ «ជ៉អៈល៉» ទៅតាមអត្ថន័យដែលអល់ឡោះបានពណ៌នាទេ នោះគេនឹងក្លាយជាអ្នកដែលស្តាប់ព្រះបន្ទូលរបស់អល់ឡោះ បន្ទាប់មកបានបង្វែរវាចេញពីអត្ថន័យដើម បន្ទាប់ពីពួកគេបានយល់ដឹងអំពីវាទៅហើយ។ នៅពេលដែលអល់ឡោះមានបន្ទូលថា៖ ﴿ពិតប្រាកដណាស់ យើងបានធ្វើឱ្យវាជាគម្ពីរគួរអានជាភាសាអារ៉ាប់ ដើម្បីឱ្យអ្នករាល់គ្នាប្រើបញ្ញាពិចារណា﴾ [ស៊ូរ៉ាត់ អហ្ស៊ូឃ្រុហ្វ៖ ៣]។ ហើយព្រះអង្គមានបន្ទូលថា៖ ﴿ដើម្បីឱ្យអ្នកក្លាយជាអ្នកព្រមាន ដោយភាសាអារ៉ាប់ដ៏ច្បាស់លាស់﴾ [ស៊ូរ៉ាត់ អះស្ហូអះរ៉ោះ៖ ១៩៤-១៩៥]។ ហើយព្រះអង្គមានបន្ទូលថា៖ ﴿ពិតប្រាកដណាស់ យើងបានធ្វើឱ្យវាងាយស្រួលដោយភាសារបស់អ្នក﴾ [ស៊ូរ៉ាត់ ម៉ារយ៉ាំ៖ ៩៧]។ នៅពេលដែលអល់ឡោះបានធ្វើឱ្យគម្ពីរគួរអានជាភាសាអារ៉ាប់ និងបានធ្វើឱ្យវាងាយស្រួលដោយភាសារបស់ព្យាការីរបស់ព្រះអង្គ ﷺ នោះវាគឺជាសកម្មភាពមួយក្នុងចំណោមសកម្មភាពរបស់អល់ឡោះ ដែលបានធ្វើឱ្យគម្ពីរគួរអានក្លាយជាភាសាអារ៉ាប់។ មានន័យថា៖ នេះគឺជាការបញ្ជាក់សម្រាប់អ្នកដែលអល់ឡោះចង់ផ្តល់ការណែនាំដល់គេ។ វាមិនមែនដូចអ្វីដែលពួកគេអះអាងថាមានន័យថា៖ យើងបានទម្លាក់វាចុះដោយភាសារបស់ជនជាតិអារ៉ាប់នោះទេ។ ...ជ៉ហាំ (Jahm) បានអះអាងរឿងមួយទៀតដែលជារឿងមិនអាចទៅរួច។ គេនិយាយថា៖ «ចូរប្រាប់យើងអំពីគម្ពីរគួរអាន តើវាជាអល់ឡោះ ឬជាអ្វីផ្សេងក្រៅពីអល់ឡោះ?» គេបានអះអាងរឿងមួយអំពីគម្ពីរគួរអានដែលធ្វើឱ្យមនុស្សយល់ច្រឡំ។ នៅពេលដែលគេសួរមនុស្សល្ងង់ម្នាក់អំពីគម្ពីរគួរអានថា៖ តើវាជាអល់ឡោះ ឬជាអ្វីផ្សេងក្រៅពីអល់ឡោះ? នោះគេចាំបាច់ត្រូវតែឆ្លើយតាមជម្រើសមួយក្នុងចំណោមជម្រើសទាំងពីរ។ ប្រសិនបើគេនិយាយថា៖ វាជាអល់ឡោះ។ ជ៉ហាំ នឹងនិយាយទៅកាន់គេថា៖ អ្នកបានកុហក (កាហ្វារ)។ ហើយប្រសិនបើគេនិយាយថា៖ វាជាអ្វីផ្សេងក្រៅពីអល់ឡោះ។ គេនឹងនិយាយថា៖ អ្នកនិយាយត្រូវហើយ ដូច្នេះហេតុអ្វីបានជាវា (អ្វីផ្សេងក្រៅពីអល់ឡោះ) មិនមែនជាអ្វីដែលត្រូវបានបង្កើត? ដូច្នេះ វានឹងធ្វើឱ្យមនុស្សល្ងង់នោះមានការសង្ស័យដែលនាំឱ្យគេងាកទៅរកពាក្យសម្តីរបស់ ជ៉ហាំ។ បញ្ហានេះគឺជាល្បិចកលរបស់ ជ៉ហាំ។ ចម្លើយសម្រាប់ ជ៉ហាំ នៅពេលដែលគេសួរថា៖ ចូរប្រាប់យើងអំពីគម្ពីរគួរអាន តើវាជាអល់ឡោះ ឬជាអ្វីផ្សេងក្រៅពីអល់ឡោះ? គឺត្រូវឆ្លើយទៅគេថា៖ អល់ឡោះមិនបានមានបន្ទូលនៅក្នុងគម្ពីរគួរអានថា៖ «គម្ពីរគួរអានគឺជាខ្ញុំ» ហើយក៏មិនបានមានបន្ទូលថា៖ «វាជាអ្វីផ្សេងក្រៅពីខ្ញុំ» ដែរ។ ប៉ុន្តែព្រះអង្គមានបន្ទូលថា៖ «វាគឺជាពាក្យសម្តីរបស់ខ្ញុំ»។ ដូច្នេះ យើងហៅវាដោយឈ្មោះដែលអល់ឡោះបានហៅវា។ យើងនិយាយថា៖ «ពាក្យសម្តីរបស់អល់ឡោះ»។ អ្នកណាដែលហៅគម្ពីរគួរអានដោយឈ្មោះដែលអល់ឡោះបានហៅ នោះគេគឺជាអ្នកដែលទទួលបានការណែនាំ ហើយអ្នកណាដែលហៅវាដោយឈ្មោះផ្សេង នោះគេគឺជាអ្នកដែលវង្វេង។ អល់ឡោះបានបែងចែករវាងព្រះបន្ទូលរបស់ព្រះអង្គ និងអ្វីដែលព្រះអង្គបានបង្កើត ហើយព្រះអង្គមិនបានហៅវាថាជា «ពាក្យសម្តី» (Qawl) ឡើយ។ ព្រះអង្គមានបន្ទូលថា៖ ﴿ចូរដឹង

ការបកស្រាយអំពីអ្វីដែលអល់ឡោះបានញែកដាច់រវាងព្រះបន្ទូលរបស់ទ្រង់ និងការបង្កើតរបស់ទ្រង់។

ការបកស្រាយអំពីអ្វីដែលអល់ឡោះបានបែងចែករវាងព្រះបន្ទូលរបស់ទ្រង់ និងការបង្កើតរបស់ទ្រង់៖ នោះគឺដោយសារតែអល់ឡោះបានកំណត់ថា ការសរសើររបស់ទ្រង់ ប្រសិនបើទ្រង់ហៅវត្ថុតែមួយដោយឈ្មោះពីរ ឬបី នោះវាគឺជាការរៀបរាប់បន្តគ្នាដោយមិនមានការបែងចែកឡើយ។ ប៉ុន្តែប្រសិនបើទ្រង់ហៅវត្ថុពីរដែលខុសគ្នា ទ្រង់មិនទុកវាឱ្យនៅបន្តគ្នាឡើយ រហូតទាល់តែទ្រង់បែងចែករវាងវត្ថុទាំងពីរនោះ។ ដូចជាព្រះបន្ទូលរបស់ទ្រង់ដែលថា៖ ﴿ឱអ្នកមានអំណាចអើយ! ពិតប្រាកដណាស់ គាត់មានឪពុកជាមនុស្សចាស់ជរាដ៏មហិមា﴾ [យូស៊ូហ្វ៖ ៧៨]។ នេះគឺជាវត្ថុតែមួយ ដែលទ្រង់បានហៅវាដោយឈ្មោះបី ហើយវាគឺជាការរៀបរាប់បន្តគ្នា ដោយទ្រង់មិនបានមានព្រះបន្ទូលថា៖ «គាត់មានឪពុក និងជាមនុស្សចាស់ជរាដ៏មហិមា» នោះទេ។ ហើយទ្រង់មានព្រះបន្ទូលថា៖ ﴿ប្រសិនបើគាត់លែងអ្នករាល់គ្នា នោះព្រះអម្ចាស់របស់គាត់នឹងប្តូរឱ្យគាត់នូវភរិយាដែលល្អជាងអ្នករាល់គ្នា ជាអ្នកគោរពប្រតិបត្តិ ជាអ្នកមានជំនឿ ជាអ្នកស្ដាប់បង្គាប់ ជាអ្នកប្រែចិត្ត ជាអ្នកគោរពសក្ការៈ﴾។ បន្ទាប់មកទ្រង់មានព្រះបន្ទូលថា៖ ﴿ជាអ្នកធ្លាប់រៀបការរួច និងជាក្រមុំ﴾ [អត្តះ-តារីម៖ ៥]។ ដោយសារតែស្ត្រីក្រមុំមិនមែនជាស្ត្រីដែលធ្លាប់រៀបការរួច ទ្រង់មិនបានទុកវាឱ្យនៅបន្តគ្នាឡើយ រហូតទាល់តែទ្រង់បែងចែករវាងពួកនាង ដោយព្រះបន្ទូលថា៖ ﴿និងជាក្រមុំ﴾។ ហើយទ្រង់មានព្រះបន្ទូលថា៖ ﴿ហើយមនុស្សខ្វាក់មិនស្មើនឹង...﴾ បន្ទាប់មកទ្រង់មានព្រះបន្ទូលថា៖ ﴿...មនុស្សមើលឃើញឡើយ﴾ [ហ្វាតៀរ៖ ១៩]។ ដោយសារតែមនុស្សមើលឃើញមិនមែនជាមនុស្សខ្វាក់ ទ្រង់ក៏បានបែងចែករវាងពួកគេ។ បន្ទាប់មកទ្រង់មានព្រះបន្ទូលថា៖ ﴿ហើយសេចក្តីងងឹត និងពន្លឺ ក៏មិនស្មើគ្នាដែរ ហើយម្លប់ និងកម្ដៅថ្ងៃ ក៏មិនស្មើគ្នាដែរ﴾ [ហ្វាតៀរ៖ ២០-២១]។ ដោយសារតែវត្ថុមួយក្នុងចំណោមវត្ថុទាំងនេះ មិនមែនជាវត្ថុមួយទៀត ទ្រង់ក៏បានបែងចែករវាងពួកវា។ បន្ទាប់មកទ្រង់មានព្រះបន្ទូលថា៖ ﴿ទ្រង់គឺជាស្តេច ជាអ្នកបរិសុទ្ធ ជាអ្នកផ្តល់សេចក្តីសុខសាន្ត ជាអ្នកផ្តល់សេចក្តីទុកចិត្ត ជាអ្នកថែរក្សា ជាអ្នកមានអំណាច ជាអ្នកបង្ខំ ជាអ្នកមានមហិទ្ធិឫទ្ធិ﴾ ﴿ជាអ្នកបង្កើត ជាអ្នកបង្កបង្កើត ជាអ្នកកំណត់រូបរាង﴾ [អាល់-ហាស៊រ៖ ២៣-២៤]។ នេះទាំងអស់គឺជាវត្ថុតែមួយ ដូច្នេះវាគឺជាការរៀបរាប់បន្តគ្នា មិនមែនជាការបែងចែកឡើយ។ ហេតុដូច្នេះហើយ នៅពេលដែលអល់ឡោះមានព្រះបន្ទូលថា៖ ﴿ចូរដឹងចុះ! ការបង្កើត និងបញ្ជា គឺជារបស់ទ្រង់តែមួយគត់﴾ នោះគឺដោយសារតែ «ការបង្កើត» មិនមែនជា «បញ្ជា» ទេ ដូច្នេះវាគឺជាការបែងចែក។ អ៊ីមាំ អ៊ីប៊ុន បាតតះ បានពន្យល់ថា៖ ដូចគ្នានេះដែរ នៅពេលដែល «បញ្ជា» មិនមែនជា «ការបង្កើត» ទ្រង់បានបែងចែកដោយប្រើអក្សរ «វ៉ាវ» (និង) ដោយមានព្រះបន្ទូលថា៖ ﴿ចូរដឹងចុះ! ការបង្កើត និងបញ្ជា គឺជារបស់ទ្រង់តែមួយគត់﴾។ ព្រោះថាបញ្ជាគឺជាបញ្ជារបស់ទ្រង់ និងជាព្រះបន្ទូលរបស់ទ្រង់ ចំណែកការបង្កើតគឺជាការបង្កើតរបស់ទ្រង់។ ទ្រង់បានបង្កើតការបង្កើតដោយប្រើបញ្ជារបស់ទ្រង់ ព្រោះអល់ឡោះបានបញ្ជាតាមអ្វីដែលទ្រង់សព្វព្រះហឫទ័យ ហើយទ្រង់បានបង្កើតតាមអ្វីដែលទ្រង់សព្វព្រះហឫទ័យ។ ក្រុមអ្នកជំនឿខុសឆ្គង (ជះមីយ៍) បានអះអាងថា បញ្ជាគឺជាការបង្កើត ហើយការបង្កើតក៏ជាការបង្កើតដែរ។ ដូច្នេះវាប្រៀបដូចជាអត្ថន័យនៃព្រះបន្ទូលរបស់អល់ឡោះថា៖ ﴿ចូរដឹងចុះ! ការបង្កើត និងបញ្ជា គឺជារបស់ទ្រង់តែមួយគត់﴾ គឺគ្រាន់តែជា «ចូរដឹងចុះ! ការបង្កើត និងការបង្កើត» តែប៉ុណ្ណោះ។ ដូច្នេះក្រុមជះមីយ៍បានរួមបញ្ចូលអ្វីដែលអល់ឡោះបានបែងចែក។ ហើយលោក អាល់-អាជូរី បានកត់ត្រានៅក្នុងសៀវភៅ «អាល់-សារីអះ» ថា៖ អ៊ីមាំ ស៊ូហ្វៀន អ៊ីប៊ុន អ៊ូយ៉ៃនះ បានមានប្រសាសន៍ថា៖ តើបុគ្គលនេះ (សំដៅលើ ប៊ីស្រ៍ អាល់-មូរីស៊ី) កំពុងនិយាយអ្វី? ពួកគេបានឆ្លើយថា៖ ឱ អប៊ូ មូហាំម៉ាត់ (ﷺ) អើយ! គាត់អះអាងថា គម្ពីរគួរអានគឺជាអ្វីដែលត្រូវបានបង្កើត។ លោកបានមានប្រសាសន៍ថា៖ គាត់កុហក! អល់ឡោះបានមានព្រះបន្ទូលថា៖ ﴿ចូរដឹងចុះ! ការបង្កើត និងបញ្ជា គឺជារបស់ទ្រង់តែមួយគត់﴾។ ដូច្នេះ «ការបង្កើត» គឺជាការបង្កើតរបស់អល់ឡោះ ចំណែក «បញ្ជា» គឺជាគម្ពីរគួរអាន។

ការបញ្ជាក់ពីអ្វីដែលអល់ឡោះបានបដិសេធ ដោយបញ្ជាក់ថាគម្ពីរគួរអាន (អាល់គួរអាន) គឺជាវ៉ាហ៊ី (វិវរណៈ) មិនមែនជាអ្វីដែលត្រូវបានបង្កើតឡើង (មិនមែនជាមហ្លូក) នោះទេ។ ព្រះអង្គបានមានបន្ទូលថា៖ ﴿وَالنَّجْمِ إِذَا هَوَى﴾ [អាន់-ណាចម៍៖ ១] (សូមស្បថដោយផ្កាយ នៅពេលដែលវាធ្លាក់ចុះ)។ ព្រះអង្គបានមានបន្ទូលថា៖ នោះគឺដោយសារតែពួកគួរ៉ៃស៍បាននិយាយថា៖ គម្ពីរគួរអានគឺជាកំណាព្យ ហើយពួកគេបាននិយាយថា៖ វាជារឿងព្រេងនិទានរបស់មនុស្សជំនាន់មុនៗ ហើយពួកគេបាននិយាយថា៖ វាជាសុបិនដែលរាយមាយ ហើយពួកគេបាននិយាយថា៖ មូហាំម៉ាត់ (ﷺ)បានប្រឌិតវាឡើងដោយខ្លួនឯង ហើយពួកគេបាននិយាយថា៖ គាត់បានរៀនវាពីអ្នកដទៃ។ ដូច្នេះ អល់ឡោះបានស្បថដោយផ្កាយនៅពេលដែលវាធ្លាក់ចុះ ដែលមានន័យថា គម្ពីរគួរអាននៅពេលដែលវាត្រូវបានចុះមក (ពីស្ថានសួគ៌)។ ព្រះអង្គបានមានបន្ទូលថា៖ ﴿وَالنَّجْمِ إِذَا هَوَى، مَا ضَلَّ صَاحِبُكُمْ﴾ ដែលមានន័យថា មូហាំម៉ាត់ (ﷺ) ﴿وَمَا غَوَى، وَمَا يَنْطِقُ عَنِ الْهَوَى﴾ [អាន់-ណាចម៍៖ ១-៣]។ ព្រះអង្គមានបន្ទូលថា៖ មូហាំម៉ាត់ (ﷺ)មិនបាននិយាយគម្ពីរគួរអាននេះដោយខ្លួនឯងឡើយ។ ព្រះអង្គមានបន្ទូលថា៖ ﴿إِنْ هُوَ﴾ ដែលមានន័យថា វាមិនមែនជាអ្វីផ្សេងក្រៅពី ﴿إِلاَّ وَحْيٌ يُوحَى﴾ [អាន់-ណាចម៍៖ ៤] (វ៉ាហ៊ី ដែលត្រូវបានបញ្ចុះមក)។ ដូច្នេះ ព្រះអង្គបានបដិសេធថា គម្ពីរគួរអានមិនមែនជាអ្វីផ្សេងក្រៅពីវ៉ាហ៊ីនោះទេ។ ដោយសារព្រះអង្គមានបន្ទូលថា៖ ﴿إِنْ هُوَ﴾ ដែលមានន័យថា វាមិនមែនជាអ្វីផ្សេងក្រៅពី ﴿إِلاَّ وَحْيٌ يُوحَى﴾។ បន្ទាប់មកព្រះអង្គមានបន្ទូលថា៖ (អ្នកដែលបង្រៀនគាត់) មានន័យថា អ្នកដែលបង្រៀនមូហាំម៉ាត់ (ﷺ) គឺជីព្រីល (សូមអល់ឡោះប្រទានពរ និងសេចក្តីសុខដល់គាត់) ដែលជាអ្នក ﴿شَدِيدُ الْقُوَى، ذُو مِرَّةٍ فَاسْتَوَى﴾ រហូតដល់បន្ទូលរបស់ព្រះអង្គថា៖ ﴿فَأَوْحَى إِلَى عَبْدِهِ مَا أَوْحَى﴾ [អាន់-ណាចម៍៖ ១០]។ ដូច្នេះ អល់ឡោះបានហៅគម្ពីរគួរអានថាជា «វ៉ាហ៊ី» ហើយព្រះអង្គមិនបានហៅវាថាជា «មហ្លូក» (អ្វីដែលត្រូវបានបង្កើត) ឡើយ។ បន្ទាប់មក ក្រុមចាហ៍មីយ៉ះ (Jahmiyyah) បានអះអាងនូវរឿងមួយទៀត ដោយពួកគេនិយាយថា៖ ចូរប្រាប់ពួកយើងមកអំពីគម្ពីរគួរអាន តើវាជា «អ្វីមួយ» (សី) មែនឬទេ? យើងបានឆ្លើយថា៖ មែនហើយ វាគឺជាអ្វីមួយ។ ពួកគេនិយាយថា៖ អល់ឡោះគឺជាអ្នកបង្កើតគ្រប់យ៉ាង (ខាលីគុ កុល្លិ សៃ) ដូច្នេះហេតុអ្វីបានជាគម្ពីរគួរអានមិនមែនជាផ្នែកមួយនៃអ្វីដែលត្រូវបានបង្កើត (មហ្លូក) ក្នុងពេលដែលអ្នកបានទទួលស្គាល់ថាវាជា «អ្វីមួយ» នោះ? សូមស្បថដោយជីវិតរបស់ខ្ញុំ ពួកគេបានលើកឡើងនូវការអះអាងមួយដែលពួកគេអាចប្រើវាដើម្បីបោកបញ្ឆោតមនុស្សបាន។

ការបកស្រាយអំពីពាក្យ៖ លៈអុំរី (لعمري) អ៊ីប៊ុន អាប់បាស បានមានប្រសាសន៍ថា៖ «លៈអុំរុក (لَعَمْرُكَ) មានន័យថា៖ ជីវិតរបស់អ្នក» (ហ្វាត់ហ៊ុល បារី ១១/៥៤៦)។ អាល់ហាហ្វីហ្ស បានមានប្រសាសន៍ក្នុងសៀវភៅ ហ្វាត់ហ៍ (១១/៥៤៧) ថា៖ ចំណងជើងដែលថា៖ «ជំពូកស្តីពីពាក្យដែលបុគ្គលម្នាក់និយាយថា៖ លៈអុំរុលឡោះ (សូមស្បថដោយជីវិតរបស់អល់ឡោះ)» មានន័យថា៖ តើវាត្រូវបានរាប់ជាការស្បថដែរឬទេ? វាអាស្រ័យទៅលើការបកស្រាយពាក្យ «លៈអុំរុ» (لَعَمْر)។ ហេតុនេះហើយ ទើបលោកបានលើកយកអត្ថបទរបស់ អ៊ីប៊ុន អាប់បាស មកបញ្ជាក់ ហើយវាក៏បានលើកឡើងរួចមកហើយក្នុងការពន្យល់ស៊ូរ៉ាត់ អាល់ហ៊ីជរ៍ ដែលលោក អ៊ីប៊ុន អាប់ប៊ី ហាត៊ីម បានកត់ត្រាទុក។ លោកក៏បានដកស្រង់សម្តីពី អាប់ប៊ុល ជូហ្សាវ ពី អ៊ីប៊ុន អាប់បាស អំពីព្រះបន្ទូលរបស់អល់ឡោះដែលថា៖ ﴿لَعَمْرُكَ﴾ មានន័យថា៖ ជីវិតរបស់អ្នក។ លោក រ៉ាហ៊ីប បានមានប្រសាសន៍ថា៖ ពាក្យ «អុំរុ» (العمر) ទាំងការអានដោយស្រៈអុំ (ដុំ) និងស្រៈអាំ (ហ្វាត់ហ៍) គឺមានន័យដូចគ្នា ប៉ុន្តែពាក្យដែលប្រើសម្រាប់ការស្បថគឺប្រើទម្រង់ទីពីរ។ កវីម្នាក់បានពោលថា៖ «អុំរុកកាល់ឡោះ (عمرك الله) តើពួកគេទាំងពីរជួបគ្នាដោយរបៀបណា?» មានន័យថា៖ ខ្ញុំសូមអង្វរអល់ឡោះឱ្យពន្យារអាយុជីវិតរបស់អ្នក។ លោក អាប់ប៊ុល កាស៊ីម អាប់ហ្ស៊ូហ្សាច បានមានប្រសាសន៍ថា៖ «អុំរុ» គឺមានន័យថា ជីវិត។ ដូច្នេះ អ្នកដែលនិយាយថា «លៈអុំរុលឡោះ» គឺប្រៀបដូចជាគាត់ស្បថដោយភាពស្ថិតស្ថេររបស់អល់ឡោះ។ អក្សរ «ឡាម» គឺសម្រាប់បញ្ជាក់ ហើយកិរិយាសព្ទដែលត្រូវបានស្បថគឺត្រូវបានលុបចោល មានន័យថា៖ អ្វីដែលខ្ញុំស្បថដោយសារវា។ ហេតុនេះហើយ ទើបក្រុមអ្នកប្រាជ្ញ ម៉ាលីគី និង ហាន់ហ្វី បានមានប្រសាសន៍ថា៖ ការស្បថនោះមានសុពលភាព ព្រោះថាភាពស្ថិតស្ថេររបស់អល់ឡោះ គឺជាគុណលក្ខណៈមួយនៃខ្លឹមសាររបស់ទ្រង់។ មានការរាយការណ៍ពីលោក ម៉ាលីក ថា៖ «ខ្ញុំមិនពេញចិត្តនឹងការស្បថដោយពាក្យនេះឡើយ»។ លោក អ៊ីស្ហាក ប៊ីន រ៉ាហាវៃ បានកត់ត្រាក្នុងសៀវភៅរបស់លោកពី អាប់ឌុលឡោះ ប៊ីន អាប់ប៊ី បាក់រ៉ោះ ថា៖ ការស្បថរបស់ អ៊ូស្មង់ ប៊ីន អាប់ប៊ី អាល់អាស គឺ៖ «លៈអុំរី»។ លោក ស៊ីហ្វៃ និង អ៊ីស្ហាក បានមានប្រសាសន៍ថា៖ វាមិនត្រូវបានរាប់ជាការស្បថឡើយ លើកលែងតែមានចេតនាស្បថប៉ុណ្ណោះ ព្រោះពាក្យនេះអាចប្រើក្នុងន័យចំណេះដឹង និងន័យសច្ចភាព។ ជួនកាលពាក្យចំណេះដឹងមានន័យថា អ្វីដែលត្រូវបានដឹង ហើយពាក្យសច្ចភាពមានន័យថា អ្វីដែលអល់ឡោះបានកំណត់។ មានការរាយការណ៍ពីលោក អះម៉ាត់ ស្រដៀងនឹងមតិទាំងពីរនេះ ប៉ុន្តែមតិដែលត្រឹមត្រូវជាងពីលោកគឺដូចទៅនឹងមតិរបស់លោក ស៊ីហ្វៃ។ ពួកគេបានឆ្លើយតបចំពោះអាយ៉ាត់គម្ពីរថា៖ អល់ឡោះមានសិទ្ធិស្បថដោយអ្វីដែលទ្រង់ចង់បានក្នុងចំណោមការបង្កើតរបស់ទ្រង់ ប៉ុន្តែសិទ្ធិនេះមិនមែនសម្រាប់មនុស្សឡើយ ព្រោះមានការហាមឃាត់មិនឱ្យស្បថដោយអ្វីផ្សេងក្រៅពីអល់ឡោះ។ លោក ណាវ៉ាវី បានមានប្រសាសន៍ក្នុងសៀវភៅ ស៊ើរហ៍ មូស្លីម (១/១៦៨) ថា៖ ព្រះបន្ទូលរបស់ រ៉សូល ﷺ ដែលថា៖ «គាត់ទទួលបានជោគជ័យហើយ តាមរយៈឪពុករបស់គាត់ ប្រសិនបើគាត់និយាយពិត» នេះគឺជាចំណុចមួយដែលអ្នកប្រាជ្ញតែងតែសួររកចម្លើយ ដោយសារវាផ្ទុយនឹងព្រះបន្ទូលរបស់ រ៉សូល ﷺ ដែលថា៖ «អ្នកណាដែលចង់ស្បថ ត្រូវតែស្បថដោយអល់ឡោះ» និងព្រះបន្ទូលរបស់ រ៉សូល ﷺ ដែលថា៖ «អល់ឡោះហាមឃាត់អ្នកទាំងឡាយមិនឱ្យស្បថដោយឪពុករបស់អ្នកទាំងឡាយឡើយ»។ ចម្លើយចំពោះរឿងនេះគឺថា៖ ព្រះបន្ទូលរបស់ រ៉សូល ﷺ ដែលថា «តាមរយៈឪពុករបស់គាត់» មិនមែនជាការស្បថនោះទេ។ វាគ្រាន់តែជាពាក្យដែលជនជាតិអារ៉ាប់តែងតែប្រើក្នុងសម្តីរបស់ពួកគេ ដោយមិនមានចេតនាស្បថពិតប្រាកដឡើយ។ ការហាមឃាត់គឺសំដៅទៅលើអ្នកដែលមានចេតនាស្បថពិតប្រាកដ ព្រោះវាជាការលើកតម្កើងអ្វីដែលខ្លួនស្បថដោយវា ឱ្យស្មើនឹងអល់ឡោះ។ នេះគឺជាចម្លើយដែលត្រឹមត្រូវ។ មានមតិមួយទៀតថា៖ វាអាចទៅរួចដែលថាពាក្យនេះកើតឡើងមុនពេលមានការហាមឃាត់មិនឱ្យស្បថដោយអ្វីផ្សេងក្រៅពីអល់ឡោះ។ អល់ឡោះគឺជាអ្នកដែលដឹងច្បាស់បំផុត។ ខ្ញុំ (អ្នកនិពន្ធ) សូមនិយាយថា៖ នៅពេលដែលការហាមឃាត់មិនឱ្យស្បថដោយអ្វីផ្សេងក្រៅពីអល់ឡោះ គឺជាចំណុចដែលដឹងច្បាស់ចំពោះមេដឹកនាំនៃស៊ូណាន់ន់ (អ៊ីម៉ាម) នោះ ចម្លើយចំពោះសម្តីនេះត្រូវតែយោងទៅលើទម្រង់ទីមួយដែលលោក ណាវ៉ាវី បានលើកឡើង។ នេះគឺជាចម្លើយដែលត្រឹមត្រូវ ប្រសិនបើអល់ឡោះមានព្រះហឫទ័យ។ ពាក្យនេះត្រូវបានចាត់ទុកដូចជាពាក្យដែលពួកគេនិយាយថា៖ «សូមឱ្យម្តាយរបស់អ្នកបាត់បង់អ្នក» (ស៊ិកឡាត់កៈ អុំមុក់) ឬ «សូមឱ្យច្រមុះរបស់អ្នកប្រឡាក់ដី» ឬ «សូមឱ្យដៃរបស់អ្នកប្រឡាក់ដី»។ ពួកគេមិនមានចេតនាបួងសួងឱ្យកើតរឿងទាំងនោះឡើយ វាគ្រាន់តែជាពាក្យដែលហូរចេញពីមាត់មនុស្សដោយគ្មានចេតនាបួងសួងអ្វីទាំងអស់។