ចរិតលក្ខណៈនៃការគៀបសង្កត់ និងការរំដោះសេរីភាព

ដោយព្រះនាមនៃអល់ឡោះដ៏មេត្តាប្រណីបំផុត។ បុព្វកថា សូមថ្វាយការសរសើរចំពោះអល់ឡោះ ដែលជាអ្នកបង្កើតសកលលោកដោយប្រព័ន្ធដ៏រឹងមាំ និងត្រឹមត្រូវ។ សូមឱ្យពរជ័យ និងសេចក្តីសុខសាន្តបានទៅលើព្យាការីទាំងឡាយរបស់ទ្រង់ ដែលជាអ្នកដឹកនាំប្រជាជាតិទាំងឡាយទៅរកសច្ចធម៌ដ៏ច្បាស់លាស់ ជាពិសេសគឺព្យាការីជនជាតិអារ៉ាប់ ដែលអល់ឡោះបានបញ្ជូនមកជាសេចក្តីមេត្តាដល់ពិភពលោកទាំងមូល ដើម្បីលើកកម្ពស់ពួកគេទាំងក្នុងជីវិតបច្ចុប្បន្ន និងជីវិតក្រោយសេចក្តីស្លាប់ តាមរយៈជណ្តើរនៃគតិបណ្ឌិតឆ្ពោះទៅកាន់ឋានដ៏ខ្ពង់ខ្ពស់។ ខ្ញុំសូមថ្លែងក្នុងនាមជាមូស្លីមជនជាតិអារ៉ាប់ម្នាក់ ដែលបង្ខំចិត្តត្រូវលាក់បាំងអត្តសញ្ញាណ ដូចទៅនឹងមនុស្សទន់ខ្សោយដែលហ៊ាននិយាយការពិត ហើយប្រកាសមតិរបស់ខ្លួននៅក្រោមផ្ទៃមេឃនៃបូព៌ាប្រទេស។ ខ្ញុំសង្ឃឹមថាអ្នកអាននឹងយល់ពីខ្លឹមសារ ដោយមិនចាំបាច់ខ្វល់ពីអ្នកនិយាយឡើយ ដូចពាក្យដែលគេតែងពោលថា៖ «ចូរស្គាល់សច្ចធម៌តាមរយៈខ្លឹមសាររបស់វា កុំស្គាល់តាមរយៈបុគ្គល»។ នៅឆ្នាំ ១៣១៨ នៃគ.ស.ហ (ហ៊ីជរះ) ខ្ញុំបានចាកចេញពីលំនៅឋានដើម្បីធ្វើដំណើរទៅកាន់បូព៌ាប្រទេស។ ខ្ញុំបានទៅទស្សនកិច្ចនៅប្រទេសអេហ្ស៊ីប ហើយបានយកទីនោះជាមជ្ឈមណ្ឌលសម្រាប់ខ្ញុំ ដោយឆ្លៀតឱកាសក្នុងសម័យកាលនៃសេរីភាពក្រោមការដឹកនាំរបស់មេដឹកនាំដ៏ថ្លៃថ្លា ដែលមាននាមដូចនឹងពូរបស់ព្យាការី (គឺអាបាស់ទី ២) ដែលជាអ្នកផ្សព្វផ្សាយសន្តិសុខពេញផ្ទៃប្រទេស។ ខ្ញុំបានឃើញថាគំនិតរបស់បញ្ញវន្តក្នុងប្រទេសអេហ្ស៊ីប ក៏ដូចជានៅទូទាំងបូព៌ាប្រទេសដែរ គឺកំពុងតែជជែកវែកញែកយ៉ាងខ្លាំងក្លាអំពីបញ្ហាធំមួយ គឺបញ្ហាសង្គមនៅក្នុងបូព៌ាប្រទេសជាទូទៅ និងក្នុងចំណោមមូស្លីមជាពិសេស។ ពួកគេក៏ដូចជាអ្នកស្រាវជ្រាវដទៃទៀតដែរ គឺម្នាក់ៗមានទស្សនៈរៀងៗខ្លួនអំពីមូលហេតុនៃភាពធ្លាក់ចុះ និងដំណោះស្រាយ។ ដោយសារតែខ្ញុំបានពិចារណាយ៉ាងល្អិតល្អន់ ទើបខ្ញុំយល់ឃើញថា មូលហេតុដើមនៃជំងឺនេះគឺ «របបផ្តាច់ការនយោបាយ» ហើយដំណោះស្រាយរបស់វាគឺការទប់ស្កាត់តាមរយៈ «ការពិគ្រោះយោបល់តាមបែបធម្មនុញ្ញ»។ គំនិតរបស់ខ្ញុំបានសម្រេចលើចំណុចនេះ បន្ទាប់ពីការស្រាវជ្រាវអស់រយៈពេល ៣០ ឆ្នាំ... ជាការស្រាវជ្រាវដែលខ្ញុំយល់ថា វាគ្របដណ្តប់ស្ទើរតែគ្រប់មូលហេតុដែលមនុស្សម្នាក់អាចនឹកឃើញនៅពេលមើលឃើញដំបូងថាជាដើមហេតុនៃជំងឺ ប៉ុន្តែនៅពេលពិនិត្យឱ្យបានស៊ីជម្រៅ គេនឹងរកឃើញថាវាមិនមែនជាមូលហេតុពិតប្រាកដទេ ឬវាគ្រាន់តែជាមែកធាងមិនមែនជាឫសគល់ ឬជាលទ្ធផលមិនមែនជាមធ្យោបាយឡើយ។ ឧទាហរណ៍ អ្នកខ្លះនិយាយថា៖ «ដើមហេតុនៃជំងឺគឺការធ្វេសប្រហែសក្នុងសាសនា» ប៉ុន្តែគេនឹងឈរស្ងៀមដោយភាពងឿងឆ្ងល់នៅពេលសួរខ្លួនឯងថា៖ «ហេតុអ្វីបានជាមនុស្សធ្វេសប្រហែសក្នុងសាសនា?»។ អ្នកខ្លះទៀតនិយាយថា៖ «ជំងឺគឺការខ្វែងគំនិតគ្នា» ប៉ុន្តែគេនឹងស្រឡាំងកាំងនៅពេលត្រូវពន្យល់ពីមូលហេតុនៃការខ្វែងគំនិតនោះ។ បើគេនិយាយថា៖ «មូលហេតុគឺភាពល្ងង់ខ្លៅ» នោះវានឹងក្លាយជាបញ្ហាត្រឡប់មកវិញ ព្រោះការខ្វែងគំនិតគ្នាក៏កើតមានក្នុងចំណោមអ្នកប្រាជ្ញយ៉ាងខ្លាំងក្លាដែរ... ដូច្នេះហើយ គេនឹងឃើញខ្លួនឯងនៅក្នុងរង្វង់ដ៏ស្មុគស្មាញមួយដែលគ្មានចំណុចចាប់ផ្តើម រហូតដល់គេត្រឡប់ទៅនិយាយថា៖ «នេះគឺជាអ្វីដែលអល់ឡោះចង់ឱ្យកើតមានចំពោះសត្វលោករបស់ទ្រង់» ដោយមិនខ្វល់ថាខួរក្បាល និងសាសនារបស់គេកំពុងជំទាស់ថា អល់ឡោះគឺជាព្រះដ៏មានគតិបណ្ឌិត យុត្តិធម៌ និងមេត្តាធម៌។ ដើម្បីសម្រួលដល់គំនិតរបស់អ្នកអាន ខ្ញុំនឹងរៀបរាប់នូវប្រធានបទដែលខ្ញុំបានចំណាយពេលយ៉ាងយូរក្នុងការវិភាគ និងប្រថុយជីវិតដើម្បីសិក្សាវា។ តាមរយៈនេះ ពួកគេនឹងដឹងថាខ្ញុំមិនបានយល់ស្របថា «របបផ្តាច់ការនយោបាយ» ជាដើមហេតុនៃជំងឺនោះទេ លុះត្រាតែខ្ញុំបានឆ្លងកាត់ការលំបាកយ៉ាងខ្លាំង ដែលខ្ញុំជឿថាខ្ញុំបានរកឃើញគោលដៅពិតប្រាកដ។ ខ្ញុំសូមអង្វរអល់ឡោះឱ្យទ្រង់ធ្វើឱ្យចេតនាដ៏ល្អរបស់ខ្ញុំ ក្លាយជាអ្នកជួយសម្រាលដល់អំពើបាបរបស់ខ្ញុំ។ ក្នុងដំណើរទស្សនកិច្ចទៅកាន់អេហ្ស៊ីបនេះ ខ្ញុំបានចុះផ្សាយក្នុងកាសែតល្បីៗមួយចំនួននូវអត្ថបទនយោបាយក្រោមចំណងជើងថា «របបផ្តាច់ការ»៖ តើរបបផ្តាច់ការជាអ្វី? តើវាមានឥទ្ធិពលយ៉ាងណាទៅលើសាសនា, វិទ្យាសាស្ត្រ, ការអប់រំ, សីលធម៌, កិត្តិយស និងទ្រព្យសម្បត្តិ... ជាដើម។ បន្ទាប់មក ក្នុងដំណើរទស្សនកិច្ចលើកទីពីរ ខ្ញុំបានបំពេញតាមសំណើរបស់យុវជនមួយក្រុម ដោយខ្ញុំបានពង្រីកប្រធានបទទាំងនោះ ជាពិសេសផ្នែកសង្គមដូចជាការអប់រំ និងសីលធម៌ ហើយខ្ញុំបានបន្ថែមនូវវិធីសាស្ត្រដើម្បីរួចផុតពីរបបផ្តាច់ការ។ ខ្ញុំបានបោះពុម្ពវាជាសៀវភៅមួយដែលមានចំណងជើងថា «ធម្មជាតិនៃរបបផ្តាច់ការ និងទីបញ្ចប់នៃទាសភាព» ហើយខ្ញុំបានឧទ្ទិសវាជាកាដូដល់យុវជនអារ៉ាប់ដ៏ថ្លៃថ្លា ដែលជាក្តីសង្ឃឹមរបស់ប្រជាជាតិ។ ក្នុងដំណើរទស្សនកិច្ចលើកទីបីនេះ ខ្ញុំបានឃើញថាសៀវភៅនោះត្រូវបានលក់អស់ក្នុងរយៈពេលដ៏ខ្លី ដូច្នេះខ្ញុំចង់កែសម្រួលវាឡើងវិញ ដោយបន្ថែមនូវអ្វីដែលខ្ញុំបានសិក្សា និងអនុវត្ត។ ខ្ញុំបានចំណាយពេលដ៏មានតម្លៃ និងការលំបាកយ៉ាងច្រើនក្នុងរឿងនេះ... ខ្ញុំមិនមានបំណងចង្អុលបង្ហាញទៅលើជនផ្តាច់ការណាម្នាក់ ឬរដ្ឋាភិបាលណាមួយឡើយ ប៉ុន្តែខ្ញុំចង់បង្ហាញពីធម្មជាតិនៃរបបផ្តាច់ការ និងអ្វីដែលវាធ្វើ។ ខ្ញុំមានគោលបំណងមួយទៀត គឺការដាស់តឿនឱ្យឃើញពីប្រភពនៃជំងឺដែលកប់ទុក ដើម្បីឱ្យអ្នកដែលបានជួបគ្រោះមហន្តរាយដឹងថា ពួកគេខ្លួនឯងជាអ្នកបង្កឱ្យមានរឿងនេះ កុំឱ្យពួកគេបន្ទោសអ្នកដទៃ ឬបន្ទោសវាសនាឡើយ ប៉ុន្តែត្រូវបន្ទោសភាពល្ងង់ខ្លៅ ការបាត់បង់ឆន្ទៈ និងការខ្ជិលច្រអូស...។ ខ្ញុំបានជ្រើសរើសស្ទីលសរសេរដែលងាយយល់ និងមានប្រយោជន៍ ដែលអ្នកនិពន្ធគ្រប់ភាសាបានជ្រើសរើស ដើម្បីជៀសវាងភាពស្មុគស្មាញ។ ខ្ញុំមិនសុំការលើកលែងចំពោះកំហុសឆ្គងឡើយ ប៉ុន្តែខ្ញុំសូមនិយាយថា៖ នេះគឺជាកិច្ចខិតខំប្រឹងប្រែងរបស់ខ្ញុំ ហើយអ្នករិះគន់ដែលមានចំណេះដឹងអាចបង្ហាញអ្វីដែលល្អជាងនេះបាន។ ខ្ញុំគ្រាន់តែជាអ្នកបើកទ្វារតូចមួយនៃរបបផ្តាច់ការប៉ុណ្ណោះ សង្ឃឹមថាពេលវេលានឹងធ្វើឱ្យវាបើកកាន់តែទូលាយ។ អល់ឡោះគឺជាអ្នកដឹកនាំអ្នកដែលស្វែងរកសេចក្តីពិត។ ១៣២០ នៃគ.ស.ហ - ១៩០២ នៃគ.ស.

សេចក្តីផ្តើម មិនមានអ្វីដែលត្រូវលាក់បាំងឡើយថា នយោបាយគឺជាវិទ្យាសាស្ត្រដ៏ទូលំទូលាយមួយ ដែលបែកមែកធាងទៅជាសិល្បៈជាច្រើន និងប្រធានបទលម្អិតផ្សេងៗគ្នា។ កម្រនឹងមានមនុស្សណាម្នាក់អាចស្វែងយល់បានអស់នូវវិទ្យាសាស្ត្រនេះ ហើយក៏កម្រនឹងមានមនុស្សណាម្នាក់ដែលមិនពាក់ព័ន្ធនឹងវាដែរ។ នៅក្នុងគ្រប់ប្រជាជាតិដែលមានការរីកចម្រើន សុទ្ធតែមានអ្នកប្រាជ្ញខាងនយោបាយ ដែលបានលើកឡើងអំពីសិល្បៈ និងប្រធានបទនយោបាយ តាមរយៈការសរសេរក្នុងគម្ពីរ សាសនា ច្បាប់ ប្រវត្តិសាស្ត្រ សីលធម៌ ឬអក្សរសាស្ត្រ។ គេមិនឃើញមានសៀវភៅដែលសរសេរផ្តាច់មុខអំពីនយោបាយពីសម័យបុរាណឡើយ ក្រៅពីស្ថាបនិកនៃសាធារណរដ្ឋនៅរ៉ូម និងក្រិក។ ប៉ុន្តែមានស្នាដៃនយោបាយបែបសីលធម៌ខ្លះ ដូចជាសៀវភៅ «កាលីឡះ វ៉ា ទិម្នះ» (Kalila wa-Dimna) និងសាររបស់ «ហ្គ្រេហ្គោរី» (Gregorius) ឬស្នាដៃនយោបាយបែបសាសនា ដូចជា «នះជុល បាល៉ាហ្កោះ» (Nahj អាល់-Balagha) និងសៀវភៅ «អាល់-ខារ៉ាច» (Kitab អាល់-Kharaj)។ ចំណែកក្នុងយុគសម័យកណ្តាល គេមិនឃើញមានការសិក្សាស្រាវជ្រាវលម្អិតអំពីវិស័យនេះក្រៅពីអ្នកប្រាជ្ញឥស្លាមឡើយ។ ពួកគេបាននិពន្ធវាដោយលាយឡំជាមួយសីលធម៌ ដូចជា រ៉ាហ្ស៊ី (Razi), តូស៊ី (Tusi), ហ្កាហ្សាលី (Ghazali) និងអាឡាអ៊ី (Ala'i) ដែលជាវិធីសាស្ត្ររបស់ជនជាតិពែរ្ស។ លាយឡំជាមួយអក្សរសាស្ត្រ ដូចជា ម៉ារី (Ma'arri) និងមូតាន៉ាប៊ី (Mutanabbi) ដែលជាវិធីសាស្ត្ររបស់ជនជាតិអារ៉ាប់។ និងលាយឡំជាមួយប្រវត្តិសាស្ត្រ ដូចជា អ៊ីប៊ុន ខាល់ឌូន (Ibn Khaldun) និងអ៊ីប៊ុន បាតូតា (Ibn Battuta) ដែលជាវិធីសាស្ត្ររបស់ជនជាតិម៉ារ៉ុក។ រីឯអ្នកជំនាន់ក្រោយនៅអឺរ៉ុប និងអាមេរិក ពួកគេបានពង្រីកវិទ្យាសាស្ត្រនេះយ៉ាងទូលំទូលាយ ហើយបាននិពន្ធវាជាច្រើនរហូតដល់មានភាពលម្អិត។ ពួកគេថែមទាំងបានបំបែកប្រធានបទខ្លះនៃនយោបាយទៅជាសៀវភៅដាច់ដោយឡែកដែលមានកម្រាស់ក្រាស់ៗ ហើយបានបែងចែកប្រធានបទទាំងនោះទៅជា នយោបាយទូទៅ, នយោបាយការបរទេស, នយោបាយរដ្ឋបាល, នយោបាយសេដ្ឋកិច្ច, នយោបាយច្បាប់ ជាដើម។ ពួកគេបានបែងចែកនីមួយៗទៅជាជំពូក គោលការណ៍ និងមែកធាងជាច្រើន។ ចំណែកអ្នកជំនាន់ក្រោយនៅបូព៌ាប្រទេសវិញ ក្នុងចំណោមជនជាតិទួរគីមានអ្នកនិពន្ធជាច្រើនដែលបានសរសេរអំពីប្រធានបទភាគច្រើននៃនយោបាយទាំងបែបឯករាជ្យ និងបែបលាយឡំ ដូចជា៖ អាហ្មេត ជូដេត ប៉ាសា (Ahmed Cevdet Pasha), កាម៉ាល់ បេក (Kemal Bey), ស៊ូឡៃម៉ាន ប៉ាសា (Suleiman Pasha) និងហាសាន់ ហ្វេមមី ប៉ាសា (Hasan Fehmi Pasha)។ ចំណែកអ្នកនិពន្ធជនជាតិអារ៉ាប់មានចំនួនតិចតួច ដែលគួរឱ្យកត់សម្គាល់មានដូចជា៖ រីហ្វាអា បេក (Rifa'a Bey), ខៃរុឌីន ប៉ាសា អាល់-ទូនីស៊ី (Khair អាល់-Din Pasha អាល់-Tunisi), អាហ្មេត ហ្វារីស (Ahmed Faris), សាលីម អាល់-ប៊ូស្តានី (Salim អាល់-Bustani) និងអាល់-ម៉ាប៊ូស អាល់-ម៉ាដានី (អាល់-Mab'uth អាល់-Madani)។ ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ ហាក់ដូចជាអ្នកនិពន្ធនយោបាយជនជាតិអារ៉ាប់មានការកើនឡើង ដោយផ្អែកលើអ្វីដែលបានបង្ហាញនៅក្នុងអត្ថបទតាមកាសែត និងទស្សនាវដ្តីជាច្រើន។ ហេតុដូច្នេះហើយ ទើបខ្ញុំដែលជាអ្នកខ្សោយម្នាក់នេះ មានគំនិតចង់រំលឹកដល់ពួកគេតាមរយៈកាសែតអារ៉ាប់មួយចំនួន អំពីប្រធានបទដែលសំខាន់បំផុតនៃនយោបាយ ដែលកម្រមានអ្នកណាប៉ះពាល់ដល់វា។ ខ្ញុំសូមអញ្ជើញពួកគេឱ្យចូលមកក្នុងទីលានប្រកួតប្រជែង ដើម្បីបម្រើផលប្រយោជន៍ដ៏ល្អបំផុត ដែលពួកគេអាចបំភ្លឺគំនិតរបស់បងប្អូនជនជាតិបូព៌ា និងដាស់តឿនពួកគេ ជាពិសេសជនជាតិអារ៉ាប់ ឱ្យភ្ញាក់រលឹកពីអ្វីដែលពួកគេកំពុងតែធ្វេសប្រហែស។ តាមរយៈការស្រាវជ្រាវ ការពន្យល់ ការលើកឧទាហរណ៍ និងការវិភាគថា៖ «តើអ្វីទៅជាជំងឺរបស់បូព៌ា ហើយអ្វីទៅជាថ្នាំព្យាបាលវា?»។ ដោយសារនិយមន័យនៃវិទ្យាសាស្ត្រនយោបាយ គឺ «ការគ្រប់គ្រងកិច្ចការរួមដោយផ្អែកលើប្រាជ្ញា» នោះប្រធានបទដំបូង និងសំខាន់បំផុតនៃនយោបាយគឺ (អំណាចផ្តាច់ការ) ពោលគឺការចាត់ចែងកិច្ចការរួមដោយផ្អែកលើចំណង់ផ្ទាល់ខ្លួន។ ខ្ញុំយល់ឃើញថា អ្នកដែលនិយាយអំពីអំណាចផ្តាច់ការ ត្រូវតែពិចារណាលើការកំណត់ និងការវិភាគថា៖ «តើអ្វីទៅជាអំណាចផ្តាច់ការ? តើអ្វីជាមូលហេតុរបស់វា? តើអ្វីជារោគសញ្ញារបស់វា? តើវាវិវត្តយ៉ាងដូចម្តេច? តើការព្រមានរបស់វាជាអ្វី? ហើយតើថ្នាំព្យាបាលវាជាអ្វី?»។ ប្រធានបទនីមួយៗទាំងនេះអាចបកស្រាយបានយ៉ាងលម្អិត និងមានប្រធានបទរងជាច្រើន ដែលសំខាន់បំផុតគឺ៖ តើអ្វីជាធម្មជាតិនៃអំណាចផ្តាច់ការ? ហេតុអ្វីបានជាអ្នកផ្តាច់ការមានការភ័យខ្លាចខ្លាំង? ហេតុអ្វីបានជាភាពកំសាកចូលគ្របដណ្តប់លើប្រជារាស្ត្ររបស់អ្នកផ្តាច់ការ? តើអំណាចផ្តាច់ការមានឥទ្ធិពលយ៉ាងណាចំពោះសាសនា? ចំពោះវិទ្យាសាស្ត្រ? ចំពោះកិត្តិយស? ចំពោះទ្រព្យសម្បត្តិ? ចំពោះសីលធម៌? ចំពោះការរីកចម្រើន? ចំពោះការអប់រំ? និងចំពោះការអភិវឌ្ឍប្រទេសជាតិ? តើអ្នកណាខ្លះជាជំនួយការរបស់អ្នកផ្តាច់ការ? តើអំណាចផ្តាច់ការអាចទ្រាំទ្របានដែរឬទេ? តើត្រូវធ្វើដូចម្តេចដើម្បីរួចផុតពីអំណាចផ្តាច់ការ? ហើយតើគួរយកអ្វីមកជំនួសអំណាចផ្តាច់ការ? មុននឹងចូលទៅក្នុងបញ្ហាទាំងនេះ យើងអាចចង្អុលបង្ហាញលទ្ធផលដែលអ្នកស្រាវជ្រាវក្នុងប្រធានបទនេះបានសន្និដ្ឋាន ដែលជាលទ្ធផលមានអត្ថន័យដូចគ្នា ប៉ុន្តែមានការបញ្ចេញមតិខុសៗគ្នាទៅតាមទស្សនៈ និងការយល់ឃើញរៀងៗខ្លួន៖ អ្នកនិយមសម្ភារៈនិយមនិយាយថា៖ ជំងឺគឺ «កម្លាំង» ហើយថ្នាំព្យាបាលគឺ «ការតស៊ូ»។ អ្នកនយោបាយនិយាយថា៖ ជំងឺគឺ «ការធ្វើជាទាសករលើមនុស្សជាតិ» ហើយថ្នាំព្យាបាលគឺ «ការដណ្តើមយកសេរីភាពមកវិញ»។ អ្នកប្រាជ្ញនិយាយថា៖ ជំងឺគឺ «សមត្ថភាពក្នុងការធ្វើបាប» ហើយថ្នាំព្យាបាលគឺ «សមត្ថភាពក្នុងការផ្តល់យុត្តិធម៌»។ អ្នកច្បាប់និយាយថា៖ ជំងឺគឺ «អំណាចឈ្នះលើច្បាប់ (សារីអាហ៍)» ហើយថ្នាំព្យាបាលគឺ «ការធ្វើឱ្យច្បាប់ (សារីអាហ៍) ឈ្នះលើអំណាច»។ អ្នកគោរពប្រតិបត្តិព្រះជាម្ចាស់ (រ៉ាប់បាណ៊ី) និយាយថា៖ ជំងឺគឺ «ការយកខ្លួនទៅប្រៀបនឹងអំណាចរបស់អល់ឡោះ» ហើយថ្នាំព្យាបាលគឺ «ការធ្វើតូហ៊ីត (ឯកភាព) ចំពោះអល់ឡោះយ៉ាងពិតប្រាកដ»។ ទាំងនេះគឺជាទស្សនៈរបស់អ្នកគិត។ ចំណែកអ្នកដែលមានឆន្ទៈមោះមុតវិញ៖ អ្នកមានមោទនភាពនិយាយថា៖ ជំងឺគឺ «ការលាតកសម្រាប់ពាក់ច្រវាក់» ហើយថ្នាំព្យាបាលគឺ «ការងើបមុខឡើងពីភាពអាម៉ាស់»។ អ្នកមានចិត្តរឹងមាំនិយាយថា៖ ជំងឺគឺ «ការមានមេដឹកនាំដែលគ្មានការគ្រប់គ្រង» ហើយថ្នាំព្យាបាលគឺ «ការចងពួកគេដោយខ្សែចំណងដ៏រឹងមាំ»។ អ្នកស្រឡាញ់សេរីភាពនិយាយថា៖ ជំងឺគឺ «ការលើកតម្កើងខ្លួនលើអ្នកដទៃដោយមិនត្រឹមត្រូវ» ហើយថ្នាំព្យាបាលគឺ «ការបន្ទាបខ្លួនអ្នកដែលក្រអឺតក្រទម»។ អ្នកដែលហ៊ានលះបង់និយាយថា៖ ជំងឺគឺ «ការស្រឡាញ់ជីវិត» ហើយថ្នាំព្យាបាលគឺ «ការស្រឡាញ់សេចក្តីស្លាប់»។

តើអ្វីទៅជាអំណាចផ្តាច់ការ? អំណាចផ្តាច់ការ (អាល់-Istibdad) ក្នុងន័យភាសា គឺការដែលមនុស្សម្នាក់មានមោទនភាពលើគំនិតរបស់ខ្លួន ការបដិសេធមិនព្រមទទួលយកដំបូន្មាន ឬការធ្វើអ្វីៗដោយឯករាជ្យទាំងក្នុងគំនិត និងសិទ្ធិរួម។ នៅពេលនិយាយដល់ពាក្យថា «អំណាចផ្តាច់ការ» ជាទូទៅគេសំដៅទៅលើអំណាចផ្តាច់ការរបស់រដ្ឋាភិបាល ព្រោះវាជាទម្រង់ដ៏អាក្រក់បំផុតដែលធ្វើឱ្យមនុស្សក្លាយជាសត្វលោកដែលមានទុក្ខវេទនាបំផុត។ ចំណែកឯការដែលតណ្ហាត្រួតត្រាលើបញ្ញា ការត្រួតត្រារបស់ឪពុក គ្រូបង្រៀន ស្វាមី មេដឹកនាំសាសនាខ្លះ ក្រុមហ៊ុនខ្លះ ឬវណ្ណៈខ្លះ នោះត្រូវបានគេហៅថាជាអំណាចផ្តាច់ការក្នុងន័យប្រៀបធៀប ឬដោយមានការបន្ថែមពាក្យ។ អំណាចផ្តាច់ការក្នុងន័យនយោបាយ គឺការដែលបុគ្គលម្នាក់ ឬក្រុមមនុស្សមួយក្រុម ប្រើសិទ្ធិអំណាចលើប្រជាជនតាមតែចិត្តចង់ ដោយមិនខ្លាចការទទួលខុសត្រូវ។ ក្នុងបរិបទនេះ គេច្រើនប្រើពាក្យជំនួសពាក្យ «ផ្តាច់ការ» ដូចជា៖ ការធ្វើជាទាសករ, ការគាបសង្កត់, ការជិះជាន់ និងការគ្រប់គ្រងតាមអំពើចិត្ត។ ចំណែកពាក្យផ្ទុយវិញមានដូចជា៖ សមភាព, មនសិការរួម, សមធម៌ និងអំណាចសាធារណៈ។ សម្រាប់ពាក្យ «អ្នកផ្តាច់ការ» គេប្រើពាក្យ៖ មនុស្សឃោរឃៅ, មេដឹកនាំផ្តាច់ការ, អ្នកគ្រប់គ្រងតាមអំពើចិត្ត និងអ្នកគ្រប់គ្រងដាច់ខាត។ ចំពោះ «រដ្ឋាភិបាលផ្តាច់ការ» គេប្រើពាក្យផ្ទុយថា៖ រដ្ឋាភិបាលយុត្តិធម៌, រដ្ឋាភិបាលដែលមានការទទួលខុសត្រូវ, រដ្ឋាភិបាលដែលមានដែនកំណត់ និងរដ្ឋាភិបាលតាមរដ្ឋធម្មនុញ្ញ។ ចំពោះប្រជារាស្ត្រ (អ្នកដែលស្ថិតក្រោមអំណាចផ្តាច់ការ) គេប្រើពាក្យ៖ អ្នកជាប់ឃុំ, អ្នកដែលត្រូវបានគេមើលងាយ, អ្នកក្រីក្រ និងអ្នកដែលត្រូវបានគេបង្ខំឱ្យចុះចូល។ ចំណែកពាក្យផ្ទុយគឺ៖ អ្នកមានសេរីភាព, អ្នកមានកិត្តិយស, អ្នកមានជីវិត និងអ្នកមានសេចក្តីថ្លៃថ្នូរ។ នេះគឺជាការកំណត់និយមន័យតាមរយៈពាក្យមានន័យដូច និងពាក្យផ្ទុយ។ ចំណែកការកំណត់និយមន័យតាមរយៈការពិពណ៌នាវិញ គឺ៖ អំណាចផ្តាច់ការគឺជាលក្ខណៈនៃរដ្ឋាភិបាលដែលគ្មានដែនកំណត់ទាំងក្នុងសកម្មភាព និងច្បាប់ ដែលគ្រប់គ្រងកិច្ចការរបស់ប្រជារាស្ត្រតាមតែចិត្តចង់ ដោយមិនខ្លាចការគណនា ឬការដាក់ទោសទណ្ឌណាមួយឡើយ។ ការពន្យល់គឺថា រដ្ឋាភិបាលនោះមិនមានកាតព្វកិច្ចអនុវត្តសកម្មភាពរបស់ខ្លួនទៅតាមច្បាប់ (ស៊ារីអាហ៍) ឬតាមគំរូប្រពៃណី ឬតាមឆន្ទៈរបស់ជាតិឡើយ។ នេះគឺជាស្ថានភាពនៃរដ្ឋាភិបាលដាច់ខាត។ ឬមួយទៀត រដ្ឋាភិបាលនោះមានដែនកំណត់ខ្លះ ប៉ុន្តែដោយសារឥទ្ធិពលរបស់ខ្លួន គេអាចលុបចោលដែនកំណត់ទាំងនោះតាមតែចិត្តចង់។ នេះគឺជាស្ថានភាពនៃរដ្ឋាភិបាលភាគច្រើនដែលហៅខ្លួនឯងថាជារដ្ឋាភិបាលមានដែនកំណត់ ឬសាធារណរដ្ឋ។ ទម្រង់នៃរដ្ឋាភិបាលផ្តាច់ការមានច្រើន ដែលការស្រាវជ្រាវនេះមិនមែនជាកន្លែងសម្រាប់លម្អិតនោះទេ។ គ្រាន់តែចង់បញ្ជាក់នៅទីនេះថា លក្ខណៈផ្តាច់ការ មិនត្រឹមតែរួមបញ្ចូលរដ្ឋាភិបាលរបស់បុគ្គលម្នាក់ដែលដណ្តើមអំណាចដោយកម្លាំង ឬតាមរយៈមរតកប៉ុណ្ណោះទេ ប៉ុន្តែថែមទាំងរួមបញ្ចូលមេដឹកនាំដែលត្រូវបានជ្រើសតាំង ប៉ុន្តែមិនមានការទទួលខុសត្រូវ ហើយក៏រួមបញ្ចូលរដ្ឋាភិបាលជាក្រុម ទោះបីជាត្រូវបានជ្រើសតាំងក៏ដោយ។ ព្រោះថាការចូលរួមក្នុងគំនិតមិនអាចលុបបំបាត់អំណាចផ្តាច់ការបានឡើយ វាគ្រាន់តែអាចកែសម្រួលបានខ្លះប៉ុណ្ណោះ ហើយពេលខ្លះការព្រមព្រៀងគ្នារបស់ក្រុមអាចមានគ្រោះថ្នាក់ជាងអំណាចផ្តាច់ការរបស់បុគ្គលម្នាក់ទៅទៀត។ វាក៏រួមបញ្ចូលទាំងរដ្ឋាភិបាលតាមរដ្ឋធម្មនុញ្ញដែលបំបែកអំណាចនីតិបញ្ញត្តិ អំណាចនីតិប្រតិបត្តិ និងអំណាចត្រួតពិនិត្យដាច់ចេញពីគ្នាទាំងស្រុងផងដែរ។ ព្រោះអំណាចផ្តាច់ការនឹងមិនរលាយបាត់ឡើយ ដរាបណាគ្មានការភ្ជាប់ទំនាក់ទំនងនៃការទទួលខុសត្រូវ ពោលគឺអ្នកប្រតិបត្តិត្រូវទទួលខុសត្រូវចំពោះអ្នកតាក់តែងច្បាប់ ហើយអ្នកទាំងនោះត្រូវទទួលខុសត្រូវចំពោះជាតិ ដែលជាជាតិដឹងថាខ្លួនជាម្ចាស់អំណាចពិតប្រាកដ និងចេះត្រួតពិនិត្យ និងទាមទារការទទួលខុសត្រូវ។ កម្រិតដ៏អាក្រក់បំផុតនៃអំណាចផ្តាច់ការ ដែលយើងត្រូវសុំការការពារពីអល់ឡោះឱ្យផុតពីវា គឺរដ្ឋាភិបាលរបស់បុគ្គលម្នាក់ដែលដាច់ខាត ជាអ្នកស្នងរាជ្យ ជាមេបញ្ជាការកងទ័ព និងជាអ្នកកាន់អំណាចខាងសាសនា។ យើងអាចនិយាយបានថា រាល់ពេលដែលលក្ខណៈទាំងនេះថយចុះ អំណាចផ្តាច់ការក៏ថយចុះដែរ រហូតដល់ទៅមេដឹកនាំដែលត្រូវបានជ្រើសតាំងជាបណ្តោះអាសន្ន និងមានការទទួលខុសត្រូវពិតប្រាកដ។ ដូចគ្នានេះដែរ អំណាចផ្តាច់ការនឹងថយចុះតាមធម្មជាតិ នៅពេលដែលចំនួនប្រជាជនតិច ការភ្ជាប់ទំនាក់ទំនងជាមួយទ្រព្យសម្បត្តិថេរតិច គម្លាតនៃទ្រព្យសម្បត្តិមានតិច និងនៅពេលដែលប្រជាជនមានការរីកចម្រើនខាងចំណេះដឹង។ រដ្ឋាភិបាលមិនថាប្រភេទណាក៏ដោយ មិនអាចរួចផុតពីលក្ខណៈផ្តាច់ការបានឡើយ ដរាបណាមិនស្ថិតក្រោមការត្រួតពិនិត្យយ៉ាងតឹងរ៉ឹង និងការគណនាដែលមិនមានការយោគយល់ ដូចដែលបានកើតឡើងក្នុងសម័យដើមនៃឥស្លាម ដែលគេបានរិះគន់លើសម័យកាលរបស់អ៊ូស្មង់ (Uthman) រួចបន្តមកសម័យកាលរបស់អាលី (អាលី) រ៉ឌីយល់ឡោះហ៊ូ អាន់ហ៊ូម៉ា (សូមអល់ឡោះពេញចិត្តចំពោះអ្នកទាំងពីរ)។ ក្នុងចំណោមរឿងដែលត្រូវបានកំណត់ដោយធម្មជាតិ និងប្រវត្តិសាស្ត្រគឺថា៖ គ្មានរដ្ឋាភិបាលយុត្តិធម៌ណាមួយដែលគេចផុតពីការទទួលខុសត្រូវ ដោយសារតែភាពធ្វេសប្រហែសរបស់ជាតិ ឬដោយសារតែរដ្ឋាភិបាលអាចបោកបញ្ឆោតជាតិបានឡើយ គឺវានឹងប្រញាប់ប្រញាល់ទៅរកលក្ខណៈផ្តាច់ការ។ ហើយនៅពេលដែលវាគ្រប់គ្រងបានហើយ វានឹងមិនបោះបង់ចោលឡើយ ដោយមានឧបករណ៍ដ៏អស្ចារ្យពីរនៅក្នុងដៃ៖ ភាពល្ងង់ខ្លៅរបស់ជាតិ និងកងទ័ពដែលរៀបចំយ៉ាងល្អ។ ទាំងនេះគឺជាគ្រោះមហន្តរាយដ៏ធំបំផុតរបស់ជាតិ និងជាចំណុចខ្វះខាតដ៏សំខាន់បំផុតរបស់មនុស្សជាតិ។ អំណាចផ្តាច់ការដ៏អាក្រក់បំផុតមួយគឺ ការផ្តាច់ការនៃភាពល្ងង់ខ្លៅលើចំណេះដឹង និងការផ្តាច់ការនៃតណ្ហាលើបញ្ញា ដែលគេហៅថាការផ្តាច់ការរបស់មនុស្សលើខ្លួនឯង។ នោះគឺដោយសារតែអល់ឡោះ (សូមឱ្យពរជ័យរបស់ទ្រង់មានភាពរុងរឿង) បានបង្កើតមនុស្សមកដោយសេរី ដោយមានបញ្ញាជាអ្នកដឹកនាំ ប៉ុន្តែគេបែរជាបដិសេធ ហើយចង់ក្លាយជាទាសករដែលមានភាពល្ងង់ខ្លៅជាអ្នកដឹកនាំ។ ទ្រង់បានបង្កើតគេមក ហើយបានរៀបចំឱ្យមានម្តាយ និងឪពុកដើម្បីថែរក្សាគេរហូតដល់គេពេញវ័យ បន្ទាប់មកទ្រង់បានកំណត់ឱ្យផែនដីជាម្តាយ និងការងារជាឪពុក ប៉ុន្តែគេបែរជាបដិសេធ ហើយចង់ឱ្យជាតិរបស់គេជាម្តាយ និងអ្នកគ្រប់គ្រងរបស់គេជាឪពុកទៅវិញ។ ទ្រង់បានបង្កើតឱ្យគេមានការយល់ដឹងដើម្បីស្វែងរកជីវភាព និងការពារខ្លួនពីគ្រោះថ្នាក់ មានភ្នែកដើម្បីមើល មានជើងដើម្បីដើរ មានដៃដើម្បីធ្វើការ និងមានអណ្តាតដើម្បីជាអ្នកបកស្រាយពីមនសិការរបស់ខ្លួន ប៉ុន្តែគេបែរជាបដិសេធ ហើយចង់ក្លាយជាអ្វីដែលមិនមែនជាខ្លួនឯង។

ការផ្តាច់ការ និងសាសនា មតិរបស់អ្នកប្រាជ្ញភាគច្រើនដែលសិក្សាអំពីប្រវត្តិសាស្ត្រធម្មជាតិនៃសាសនា បានឯកភាពគ្នាថា ការផ្តាច់ការផ្នែកនយោបាយ កើតចេញពីការផ្តាច់ការផ្នែកសាសនា។ អ្នកខ្លះទៀតនិយាយថា ទោះបីវាមិនមែនជាការបង្កើតចេញពីគ្នាក៏ដោយ ក៏វាជាបងប្អូននឹងគ្នាដែរ ដែលមានឪពុកឈ្មោះថា «ការត្រួតត្រា» និងមានម្តាយឈ្មោះថា «អំណាច»។ ឬអាចនិយាយបានថា វាជាកូនភ្លោះដ៏មានឥទ្ធិពល ដែលមានចំណងទាក់ទងគ្នាដោយសារតម្រូវការក្នុងការសហការគ្នាដើម្បីបង្ក្រាបមនុស្សជាតិ។ ភាពស្រដៀងគ្នារវាងអ្នកទាំងពីរគឺថា ពួកគេសុទ្ធតែជាអ្នកគ្រប់គ្រង ដោយម្នាក់គ្រប់គ្រងលើអាណាចក្រនៃរូបកាយ និងម្នាក់ទៀតគ្រប់គ្រងលើពិភពនៃដួងចិត្ត។ ក្រុមអ្នកប្រាជ្ញទាំងពីរនេះយល់ឃើញត្រឹមត្រូវតាមទស្សនៈនៃអត្ថន័យរឿងព្រេងបុរាណ ផ្នែកប្រវត្តិសាស្ត្រនៃគម្ពីរតូរ៉ាត និងសារនានាដែលបន្ថែមទៅក្នុងគម្ពីរអ៊ិនជីល។ ប៉ុន្តែពួកគេយល់ខុសនៅពេលដែលពួកគេមើលទៅលើផ្នែកអប់រំសីលធម៌នៅក្នុងគម្ពីរទាំងនោះ ដូចដែលពួកគេយល់ខុសនៅពេលដែលពួកគេមើលឃើញថា គម្ពីរគួរអានបានមកដើម្បីគាំទ្រដល់ការផ្តាច់ការផ្នែកនយោបាយ។ វាមិនមែនជាលេសឡើយដែលពួកគេនិយាយថា៖ «យើងមិនយល់ពីខ្លឹមសារដ៏ជ្រាលជ្រៅនៃគម្ពីរគួរអាន ដោយសារវាលាក់កំបាំងនៅក្នុងភាពអស្ចារ្យនៃភាសារបស់វា និងនៅពីក្រោយចំណេះដឹងអំពីមូលហេតុនៃការចុះមកនៃខគម្ពីរនានា»។ ផ្ទុយទៅវិញ យើងសន្និដ្ឋានដោយផ្អែកលើអ្វីដែលយើងបានឃើញលើប្រជាជនមូស្លីមអស់រយៈពេលជាច្រើនសតវត្សរ៍មកនេះ រហូតដល់បច្ចុប្បន្ន អំពីការដែលអ្នកផ្តាច់ការរបស់ពួកគេបានប្រើប្រាស់សាសនាជាជំនួយ។ អ្នកនិពន្ធទាំងនេះនិយាយថា៖ ការបង្រៀនផ្នែកសាសនា រួមទាំងគម្ពីរដែលមកពីអល់ឡោះ បានអំពាវនាវឱ្យមនុស្សជាតិមានការកោតខ្លាចចំពោះអំណាចដ៏មហិមាដែលបញ្ញាមិនអាចយល់ដល់ខ្លឹមសាររបស់វាបាន។ វាជាអំណាចដែលគំរាមកំហែងមនុស្សជាតិដោយគ្រោះមហន្តរាយក្នុងជីវិតតែមួយមុខ ដូចដែលមានក្នុងសាសនាព្រះពុទ្ធ និងសាសនាយូដា ឬក្នុងជីវិតនេះ និងក្រោយពេលស្លាប់ ដូចដែលមានក្នុងសាសនានិងឥស្លាម។ វាជាការគំរាមកំហែងដែលធ្វើឱ្យរាងកាយញ័ររន្ធត់ កម្លាំងចុះខ្សោយ បញ្ញាស្មារតីវង្វេងវង្វាន់ រហូតដល់ចុះចាញ់នឹងភាពល្ងង់ខ្លៅ និងភាពខ្ជិលច្រអូស។ បន្ទាប់មក ការបង្រៀនទាំងនេះក៏បើកទ្វារទៅរកការសង្គ្រោះពីការភ័យខ្លាចទាំងនោះ ដែលនៅពីក្រោយទ្វារនោះមានសេចក្តីសុខដ៏ស្ថិតស្ថេរ។ ប៉ុន្តែ នៅលើទ្វារទាំងនោះមានអ្នកយាមដូចជា ព្រាហ្មណ៍ អ្នកបួស និងបព្វជិតជាដើម ដែលពួកគេមិនអនុញ្ញាតឱ្យមនុស្សចូលឡើយ ប្រសិនបើមិនគោរពពួកគេដោយភាពបន្ទាបខ្លួន និងការដឹងគុណ ឬផ្តល់ទ្រព្យសម្បត្តិឱ្យពួកគេក្នុងនាមជាការបន់ស្រន់ ឬជាតម្លៃនៃការលោះបាប។ សូម្បីតែអ្នកយាមទាំងនោះក្នុងសាសនាខ្លះ ក៏បានរារាំងការជួបគ្នារវាងវិញ្ញាណនិងម្ចាស់របស់វាដែរ ប្រសិនបើមិនបានបង់ថ្លៃឆ្លងកាត់ទៅកាន់ផ្នូរ ឬថ្លៃលោះបាបពីឋានកណ្តាល (អាក់រ៉ូហ្វ)។ អ្នកដែលមានឥទ្ធិពលលើសាសនាទាំងនេះ តែងតែធ្វើឱ្យមនុស្សភ័យខ្លាចចំពោះកំហឹងរបស់អល់ឡោះ និងព្រមានពួកគេអំពីគ្រោះមហន្តរាយ និងការដាក់ទណ្ឌកម្មរបស់ទ្រង់។ បន្ទាប់មក ពួកគេក៏ណែនាំពួកគេថា គ្មានផ្លូវចេញ ឬទីពឹងណាផ្សេងក្រៅពីការទៅពឹងពាក់អ្នកដែលនៅក្នុងផ្នូរ ដែលមានទំនាក់ទំនង ឬមានឥទ្ធិពលលើអល់ឡោះ ដើម្បីឱ្យពួកគេការពារពីកំហឹងរបស់ទ្រង់។ ពួកគេនិយាយថា៖ អ្នកនយោបាយក៏កសាងការផ្តាច់ការរបស់ពួកគេលើមូលដ្ឋានបែបនេះដែរ។ ពួកគេធ្វើឱ្យមនុស្សភ័យខ្លាចដោយការលើកតម្កើងខ្លួនឯង និងភាពអំនួត ហើយបង្ក្រាបពួកគេដោយអំណាច ការប្រើកម្លាំង និងការដកហូតទ្រព្យសម្បត្តិ រហូតធ្វើឱ្យពួកគេចុះចាញ់ និងធ្វើការឱ្យពួកគេ ដោយពួកគេរីករាយនឹងការប្រើប្រាស់មនុស្សដូចជាសត្វពាហនៈដែលគេយកទឹកដោះ សាច់ និងជិះលើខ្នង ហើយយកមកអួតអាងដាក់គ្នា។ ពួកគេយល់ឃើញថា ភាពស្រដៀងគ្នានេះនៅក្នុងការកសាង និងលទ្ធផលនៃការផ្តាច់ការទាំងពីរ (សាសនា និងនយោបាយ) បានធ្វើឱ្យពួកវាក្លាយជាដៃគូសហការគ្នាក្នុងការងារ ដូចជាដៃពីរដែលជួយគ្នាទៅវិញទៅមក ហើយក្នុងករណីខ្លះដូចជានៅរុស្ស៊ី វាបានធ្វើឱ្យពួកវាជាប់ពាក់ព័ន្ធនឹងមុខងារដូចជាក្តារខៀន និងប៊ិចដែលកត់ត្រាទុកនូវទុក្ខវេទនារបស់ប្រជាជាតិ។ ពួកគេសន្និដ្ឋានថា ភាពស្រដៀងគ្នារវាងអំណាចទាំងពីរនេះ បាននាំឱ្យមហាជនទូទៅ ដែលជាក្រុមមនុស្សភាគច្រើនបំផុត យល់ច្រឡំរវាងព្រះដែលគួរគោរពសក្ការៈដោយត្រឹមត្រូវ និងអ្នកផ្តាច់ការដែលត្រូវគេគោរពតាមដោយការបង្ខិតបង្ខំ។ ដូច្នេះ វាក៏លាយឡំគ្នានៅក្នុងគំនិតរបស់ពួកគេ ដោយសារតែភាពស្រដៀងគ្នានៃការទាមទារឱ្យមានការគោរពដ៏ខ្ពង់ខ្ពស់ ការមិនអាចសួរដេញដោលបាន និងការមិនទទួលខុសត្រូវចំពោះសកម្មភាពនានា។ ដោយហេតុនេះ ពួកគេមិនឃើញថាខ្លួនមានសិទ្ធិក្នុងការតាមដានអ្នកផ្តាច់ការឡើយ ដោយសារតែគ្មានសមាមាត្ររវាងភាពអស្ចារ្យរបស់អ្នកផ្តាច់ការ និងភាពទាបតូចរបស់ពួកគេ។ ម្យ៉ាងវិញទៀត មហាជនឃើញថាព្រះរបស់ពួកគេ និងអ្នកផ្តាច់ការរបស់ពួកគេមានចំណុចរួមគ្នាក្នុងស្ថានភាព និងគុណសម្បត្តិជាច្រើន។ ពួកគេមិនអាចបែងចែករវាង «អ្នកដែលធ្វើអ្វីៗតាមអំពើចិត្ត» និង «អ្នកគ្រប់គ្រងដែលបញ្ជាតាមចិត្ត» ឬរវាង «អ្នកដែលមិនត្រូវគេសួរដេញដោលពីអ្វីដែលខ្លួនធ្វើ» និង «អ្នកដែលមិនទទួលខុសត្រូវ» ឬរវាង «អ្នកផ្តល់សេចក្តីសុខ» និង «អ្នកគ្រប់គ្រងដែលផ្តល់ផលប្រយោជន៍»។ ដោយហេតុនេះ ពួកគេគោរពអ្នកផ្តាច់ការដូចជាគោរពអល់ឡោះ ហើយថែមទាំងគោរពអ្នកផ្តាច់ការលើសពីអល់ឡោះទៀតផង ព្រោះអល់ឡោះទ្រង់មានភាពអត់ធ្មត់ និងសប្បុរស ហើយការដាក់ទណ្ឌកម្មរបស់ទ្រង់នៅឆ្ងាយ ចំណែកឯការសងសឹករបស់អ្នកផ្តាច់ការគឺឆាប់រហ័ស និងនៅចំពោះមុខ។ មហាជនទូទៅ ដូចគេនិយាយថា បញ្ញារបស់ពួកគេស្ថិតនៅក្នុងភ្នែករបស់ពួកគេ សកម្មភាពរបស់ពួកគេស្ទើរតែមិនហួសពីអ្វីដែលមើលឃើញដោយភ្នែកឡើយ។ រហូតដល់អាចនិយាយបានថា៖ ប្រសិនបើមិនមែនដោយសារការសង្ឃឹមលើអល់ឡោះ និងការភ័យខ្លាចចំពោះទ្រង់ក្នុងជីវិតលោកិយនេះទេ ពួកគេប្រហែលជាមិនធ្វើសឡាត ឬសីម (ถือศีលอด) ឡើយ។ ហើយប្រសិនបើមិនមែនដោយសារការសង្ឃឹមចំពោះផលប្រយោជន៍ឆាប់រហ័សទេ ពួកគេប្រហែលជាមិនជ្រើសរើសការអានពាក្យបន់ស្រន់ជាងការអានគម្ពីរគួរអាន ហើយក៏មិនជ្រើសរើសការស្បថដោយឈ្មោះអ្នកដែលពួកគេជឿថាជាអ្នកជិតស្និទ្ធនឹងអល់ឡោះ ជាងការស្បថដោយឈ្មោះអល់ឡោះឡើយ។ ស្ថានភាពនេះហើយដែលបានជួយសម្រួលដល់អ្នកផ្តាច់ការមួយចំនួនក្នុងសម័យកាលមុនៗ ក្នុងការអះអាងថាខ្លួនជាព្រះក្នុងកម្រិតផ្សេងៗគ្នា ទៅតាមការត្រៀមខ្លួននៃគំនិតរបស់ប្រជាជន។ រហូតដល់មានគេនិយាយថា៖ គ្មានអ្នកផ្តាច់ការនយោបាយណាម្នាក់រហូតមកដល់ពេលនេះ ដែលមិនបង្កើតគុណសម្បត្តិដ៏ពិសិដ្ឋសម្រាប់ខ្លួនឯង ដើម្បីចូលរួមជាមួយអល់ឡោះ ឬផ្តល់ឱ្យខ្លួននូវឋានៈដែលមានទំនាក់ទំនងជាមួយអល់ឡោះ។ យ៉ាងហោចណាស់ ពួកគេក៏បង្កើតក្រុមអ្នកបម្រើសាសនាដែលជួយពួកគេក្នុងការជិះជាន់មនុស្សក្នុងនាមអល់ឡោះ។ អ្វីដែលតិចតួចបំផុតដែលពួកគេជួយដល់ការផ្តាច់ការ គឺការបែងចែកប្រជាជាតិទៅជាក្រុម និងនិកាយដែលស្អប់គ្នាទៅវិញទៅមក ដើម្បីឱ្យកម្លាំងរបស់ប្រជាជាតិចុះខ្សោយ។ នេះគឺជាគោលនយោបាយរបស់អង់គ្លេសនៅក្នុងអាណានិគម ដែលគ្មានអ្វីគាំទ្រវាបានល្អជាងការបែកបាក់គ្នារបស់ប្រជាជន និងការបំផ្លាញគ្នាទៅវិញទៅមកដោយសារតែភាពខុសគ្នានៃសាសនា និងនិកាយ។ ពួកគេពន្យល់ថា ការដែលអ្នកផ្តាច់ការដូចជា «កូនចៅរបស់ដាវូដ» និង «កុងស្តង់ទីន» ផ្សព្វផ្សាយសាសនាក្នុងចំណោមប្រជាជនរបស់ពួកគេ ឬជ័យជម្នះរបស់អ្នកដូចជា «ហ្វីលីពទី ២» នៃអេស្ប៉ាញ និង «ហេនរីទី ៨» នៃអង់គ្លេស ដើម្បីសាសនា រហូតដល់ការបង្កើតក្រុមប្រឹក្សា «ស៊ើបអង្កេតសាសនា» (Inquisition) និងការដែលអ្នកគ្រប់គ្រងហ្វាត៊ីមី និងស៊ុលតង់នានាក្នុងឥស្លាមគាំទ្រដល់ក្រុមស៊ូហ្វីជ្រុលនិយម គឺសុទ្ធតែមានគោលបំណងប្រើប្រាស់សាសនាដែលត្រូវបានកែប្រែ និងអ្នកបួសដែលល្ងង់ខ្លៅ ដើម្បីជិះជាន់អ្នកទន់ខ្សោយ។ អ្វីដែលសមស្របបំផុតសម្រាប់ផលប្រយោជន៍របស់អ្នកផ្តាច់ការ គឺការដែលមនុស្សទទួលយកច្បាប់របស់ពួកគេដោយការចុះចូលដោយមិនមានការសួរដេញដោល។ ដូច្នេះ ពួកគេចង់ឱ្យប្រជាជាតិទទួលយកបញ្ជារបស់ពួកគេដោយរបៀបនេះ ហើយដោយសារគោលបំណងនេះឯង ទើបពួកគេតែងតែព្យាយាមកសាងបញ្ជារបស់ពួកគេលើមូលដ្ឋាននៃច្បាប់សាសនា។ ពួកគេសន្និដ្ឋានថា រវាងការផ្តាច់ការនយោបាយ និងសាសនា មានការប្រៀបធៀបដែលមិនអាចកាត់ផ្តាច់បាន។ នៅពេលណាដែលមួយកើតឡើងក្នុងប្រជាជាតិមួយ វានឹងទាញមួយទៀតឱ្យមកតាម។ ហើយនៅពេលដែលមួយបាត់ទៅ មួយទៀតក៏បាត់ទៅដែរ។ ប្រសិនបើមួយចុះខ្សោយ មួយទៀតក៏ចុះខ្សោយដែរ។ ពួកគេនិយាយថា ភស្តុតាងនៃរឿងនេះមានច្រើនណាស់ មិនថាក្នុងសម័យកាល ឬទីកន្លែងណាក៏ដោយ។ ពួកគេបង្ហាញថា សាសនាមានឥទ្ធិពលខ្លាំងជាងនយោបាយទាំងក្នុងការកែទម្រង់ និងការបំផ្លាញ។ ពួកគេលើកឧទាហរណ៍អំពីជនជាតិសាក់សុន (អង់គ្លេស ហូឡង់ អាមេរិក និងអាល្លឺម៉ង់) ដែលទទួលយកនិកាយប្រូតេស្តង់ ឥទ្ធិពលនៃការរំដោះសាសនាទៅលើការកែទម្រង់នយោបាយ និងសីលធម៌គឺខ្លាំងជាងឥទ្ធិពលនៃសេរីភាពនយោបាយដាច់ខាតនៅក្នុងក្រុមប្រទេសឡាតាំង (បារាំង អ៊ីតាលី អេស្ប៉ាញ និងព័រទុយហ្គាល់)។ អ្នកនិពន្ធនយោបាយដែលសិក្សាលម្អិតបានឯកភាពគ្នាដោយផ្អែកលើប្រវត្តិសាស្ត្រថា គ្មានប្រជាជាតិ គ្រួសារ ឬបុគ្គលណាម្នាក់ដែលជ្រុលនិយមក្នុងសាសនាឡើយ ក្រៅពីប្រព័ន្ធជីវិតលោកិយរបស់ពួកគេត្រូវរង្គោះរង្គើ ហើយពួកគេត្រូវខាតបង់ទាំងកូនចៅ និងជីវិតក្រោយស្លាប់។ សរុបមក អ្នកសិក្សានយោបាយទាំងអស់យល់ឃើញថា នយោបាយ និងសាសនាដើរទន្ទឹមគ្នា ហើយពួកគេចាត់ទុកថា ការកែទម្រង់សាសនាគឺជាផ្លូវដែលងាយស្រួលបំផុត ខ្លាំងបំផុត និងជិតបំផុតសម្រាប់ការកែទម្រង់នយោបាយ។ ប្រហែលជាអ្នកដំបូងដែលប្រើវិធីសាស្ត្រនេះ គឺអ្នកប្រាជ្ញក្រិក ដែលបានប្រើល្បិចលើស្តេចផ្តាច់ការរបស់ពួកគេ ដើម្បីឱ្យពួកគេព្រមទទួលយកការចូលរួមក្នុងនយោបាយ ដោយការរស់ឡើងវិញនូវជំនឿនៃការចូលរួមក្នុងភាពជាព្រះ ដែលពួកគេយកមកពីជនជាតិអាស៊ូរី ហើយលាយឡំជាមួយរឿងព្រេងរបស់ជនជាតិអេហ្ស៊ីប ក្នុងទម្រង់នៃការកំណត់យុត្តិធម៌ឱ្យព្រះមួយ សង្គ្រាមឱ្យព្រះមួយ ភ្លៀងឱ្យព្រះមួយ និងផ្សេងៗទៀត។ ពួកគេបានផ្តល់សិទ្ធិឱ្យ «ព្រះនៃព្រះទាំងឡាយ» ក្នុងការត្រួតពិនិត្យ និងសម្រេចនៅពេលមានជម្លោះរវាងពួកគេ។ បន្ទាប់ពីជំនឿនេះបានចាក់ឫសក្នុងគំនិតដោយសារភាពអស្ចារ្យនៃរូបភាព និងភាពទាក់ទាញនៃពាក្យសម្តី វាក៏ងាយស្រួលសម្រាប់អ្នកប្រាជ្ញទាំងនោះក្នុងការជំរុញមនុស្សឱ្យទាមទារឱ្យអ្នកផ្តាច់ការរបស់ពួកគេចុះចេញពីឋានៈផ្តាច់ការ ហើយឱ្យការគ្រប់គ្រងផែនដីដូចជាការគ្រប់គ្រងឋានសួគ៌។ ស្តេចរបស់ពួកគេក៏បានចុះចាញ់នឹងរឿងនេះដោយបង្ខំ។ នេះគឺជាមធ្យោបាយដ៏អស្ចារ្យដែលធ្វើឱ្យក្រិកអាចបង្កើតសាធារណរដ្ឋអាថែន និងស្ប៉ាតាបាន ហើយជនជាតិរ៉ូមក៏ធ្វើដូចគ្នាដែរ។ គោលការណ៍នេះនៅតែជាគំរូដើមសម្រាប់ការបែងចែកការគ្រប់គ្រងក្នុងរដ្ឋាភិបាលរាជានិយម និងសាធារណរដ្ឋគ្រប់ប្រភេទរហូតដល់សម័យនេះ។ ប៉ុន្តែ មធ្យោបាយនេះ (ការចូលរួមក្នុងភាពជាព្រះ) ក្រៅពីវាជាការខុសឆ្គងក្នុងខ្លួនវាផ្ទាល់ វាបានបង្កើតឱ្យមានប្រតិកម្មដែលបង្កគ្រោះថ្នាក់យ៉ាងខ្លាំង។ នោះគឺវាបានបើកទ្វារយ៉ាងទូលំទូលាយសម្រាប់អ្នកបោកប្រាស់គ្រប់ជាន់ថ្នាក់ក្នុងការអះអាងថាខ្លួនមានលក្ខណៈពិសេសខ្លះនៃភាពជាព្រះ ដូចជាគុណសម្បត្តិដ៏ពិសិដ្ឋ និងសកម្មភាពខាងវិញ្ញាណ។ កាលពីមុន គ្មាននរណាក្លាហានធ្វើបែបនេះទេ ក្រៅពីបុគ្គលមួយចំនួនដូចជា ណាំរូឌ និងអ៊ីប្រាហ៊ីម ឬហ្វារអូន និងមូសា។ បន្ទាប់មក ព្រាហ្មណ៍ បព្វជិត និងស៊ូហ្វី ក៏ចាប់ផ្តើមអះអាងបែបនេះ។ ដោយសារភាពអវិជ្ជមាននេះសមស្របនឹងធម្មជាតិរបស់មនុស្សក្នុងទិដ្ឋភាពជាច្រើន វាក៏បានរីករាលដាល និងបង្កើតបានជាកងទ័ពដ៏ធំមួយដែលបម្រើអ្នកផ្តាច់ការ។ គម្ពីរតូរ៉ាតបានមកដោយភាពសកម្ម ដោយរំដោះពួកគេពីភាពខ្ជិលច្រអូសនៃការពឹងផ្អែក បន្ទាប់ពីពួកគេបានឈានដល់កម្រិតដែលប្រើឱ្យអល់ឡោះ និងព្យាការីរបស់ទ្រង់ប្រយុទ្ធជំនួសពួកគេ។ វាបាននាំមកនូវរបៀបរៀបរយបន្ទាប់ពីភាពវឹកវរនៃក្តីស្រមៃ ហើយបានលុបបំបាត់ជំនឿនៃការចូលរួមក្នុងភាពជាព្រះ ដោយជំនួសឈ្មោះព្រះជាច្រើនដោយទេវតា។ ប៉ុន្តែស្តេចនៃត្រកូលកូហ៊ីនមិនពេញចិត្តនឹងគោលការណ៍ «តូហ៊ីត» (ឯកភាពអល់ឡោះ) ឡើយ ទើបពួកគេធ្វើឱ្យវាខូចខាត។ បន្ទាប់មក គម្ពីរអ៊ិនជីលបានមកដោយភាពទន់ភ្លន់ និងការអត់ធ្មត់ ហើយវាបានជួបនឹងដួងចិត្តដែលឆេះដោយភ្លើងនៃភាពឃោរឃៅ និងការផ្តាច់ការ។ វាក៏ជាអ្នកគាំទ្រដល់ច្បាប់នៃ «តូហ៊ីត» ដែរ ប៉ុន្តែអ្នក

របបផ្តាច់ការ និងចំណេះដឹង ការប្រៀបធៀបអ្នកដឹកនាំផ្តាច់ការទៅនឹងប្រជារាស្ត្ររបស់ខ្លួន មិនខុសអ្វីពីអ្នកថែរក្សាទ្រព្យសម្បត្តិដ៏ក្បត់ និងមានអំណាចនោះឡើយ។ គេចាត់ចែងទ្រព្យសម្បត្តិ និងជីវិតរបស់ក្មេងកំព្រាទៅតាមតែចិត្តចង់ ដរាបណាក្មេងទាំងនោះនៅខ្សោយ និងមិនទាន់គ្រប់អាយុ។ ដូចគ្នានេះដែរ វាមិនមែនជាផលប្រយោជន៍របស់អ្នកថែរក្សានោះទេ ដែលចង់ឱ្យក្មេងកំព្រាទាំងនោះឆាប់ពេញវ័យ និងមានគំនិតចាស់ទុំ។ ក្នុងន័យនេះដែរ គោលបំណងរបស់អ្នកដឹកនាំផ្តាច់ការ គឺមិនចង់ឱ្យប្រជារាស្ត្ររបស់ខ្លួនមានចំណេះដឹងនោះឡើយ។ ចំពោះអ្នកដឹកនាំផ្តាច់ការ ទោះបីជាគេល្ងង់ខ្លៅយ៉ាងណាក៏ដោយ ក៏គេដឹងច្បាស់ថា ការធ្វើជាទាសករ និងការគាបសង្កត់នឹងមិនអាចកើតឡើងបានឡើយ ដរាបណាប្រជារាស្ត្រនៅតែល្ងង់ខ្លៅ វង្វេងក្នុងភាពងងឹតនៃអវិជ្ជា។ ប្រសិនបើអ្នកដឹកនាំផ្តាច់ការជាសត្វស្លាប គេប្រៀបបាននឹងសត្វប្រចៀវដែលចាប់សត្វល្អិតក្នុងភាពងងឹតនៃអវិជ្ជា។ ប្រសិនបើគេជាសត្វព្រៃ គេប្រៀបបាននឹងសត្វឆ្កែព្រៃដែលចាប់សត្វចិញ្ចឹមក្នុងភាពងងឹតនៃរាត្រី។ ប៉ុន្តែដោយសារគេជាមនុស្ស គេបែរជាប្រើប្រាស់ភាពល្ងង់ខ្លៅរបស់មនុស្សមួយក្រុម ដើម្បីចាប់មនុស្សដែលមានចំណេះដឹង។ ចំណេះដឹង គឺជាពន្លឺមួយដុំដែលមកពីពន្លឺរបស់អល់ឡោះ។ អល់ឡោះបានបង្កើតពន្លឺឱ្យមានលក្ខណៈបំភ្លឺ និងធ្វើឱ្យមើលឃើញ ដែលវាបង្កើតឱ្យមានកម្តៅក្នុងចិត្ត និងភាពក្លាហានក្នុងខួរក្បាល។ ចំណេះដឹងគឺជាពន្លឺ ចំណែកអយុត្តិធម៌គឺជាភាពងងឹត ហើយធម្មជាតិរបស់ពន្លឺគឺកម្ចាត់ភាពងងឹត។ អ្នកដែលពិនិត្យមើលស្ថានភាពរបស់អ្នកដឹកនាំ និងអ្នកក្រោមបង្គាប់ នឹងឃើញថា អំណាចគ្រប់គ្រងទាំងអស់នឹងរឹងមាំ ឬចុះខ្សោយទៅតាមកម្រិតនៃការថយចុះ ឬកើនឡើងនៃចំណេះដឹងរបស់អ្នកក្រោមបង្គាប់។ អ្នកដឹកនាំផ្តាច់ការមិនខ្លាចចំណេះដឹងផ្នែកភាសានោះទេ ព្រោះចំណេះដឹងខ្លះគ្រាន់តែជួយកែលម្អការនិយាយស្តី ហើយភាគច្រើននៃវាគ្រាន់តែជារឿងកំប្លែង ឬរឿងឥតប្រយោជន៍ដែលធ្វើឱ្យខាតពេលតែប៉ុណ្ណោះ។ មែនហើយ! គេមិនខ្លាចចំណេះដឹងផ្នែកភាសាឡើយ ប្រសិនបើនៅពីក្រោយពាក្យសម្តីនោះគ្មានប្រាជ្ញា ឬការដាស់តឿនដែលជំរុញឱ្យមានការរួបរួម ឬគ្មានវោហាសាស្ត្រដែលធ្វើឱ្យកងទ័ពមានស្មារតីនោះទេ។ ព្រោះគេដឹងថា ពេលវេលាពិតជាកម្រនឹងផ្តល់កំណើតដល់មនុស្សដូចជា អល់-គុមៃត៍ (អាល់-Kumait) ឬ ហាសាន់ (Hassan) ឬដូចជា មុងតេសគីយូ (Montesquieu) និង ស៊ីលឡឺ (Schiller) ណាស់។ ដូចគ្នានេះដែរ អ្នកដឹកនាំផ្តាច់ការមិនខ្លាចចំណេះដឹងផ្នែកសាសនាដែលទាក់ទងនឹងជីវិតក្រោយសេចក្តីស្លាប់ ដែលជាទំនាក់ទំនងរវាងមនុស្ស និងម្ចាស់របស់គេ (អល់ឡោះ) នោះទេ។ ព្រោះគេជឿថា ចំណេះដឹងទាំងនោះមិនអាចលើកកម្ពស់ភាពល្ងង់ខ្លៅ ឬកម្ចាត់ភាពងងឹតបានឡើយ។ ផ្ទុយទៅវិញ គេទុកឱ្យអ្នកដែលងប់ងល់នឹងចំណេះដឹងទាំងនោះលង់ខ្លួនក្នុងវា រហូតដល់ពួកគេចំណាយពេលពេញមួយជីវិតក្នុងនោះ ខួរក្បាលពោរពេញដោយទ្រឹស្តី ហើយមានមោទនភាពរហូតដល់មើលមិនឃើញចំណេះដឹងអ្វីផ្សេងក្រៅពីចំណេះដឹងរបស់ខ្លួន។ នៅពេលនោះ អ្នកដឹកនាំផ្តាច់ការនឹងមានសុវត្ថិភាពពីពួកគេ ដូចជាសុវត្ថិភាពពីគ្រោះថ្នាក់នៃអ្នកស្រវឹងដែលកំពុងដេកលក់។ ប្រសិនបើមានអ្នកណាម្នាក់ក្នុងចំណោមពួកគេមានភាពលេចធ្លោ និងទទួលបានការគោរពពីមហាជន អ្នកដឹកនាំផ្តាច់ការនឹងរកវិធីប្រើប្រាស់ពួកគេដើម្បីគាំទ្រអំណាច និងបំពេញតម្រូវការរបស់ខ្លួន ដោយគ្រាន់តែផ្តល់ការលើកតម្កើងបន្តិចបន្តួច ឬបិទមាត់ពួកគេដោយដុំអាហារពីតុអាហារនៃរបបផ្តាច់ការ។ គេក៏មិនខ្លាចចំណេះដឹងផ្នែកឧស្សាហកម្មសុទ្ធសាធដែរ ព្រោះអ្នកជំនាញទាំងនោះច្រើនតែជាមនុស្សស្លូតបូត មានចិត្តតូចតាច និងមានមហិច្ឆតាទាប ដែលអ្នកដឹកនាំផ្តាច់ការអាចទិញបានដោយប្រាក់ និងការផ្តល់កិត្តិយសបន្តិចបន្តួច។ ផ្ទុយទៅវិញ អ្នកដឹកនាំផ្តាច់ការមានការភ័យខ្លាចយ៉ាងខ្លាំងចំពោះចំណេះដឹងដែលទាក់ទងនឹងជីវិត ដូចជាទស្សនវិជ្ជា សីលធម៌ សិទ្ធិមនុស្ស សង្គមវិទ្យា នយោបាយ ប្រវត្តិសាស្ត្រ និងវោហាសាស្ត្រ។ ទាំងនេះគឺជាចំណេះដឹងដែលធ្វើឱ្យមនុស្សមានចិត្តទូលាយ មានគំនិតវែងឆ្ងាយ និងយល់ដឹងពីសិទ្ធិរបស់ខ្លួន។ អ្នកដឹកនាំផ្តាច់ការខ្លាចបំផុតចំពោះអ្នកដែលមានចំណេះដឹងទាំងនេះ ដែលហ៊ានចេញមុខអប់រំប្រជាជន។ ពួកគេគឺជាអ្នកដែលគម្ពីរគួរអានបានហៅថាជា "អ្នកសុចរិត និងអ្នកកែទម្រង់" ដូចក្នុងព្រះបន្ទូលរបស់អល់ឡោះថា៖ ﴿ពិតប្រាកដណាស់ ផែនដីនេះ គឺបាវបម្រើដ៏សុចរិតរបស់អញជាអ្នកទទួលមរតក﴾ និងក្នុងអត្ថន័យមួយទៀតថា៖ ﴿ហើយម្ចាស់របស់ម្ចាស់អ្នក មិនមែនជាអ្នកបំផ្លាញភូមិស្រុកដោយអយុត្តិធម៌ឡើយ ខណៈដែលអ្នកស្រុកជាអ្នកកែទម្រង់នោះទេ﴾។ សរុបមក អ្នកដឹកនាំផ្តាច់ការខ្លាចអ្នកដែលមានចំណេះដឹងពិតប្រាកដ និងមានសមត្ថភាពដឹកនាំ មិនមែនខ្លាចអ្នកប្រាជ្ញដែលពុតត្បុត ឬអ្នកដែលចងចាំតែទ្រឹស្តីក្នុងសៀវភៅដូចជាបណ្ណាល័យដែលចាក់សោរនោះទេ។ អ្នកដឹកនាំផ្តាច់ការស្អប់ចំណេះដឹង មិនត្រឹមតែព្រោះតែលទ្ធផលរបស់វាប៉ុណ្ណោះទេ ប៉ុន្តែស្អប់ដោយសារតែធម្មជាតិរបស់វាផងដែរ។ ព្រោះចំណេះដឹងមានអំណាចខ្លាំងជាងអំណាចណៗទាំងអស់។ អ្នកដឹកនាំផ្តាច់ការតែងតែមានអារម្មណ៍ថាខ្លួនឯងតូចតាច នៅពេលដែលគេជួបអ្នកដែលមានចំណេះដឹងខ្ពស់ជាងខ្លួន។ ដូច្នេះហើយ គេមិនចូលចិត្តជួបអ្នកប្រាជ្ញដែលមានគំនិតមុតស្រួចឡើយ។ ប្រសិនបើគេចាំបាច់ត្រូវប្រើប្រាស់អ្នកជំនាញដូចជាគ្រូពេទ្យ ឬវិស្វករ គេនឹងជ្រើសរើសយកអ្នកណាដែលល្ងង់ខ្លៅ ចិត្តតូចតាច និងចេះតែអែបអប។ នេះគឺជាមូលដ្ឋានដែល អ៊ីបនុ ខុលឌូន (Ibn Khaldun) បាននិយាយថា៖ "អ្នកអែបអបគឺជាអ្នកឈ្នះ"។ សរុបមក របបផ្តាច់ការ និងចំណេះដឹង គឺជាសត្រូវនឹងគ្នាជានិច្ច។ អ្នកប្រាជ្ញខំប្រឹងបំភ្លឺគំនិតមនុស្ស ចំណែកអ្នកដឹកនាំផ្តាច់ការខំប្រឹងពន្លត់ពន្លឺនោះ។ មហាជនគឺជាអ្នកដែលស្ថិតនៅចន្លោះកណ្តាល។ មហាជនគឺជាកម្លាំង និងជាអាហាររបស់អ្នកដឹកនាំផ្តាច់ការ។ គេប្រើប្រាស់មហាជនដើម្បីគាបសង្កត់មហាជនវិញ។ គេចាប់ពួកគេជាឈ្លើយ ហើយពួកគេបែរជាសប្បាយចិត្តនឹងអំណាចរបស់គេ។ គេប្លន់ទ្រព្យសម្បត្តិពួកគេ ហើយពួកគេបែរជាអរគុណគេដែលទុកជីវិតឱ្យ។ គេជិះជាន់ពួកគេ ហើយពួកគេបែរជាសរសើរពីភាពអស្ចារ្យរបស់គេ។ នៅពេលដែលភាពល្ងង់ខ្លៅត្រូវបានកម្ចាត់ ហើយគំនិតត្រូវបានបំភ្លឺ នោះភាពភ័យខ្លាចនឹងរលាយបាត់។ មនុស្សនឹងមិនព្រមចុះចូលនឹងអ្វីដែលមិនមែនជាផលប្រយោជន៍របស់ខ្លួនឡើយ។ នៅពេលនោះ អ្នកដឹកនាំផ្តាច់ការនឹងត្រូវបង្ខំចិត្តឱ្យចុះចេញពីតំណែង ឬកែប្រែខ្លួនឱ្យក្លាយជាអ្នកដឹកនាំដ៏យុត្តិធម៌។ នោះហើយជាពេលដែលប្រជាជាតិទទួលបានជីវិតដ៏សុខសាន្ត និងមានកិត្តិយស។

របបផ្តាច់ការ និងកិត្តិយស ក្នុងចំណោមពាក្យប្រៀនប្រដៅដ៏ជ្រាលជ្រៅរបស់អ្នកប្រាជ្ញជំនាន់ក្រោយ មានពាក្យមួយឃ្លាថា៖ «របបផ្តាច់ការ គឺជាឫសគល់នៃរាល់ជំងឺទាំងពួង»។ ខ្លឹមសារនៃពាក្យនេះគឺថា អ្នកស្រាវជ្រាវដែលពិនិត្យយ៉ាងល្អិតល្អន់ទៅលើស្ថានភាពមនុស្សជាតិ និងធម្មជាតិនៃសង្គម បានរកឃើញថា របបផ្តាច់ការមានឥទ្ធិពលអាក្រក់គ្រប់ទីកន្លែង។ វាត្រូវបានគេដឹងរួចមកហើយថា របបផ្តាច់ការសង្កត់សង្កិនលើបញ្ញាស្មារតីរហូតធ្វើឱ្យវាខូចខាត។ ឥឡូវនេះ ខ្ញុំនឹងស្រាវជ្រាវអំពីរបៀបដែលរបបផ្តាច់ការយកឈ្នះលើ «កិត្តិយស» រហូតធ្វើឱ្យវាខូចខាត ហើយជំនួសមកវិញដោយ «ការអួតអាង»។ កិត្តិយស៖ គឺជាការដែលមនុស្សម្នាក់ទទួលបាននូវទីតាំងនៃសេចក្តីស្រឡាញ់ និងការគោរពនៅក្នុងចិត្តរបស់អ្នកដទៃ។ វាគឺជាតម្រូវការធម្មជាតិដ៏ថ្លៃថ្នូសម្រាប់មនុស្សគ្រប់រូប ដែលមិនថាជាព្យាការី ឬអ្នកបួស ក៏មិនអាចបដិសេធបាន ហើយក៏មិនមែនជាអ្វីដែលមនុស្សទាបថោក ឬមនុស្សខ្ជិលច្រអូសអាចមើលរំលងបានដែរ។ កិត្តិយសមានភាពរីករាយខាងវិញ្ញាណ ដែលប្រហាក់ប្រហែលនឹងភាពរីករាយនៃការគោរពប្រតិបត្តិ (អ៊ីបាដាត) ចំពោះអ្នកដែលលះបង់ខ្លួនដើម្បីអល់ឡោះ ហើយវាស្មើនឹងភាពរីករាយនៃចំណេះដឹងចំពោះអ្នកប្រាជ្ញ និងលើសពីភាពរីករាយនៃការគ្រប់គ្រងផែនដីទាំងមូលចំពោះអ្នកដឹកនាំ ក៏ដូចជាលើសពីភាពរីករាយនៃការទទួលបានទ្រព្យសម្បត្តិភ្លាមៗចំពោះអ្នកក្រីក្រ។ ហេតុដូច្នេះហើយ ទើបកិត្តិយសមានតម្លៃប្រកួតប្រជែងនឹងជីវិតនៅក្នុងចិត្តមនុស្ស។ អ្នកស្រាវជ្រាវមួយចំនួនមានចម្ងល់ថា តើការស្រេកឃ្លានមួយណារវាង «ជីវិត» និង «កិត្តិយស» ដែលខ្លាំងជាង? ការពិតដែលអ្នកប្រាជ្ញជំនាន់ក្រោយបានសន្និដ្ឋាន និងប្រើដើម្បីកែតម្រូវការយល់ច្រឡំរបស់ អ៊ីបន ខាល់ឌូន (Ibn Khaldun) គឺការផ្តល់អាទិភាព៖ កិត្តិយសត្រូវបានផ្តល់អាទិភាពលើជីវិតចំពោះស្តេច និងមេទ័ពដោយសារតួនាទី និងចំពោះអ្នកដែលមានចិត្តថ្លៃថ្នូរ និងសេរីដោយសារសេចក្តីអង់អាច។ ចំណែកឯការស្រឡាញ់ជីវិតវិញ គឺមានអាទិភាពលើកិត្តិយសចំពោះអ្នកដែលជាប់ឃុំឃាំង និងអ្នកដែលទន់ខ្សោយដោយធម្មជាតិ ឬចំពោះមនុស្សកំសាក និងស្ត្រីដោយសារភាពចាំបាច់។ ផ្អែកលើមូលដ្ឋាននេះហើយ ទើបក្រុមគ្រួសារនៃព្យាការី (អាលុលបៃត៍) ត្រូវបានលើកលែងចំពោះការយកខ្លួនទៅប្រឈមនឹងគ្រោះថ្នាក់ទាំងនោះ ព្រោះពួកគេជាអ្នកមានចិត្តថ្លៃថ្នូរ និងសេរី សេចក្តីអង់អាចរបស់ពួកគេបានធ្វើឱ្យពួកគេជ្រើសរើសយកការស្លាប់ដោយមានកិត្តិយស ជាជាងជីវិតដ៏អាម៉ាស់។ កិត្តិយសមិនអាចទទួលបានឡើយ ប្រសិនបើគ្មានការលះបង់ដើម្បីសហគមន៍។ បើនិយាយតាមភាសារបស់អ្នកបូព៌ាប្រទេស គឺការលះបង់ «ដើម្បីអល់ឡោះ ឬដើម្បីសាសនា» ហើយបើតាមភាសារបស់អ្នកបស្ចិមប្រទេស គឺ «ដើម្បីអរិយធម៌ ឬដើម្បីមនុស្សជាតិ»។ អល់ឡោះដ៏មហិមា ដែលជាអ្នកគួរឱ្យគោរពសរសើរដោយសារតែភាពអស្ចារ្យនៃព្រះអង្គផ្ទាល់ មិនបានទាមទារឱ្យបាវបម្រើរបស់ព្រះអង្គលើកតម្កើងព្រះអង្គឡើយ លុះត្រាតែព្រះអង្គភ្ជាប់ការទាមទារនោះជាមួយនឹងការរំឭកដល់ព្រះពរដែលព្រះអង្គបានប្រទានដល់ពួកគេ។ ការលះបង់នេះ អាចជាការលះបង់ទ្រព្យសម្បត្តិដើម្បីប្រយោជន៍រួម ដែលហៅថា «កិត្តិយសនៃសេចក្តីសប្បុរស» (ជាកិត្តិយសកម្រិតទាបបំផុត) ឬការលះបង់ចំណេះដឹងដែលមានប្រយោជន៍ដល់សហគមន៍ ដែលហៅថា «កិត្តិយសនៃគុណធម៌» ឬការលះបង់ជីវិតដោយប្រឈមនឹងការលំបាក និងគ្រោះថ្នាក់ដើម្បីការពារសច្ចធម៌ និងរក្សាសណ្តាប់ធ្នាប់ ដែលហៅថា «កិត្តិយសនៃសេចក្តីថ្លៃថ្នូរ»។ នេះគឺជាកិត្តិយសកម្រិតខ្ពស់បំផុត ហើយវាគឺជាអ្វីដែលមនុស្សដែលមានចិត្តធំទូលាយប្រាថ្នាចង់បាន។ សរុបមក កិត្តិយសគឺជាអ្វីដែលមនុស្សគ្រប់រូបស្រឡាញ់ និងខិតខំស្វែងរក។ នៅក្នុងសម័យកាលនៃយុត្តិធម៌ វាជាអ្វីដែលងាយស្រួលសម្រាប់មនុស្សគ្រប់រូបតាមសមត្ថភាព និងការតាំងចិត្តរបស់ពួកគេ។ ប៉ុន្តែនៅក្នុងសម័យកាលនៃរបបផ្តាច់ការ ការទទួលបានកិត្តិយសគឺមានតែតាមរយៈការតស៊ូប្រឆាំងនឹងអយុត្តិធម៌តាមលទ្ធភាពដែលអាចធ្វើទៅបានតែប៉ុណ្ណោះ។ ចំណែកឯ «ការអួតអាង» (តាំមជ្ជុត) វិញ គឺជាអ្វីដែលផ្ទុយពីកិត្តិយស។ វាជាពាក្យដែលមានអត្ថន័យធ្ងន់ធ្ងរ។ ការអួតអាងគឺជាលក្ខណៈពិសេសនៃរដ្ឋបាលផ្តាច់ការ ដែលជាការស្និទ្ធស្នាលជាមួយអ្នកផ្តាច់ការ មិនថាដោយផ្ទាល់ (ដូចជាអ្នកបម្រើ ឬជំនួយការ) ឬដោយប្រយោល (ដូចជាអ្នកដែលទទួលបានងារ ឬឋានៈខ្ពស់)។ ម្យ៉ាងទៀត ការអួតអាងគឺការដែលមនុស្សម្នាក់ទទួលបាននូវកម្ទេចភ្លើងពីនរកនៃភាពក្រអឺតក្រទមរបស់អ្នកផ្តាច់ការ ដើម្បីយកទៅដុតបំផ្លាញសេចក្តីថ្លៃថ្នូរនៃសមភាពក្នុងនាមជាមនុស្ស។ សរុបសេចក្តីមក អ្នកផ្តាច់ការប្រើប្រាស់អ្នកដែលចូលចិត្តអួតអាងទាំងនេះជា «ឈ្មួញកណ្តាល» ដើម្បីបោកបញ្ឆោតប្រជាជាតិ ក្រោមលេសនៃការបម្រើសាសនា ការស្រឡាញ់ជាតិ ឬការការពារឯករាជ្យភាព។ ប៉ុន្តែការពិតគឺថា ទាំងអស់នេះគ្រាន់តែជាការបំភាន់ដែលរដ្ឋាភិបាលបង្កើតឡើងដើម្បីញុះញង់ និងបោកបញ្ឆោតប្រជាជនតែប៉ុណ្ណោះ។

របបផ្តាច់ការ និងទ្រព្យសម្បត្តិ ប្រសិនបើរបបផ្តាច់ការជាមនុស្សម្នាក់ ហើយចង់បង្ហាញពីប្រវត្តិរូបរបស់ខ្លួន វានឹងនិយាយថា៖ «ខ្ញុំគឺជាអំពើអាក្រក់ ឪពុករបស់ខ្ញុំគឺអយុត្តិធម៌ ម្តាយរបស់ខ្ញុំគឺការប្រព្រឹត្តខុស បងប្រុសរបស់ខ្ញុំគឺការក្បត់ ប្អូនស្រីរបស់ខ្ញុំគឺភាពក្រីក្រ លោកពូរបស់ខ្ញុំគឺទុក្ខវេទនា លោកមាខាងម្តាយរបស់ខ្ញុំគឺភាពអាម៉ាស់ កូនប្រុសរបស់ខ្ញុំគឺភាពទុរគត កូនស្រីរបស់ខ្ញុំគឺភាពអត់ការងារធ្វើ ញាតិសន្តានរបស់ខ្ញុំគឺភាពល្ងង់ខ្លៅ ហើយមាតុភូមិរបស់ខ្ញុំគឺភាពវិនាសអន្តរាយ។ ចំណែកឯសាសនា និងកិត្តិយសរបស់ខ្ញុំវិញ គឺទ្រព្យសម្បត្តិ ទ្រព្យសម្បត្តិ និងទ្រព្យសម្បត្តិ»។ ទ្រព្យសម្បត្តិអាចត្រូវបានពិពណ៌នាថា៖ កម្លាំងគឺជាទ្រព្យសម្បត្តិ ពេលវេលាគឺជាទ្រព្យសម្បត្តិ បញ្ញាគឺជាទ្រព្យសម្បត្តិ ចំណេះដឹងគឺជាទ្រព្យសម្បត្តិ សាសនាគឺជាទ្រព្យសម្បត្តិ ភាពរឹងមាំគឺជាទ្រព្យសម្បត្តិ តួនាទីគឺជាទ្រព្យសម្បត្តិ សម្រស់គឺជាទ្រព្យសម្បត្តិ ការរៀបចំគឺជាទ្រព្យសម្បត្តិ សេដ្ឋកិច្ចគឺជាទ្រព្យសម្បត្តិ កេរ្តិ៍ឈ្មោះគឺជាទ្រព្យសម្បត្តិ ហើយសរុបមក អ្វីៗទាំងអស់ដែលផ្តល់ផលប្រយោជន៍ក្នុងជីវិត សុទ្ធតែជាទ្រព្យសម្បត្តិ។ អ្វីៗទាំងអស់នេះអាចទិញលក់បាន ពោលគឺអាចដោះដូរគ្នាទៅវិញទៅមក។ ជញ្ជីងនៃការដោះដូរនេះគឺ៖ សេចក្តីត្រូវការ កិត្តិយស ពេលវេលា ការនឿយហត់ ការថែរក្សាដោយដៃ ប្រាក់ មាស និងសតិសម្បជញ្ញៈ។ ទីផ្សាររបស់វាគឺសង្គម ហើយមេទីផ្សារគឺអ្នកគ្រប់គ្រង (ស៊ុលតង់)។ ចូរពិនិត្យមើលទីផ្សារមួយដែលគ្រប់គ្រងដោយជនផ្តាច់ការ៖ គេបញ្ជាឱ្យមនុស្សម្នាក់លក់ ហាមឃាត់មនុស្សម្នាក់ទៀតមិនឱ្យទិញ ដណ្តើមយកទ្រព្យសម្បត្តិពីអ្នកដទៃ ហើយផ្តល់ផលប្រយោជន៍ឱ្យអ្នកដែលខ្លួនពេញចិត្តដោយប្រើប្រាស់ទ្រព្យសម្បត្តិរបស់អ្នកដទៃ។ ទ្រព្យសម្បត្តិមានច្បាប់កំណត់របស់វា មានទាំងហាឡាល (អនុញ្ញាត) និងហារ៉ាម (ហាមឃាត់) ដែលវាមានភាពច្បាស់លាស់។ អ្នកវិនិច្ឆ័យដ៏ល្អបំផុតក្នុងរឿងនេះគឺសតិសម្បជញ្ញៈ។ ទ្រព្យហាឡាលដ៏ល្អ គឺអ្វីដែលបានមកពីការដោះដូរទំនិញ ថ្លៃឈ្នួលការងារ ថ្លៃពេលវេលា ឬការធានា។ ចំណែកទ្រព្យហារ៉ាមដ៏អាក្រក់ គឺតម្លៃនៃកិត្តិយស បន្ទាប់មកគឺទ្រព្យដែលដណ្តើមយកមក ទ្រព្យដែលលួចមក ទ្រព្យដែលបង្ខំឱ្យយក និងទ្រព្យដែលបានមកពីការបោកប្រាស់។ ធម្មជាតិរបស់សត្វគ្រប់ប្រភេទ សូម្បីតែត្រី និងសត្វល្អិត (លើកលែងតែញីពីងពាង) គឺប្រភេទតែមួយមិនស៊ីគ្នាទៅវិញទៅមកទេ ប៉ុន្តែមនុស្សបែរជាស៊ីមនុស្ស។ សភាវគតិរបស់សត្វដទៃគឺស្វែងរកកម្រិតជីវភាព (រីហ្សីគី) ពីអល់ឡោះ ពោលគឺពីប្រភពធម្មជាតិរបស់វា ប៉ុន្តែមនុស្សដែលអយុត្តិធម៌ចំពោះខ្លួនឯងនេះ បែរជាខ្នះខ្នែងដណ្តើមវាពីដៃបងប្អូនខ្លួនឯង សូម្បីតែពីក្នុងមាត់របស់គេក៏ដោយ។ តើមនុស្សស៊ីមនុស្សច្រើនប៉ុណ្ណាទៅ! របបផ្តាច់ការ និងមនុស្ស៖ មនុស្សបានរស់នៅជាយូរយារណាស់មកហើយដោយការបរិភោគសាច់មនុស្ស និងរីករាយនឹងឈាមរបស់ពួកគេ រហូតដល់អ្នកប្រាជ្ញនៅប្រទេសចិន និងឥណ្ឌាអាចលុបបំបាត់ការស៊ីសាច់មនុស្សទាំងស្រុង ដើម្បីបិទផ្លូវអាក្រក់នេះ។ បន្ទាប់មក សាសនាដំបូងៗនៅអាស៊ីខាងលិចបានកំណត់ការស៊ីសាច់មនុស្សត្រឹមតែអ្នកទោសសង្គ្រាមប៉ុណ្ណោះ បន្ទាប់មកបានកំណត់ត្រឹមតែសត្វដែលគេថ្វាយដល់ព្រះ ហើយត្រូវបានកាត់កដោយពួកបូជាចារ្យ។ បន្ទាប់មក ការស៊ីសាច់សត្វដែលថ្វាយព្រះក៏ត្រូវបានលុបបំបាត់ ហើយទុកឱ្យភ្លើងឆេះវិញ។ ដូច្នេះ មនុស្សបានវិវត្តរហូតដល់ភ្លេចរសជាតិសាច់បងប្អូនខ្លួនឯង។ មនុស្សនឹងមិនភ្លេចការបូជាដោយបង្ហូរឈាមឡើយ ប្រសិនបើមិនមែនដោយសារព្យាការីអ៊ីប្រាហ៊ីម (អា.ស) ដែលជាមេដឹកនាំនៃព្យាការីទាំងឡាយ បានផ្លាស់ប្តូរការបូជាមនុស្សមកជាសត្វវិញ។ ព្យាការីមូសា (អា.ស) ក៏បានអនុវត្តតាម ហើយឥស្លាមក៏បានមកបញ្ជាក់រឿងនេះ។ ដូច្នេះ ការឈ្លានពាននេះត្រូវបានលុបបំបាត់ក្នុងទម្រង់នេះ លើកលែងតែនៅកណ្តាលទ្វីបអាហ្វ្រិក (កុលសម្ព័ន្ធណាមណាម)។ របបផ្តាច់ការដ៏អាក្រក់មិនពេញចិត្តនឹងការសម្លាប់មនុស្សដើម្បីស៊ីសាច់ដូចមនុស្សព្រៃផ្សៃពីមុនឡើយ ប៉ុន្តែវាបានច្នៃប្រឌិតអំពើអយុត្តិធម៌។ ជនផ្តាច់ការចាប់មនុស្សជាក្រុម ហើយសម្លាប់ពួកគេដោយប្រើកាំបិតនៃអយុត្តិធម៌ ជញ្ជក់ឈាមជីវិតរបស់ពួកគេដោយដណ្តើមទ្រព្យសម្បត្តិ និងកាត់បន្ថយអាយុជីវិតពួកគេដោយបង្ខំឱ្យធ្វើការងារធ្ងន់ៗ ឬដណ្តើមយកផលនៃកម្លាំងពលកម្មរបស់ពួកគេ។ ដូច្នេះ មិនមានអ្វីខុសគ្នារវាងមនុស្សសម័យមុន និងសម័យក្រោយក្នុងការប្លន់អាយុជីវិត និងការសម្លាប់មនុស្សឡើយ ក្រៅពីទម្រង់នៃអំពើនេះ។ ការសិក្សាអំពីរបបផ្តាច់ការ និងទ្រព្យសម្បត្តិ គឺជាការសិក្សាដែលមានទំនាក់ទំនងយ៉ាងជិតស្និទ្ធទៅនឹងអយុត្តិធម៌ដែលមាននៅក្នុងសភាវគតិរបស់មនុស្ស។ ហេតុនេះហើយ ទើបខ្ញុំយល់ថា មិនមានបញ្ហាអ្វីទេក្នុងការបកស្រាយបន្ថែមអំពីមូលហេតុដែលទាក់ទងនឹងរបបផ្តាច់ការនយោបាយ។ ក្នុងនោះមាន៖ មនុស្សជាតិដែលមានចំនួនប្រមាណ ១,៥០០ លាននាក់ ពាក់កណ្តាលនៃពួកគេគឺជាបន្ទុករបស់ពាក់កណ្តាលទៀត ហើយភាគច្រើននៃក្រុមដែលជាបន្ទុកនេះគឺស្ត្រីក្នុងទីក្រុង។ តើស្ត្រីជាអ្វី? ស្ត្រីគឺជាប្រភេទមនុស្សដែលដឹងពីតួនាទីរបស់ខ្លួនក្នុងធម្មជាតិថា ជាអ្នករក្សាពូជពង្ស ហើយបុរសម្នាក់គឺគ្រប់គ្រាន់សម្រាប់ស្ត្រីមួយពាន់នាក់ក្នុងការបង្កកំណើត។ ចំណែកបុរសដទៃទៀតមានវាសនាត្រូវគេបញ្ជូនទៅប្រឈមនឹងគ្រោះថ្នាក់ និងការលំបាក ឬពួកគេមានតម្លៃត្រឹមតែជាឃ្មុំឈ្មោលប៉ុណ្ណោះ។ ដោយទស្សនៈនេះ ស្ត្រីបានបែងចែកការងារជីវិតជាមួយបុរសដោយអយុត្តិធម៌ ហើយបានគ្រប់គ្រងដោយបង្កើតច្បាប់ទូទៅមួយ៖ ពួកគេបានយកការងារស្រាលៗដោយអះអាងថាខ្លួនខ្សោយ ធ្វើឱ្យភេទរបស់ពួកគេក្លាយជាវត្ថុមានតម្លៃដោយការធ្វើពុតជាមានភាពថ្លៃថ្នូរ ធ្វើឱ្យភាពក្លាហាន និងភាពសប្បុរសក្លាយជាគុណវិបត្តិសម្រាប់ស្ត្រី និងជាគុណសម្បត្តិសម្រាប់បុរស។ ពួកគេធ្វើឱ្យភេទរបស់ពួកគេជាអ្នកមើលងាយគេ មិនមែនជាអ្នកត្រូវគេមើលងាយឡើយ ហើយបើពួកគេធ្វើអយុត្តិធម៌ ពួកគេនឹងទទួលបានការជួយជ្រោមជ្រែង។ តាមច្បាប់នេះ ពួកគេអប់រំកូនស្រី និងកូនប្រុស ហើយលេងសើចនឹងគំនិតរបស់បុរសតាមចិត្តចង់ រហូតដល់ពួកគេធ្វើឱ្យបុរសយល់ច្រឡំថា ស្ត្រីមានរូបរាងស្រស់ស្អាតជាងបុរស។ សរុបមក អ្នកដែលហៅពួកគេថា «ពាក់កណ្តាលដែលបង្កគ្រោះថ្នាក់» គឺពិតជាត្រឹមត្រូវណាស់! គេសង្កេតឃើញថា ការបង្កគ្រោះថ្នាក់របស់ស្ត្រីចំពោះបុរសកើនឡើងស្របនឹងការរីកចម្រើននៃអារ្យធម៌។ ស្ត្រីនៅជនបទចូលរួមធ្វើការជាមួយបុរសស្មើៗគ្នា ទើបពួកគេរស់នៅបានដូចគ្នា។ ស្ត្រីក្នុងទីក្រុងដណ្តើមយកទ្រព្យសម្បត្តិបុរស ២ ភាគ ៣ ដើម្បីការរស់នៅ និងការតុបតែងខ្លួនរបស់ពួកគេ។ អារ្យធម៌សម័យថ្មីដណ្តើមយក ៣ ភាគ ៤ ហើយចង់តែដេកនៅលើគ្រែ។ ដូច្នេះហើយ ស្ត្រីក្នុងរាជធានីកាន់តែរីកចម្រើនក្នុងការចាប់បុរសធ្វើជាឈ្លើយ។ អារ្យធម៌បច្ចុប្បន្ននៅអឺរ៉ុបស័ក្តិសមបំផុតនឹងហៅថា «អារ្យធម៌ស្ត្រី» ព្រោះបុរសនៅទីនោះបានក្លាយជាសត្វចិញ្ចឹមរបស់ស្ត្រីទៅហើយ។ បន្ទាប់មក បុរសក៏បានបែងចែកការលំបាកនៃជីវិតដោយអយុត្តិធម៌ផងដែរ។ អ្នកនយោបាយ អ្នកដឹកនាំសាសនា និងអ្នកដែលពាក់ព័ន្ធនឹងពួកគេ ដែលមានចំនួនមិនដល់ ៥ ភាគរយផងនោះ បានរីករាយនឹងទ្រព្យសម្បត្តិពាក់កណ្តាលនៃអ្វីដែលមនុស្សជាតិរកបាន ឬច្រើនជាងនេះ។ ពួកគេចំណាយវាទៅលើភាពហ៊ឺហា និងការខ្ជះខ្ជាយ។ ឧទាហរណ៍៖ ពួកគេតុបតែងផ្លូវដោយអំពូលភ្លើងរាប់លានគ្រាប់សម្រាប់តែពួកគេឆ្លងកាត់ទៅមកកន្លែងកម្សាន្ត ដោយមិនបានគិតដល់ជនក្រីក្ររាប់លាននាក់ដែលរស់នៅក្នុងផ្ទះដោយភាពងងឹតងងុលឡើយ។ ចំណែកអ្នកជំនាញសិល្បៈ និងទំនិញប្រណីតៗ ព្រមទាំងពាណិជ្ជករដែលលោភលន់ និងអ្នករកស៊ីផ្តាច់មុខ និងក្រុមស្រដៀងគ្នានេះ ដែលមានចំនួនប្រហែល ៥ ភាគរយដែរនោះ ម្នាក់ៗរស់នៅដោយប្រើប្រាស់ទ្រព្យសម្បត្តិស្មើនឹងមនុស្សរាប់សិប រាប់រយ ឬរាប់ពាន់នាក់នៃកម្មករ និងកសិករ។ មេរោគនៃការបែងចែកដ៏អយុត្តិធម៌ និងឃ្លាតឆ្ងាយនេះ គឺគ្មានអ្វីក្រៅពីរបបផ្តាច់ការឡើយ។ ហើយក៏មានមនុស្សមួយចំនួនទៀតដែលមិនធ្វើការអ្វីសោះ ឬធ្វើតិចតួចបំផុត ប៉ុន្តែរស់នៅដោយការបោកប្រាស់ ដូចជាអ្នកកណ្តាល និងអ្នកបោកប្រាស់ក្នុងនាមអក្សរសាស្ត្រ ឬសាសនា ហើយពួកគេមានចំនួនប្រហែល ១៥ ភាគរយ ឬច្រើនជាងនេះ។ ពិតមែនហើយ វាមិនតម្រូវឱ្យអ្នកប្រាជ្ញដែលចំណាយពេលពេញមួយជីវិតដើម្បីស្វែងរកចំណេះដឹង ឬជំនាញដែលមានប្រយោជន៍ ត្រូវមានកម្រិតជីវភាពស្មើនឹងអ្នកល្ងង់ខ្លៅដែលដេកចាំស្រមោលជញ្ជាំងនោះទេ។ ក៏មិនមែនឱ្យពាណិជ្ជករដែលខិតខំប្រឹងប្រែង និងហ៊ានប្រថុយ ត្រូវស្មើនឹងអ្នកខ្ជិលច្រអូសនោះដែរ។ ប៉ុន្តែយុត្តិធម៌តម្រូវឱ្យមានភាពខុសគ្នាមួយដែលសមរម្យ។ ផ្ទុយទៅវិញ មនុស្សធម៌តម្រូវឱ្យអ្នកមានសមត្ថភាពជួយលើកស្ទួយអ្នកដែលទាបជាង នាំពួកគេឱ្យជិតដល់កម្រិតជីវភាពរបស់ខ្លួន និងជួយពួកគេឱ្យមានឯករាជ្យក្នុងជីវិត។ ទេ! ទេ! អ្នកក្រមិនបានសុំការជួយឧបត្ថម្ភពីអ្នកមានទេ គេគ្រាន់តែសុំកុំឱ្យអ្នកមានធ្វើអយុត្តិធម៌លើគេ។ គេមិនបានសុំក្តីមេត្តាពីអ្នកមានទេ គេគ្រាន់តែសុំយុត្តិធម៌។ គេមិនបានសង្ឃឹមលើភាពស្មោះត្រង់ពីអ្នកមានទេ គេគ្រាន់តែសុំកុំឱ្យអ្នកមានសម្លាប់គេនៅក្នុងសមរភូមិប្រកួតប្រជែងនៃជីវិត។ អល់ឡោះ (មហាអំណាច) បានផ្តល់អំណាចឱ្យមនុស្សគ្រប់គ្រងលើសកលលោក ប៉ុន្តែមនុស្សបែរជាក្បត់ ក្រអឺតក្រទម ភ្លេចម្ចាស់របស់ខ្លួន ហើយបែរទៅគោរពទ្រព្យសម្បត្តិ និងសម្រស់វិញ ដោយចាត់ទុកវាជាគោលដៅចុងក្រោយរបស់ខ្លួន ហាក់ដូចជាគេត្រូវបានបង្កើតមកដើម្បីបម្រើតែក្រពះ និងតណ្ហាតែប៉ុណ្ណោះ ដោយគ្មានការងារអ្វីក្រៅពីការស៊ី និងការរួមភេទ។ ដោយសារទ្រព្យសម្បត្តិគឺជាមធ្យោបាយឆ្ពោះទៅរកសម្រស់ ទើបការព្រួយបារម្ភដ៏ធំបំផុតរបស់មនុស្សគឺការប្រមូលទ្រព្យសម្បត្តិ។ ហេតុនេះហើយ ទើបគេហៅទ្រព្យសម្បត្តិថាជា «ព្រះនៃប្រជាជាតិ» និងជា «អាថ៌កំបាំងនៃអត្ថិភាព»។ អ្នកប្រវត្តិសាស្ត្ររុស្ស៊ី គ្រីសកូវ៉ា បានរៀបរាប់ថា៖ កាតេរីណា បានត្អូញត្អែរពីភាពខ្ជិលច្រអូសរបស់ប្រជាជនខ្លួន ដូច្នេះអារក្សរបស់នាងបានណែនាំឱ្យនាងជំរុញស្ត្រីឱ្យប្រព្រឹត្តអំពើអសីលធម៌។ នាងក៏ធ្វើតាម ហើយបង្កើតការតុបតែងខ្លួនសម្រាប់រាំរែក។ យុវជនក៏នាំគ្នាខំធ្វើការរកលុយដើម្បីចំណាយលើស្ត្រីទាំងនោះ។ ក្នុងរយៈពេល ៥ ឆ្នាំ ចំណូលរតនាគាររបស់នាងកើនឡើងទ្វេដង ហើយនាងក៏មានលទ្ធភាពខ្ជះខ្ជាយ។ ដូច្នេះហើយ ជនផ្តាច់ការមិនខ្វល់ពីសីលធម៌ទេ ពួកគេខ្វល់តែពីទ្រព្យសម្បត្តិប៉ុណ្ណោះ។ ទ្រព្យសម្បត្តិក្នុងទស្សនៈអ្នកសេដ្ឋកិច្ច៖ គឺអ្វីដែលមនុស្សទទួលបានផលប្រយោជន៍។ ក្នុងទស្សនៈអ្នកច្បាប់៖ គឺអ្វីដែលគេអាចហាមឃាត់ ឬផ្តល់ឱ្យបាន។ ក្នុងទស្សនៈអ្នកនយោបាយ៖ គឺអ្វីដែលគេប្រើដើម្បីដោះដូរយកអំណាច។ ក្នុងទស្សនៈអ្នកសីលធម៌៖ គឺអ្វីដែលប្រើដើម្បីរក្សាជីវិតដ៏ថ្លៃថ្នូរ។ ទ្រព្យសម្បត្តិទទួលបានពីភាពបរិបូរណ៍ដែលអល់ឡោះបានដាក់ក្នុងធម្មជាតិ និងច្បាប់របស់វា ហើយវាមិនមែនជាកម្មសិទ្ធិរបស់នរណាម្នាក់ឡើយ ពោលគឺវាមិនមែនជារបស់បុគ្គលណាម្នាក់ទេ លើកលែងតែតាមរយៈការងារដែលគេបានធ្វើ ឬការដោះដូរ។ គោលបំណងនៃទ្រព្យសម្បត្តិមានតែពីរយ៉ាងប៉ុណ្ណោះ៖ គឺការទទួលបានសេចក្តីសុខ ឬការជៀសផុតពីទុក្ខវេទនា។ គោលបំណងទាំងអស់របស់មនុស្សស្ថិតនៅក្នុងចំណុចទាំងពីរនេះ ហើយច្បាប់សាសនាទាំងអស់ក៏ផ្អែកលើចំណុចនេះដែរ។ អ្នកវិនិច្ឆ័យដ៏ត្រឹមត្រូវលើទ្រព្យសម្បត្តិហាឡាល និងហារ៉ាម គឺសតិសម្បជញ្ញៈដែលអល់ឡោះបានបង្កើតជាធម្មជាតិរបស់មនុស្ស ដែលគម្ពីរគួរអាន (អាល់គួរអាន) បានហៅថាជាការបំផុសឱ្យដឹងពីអំពើអាក្រក់ និងអំពើល្អ។ ដូច្នេះ សតិសម្បជញ្ញៈគឺជាអ្នកជ្រើសរើសរវាងទ្រព្យហាឡាល និងទ្រព្យហារ៉ាម។ សកម្មភាពរបស់មនុស្សក្នុងការរកទ្រព្យសម្បត្តិមានប្រភពដើមបី៖ ១. ការរកវត្ថុធាតុដើម។ ២. ការកែច្នៃវត្ថុធាតុដើមដើម្បីប្រើប្រាស់។ ៣. ការចែកចាយដល់មនុស្ស។ នេះគឺជាប្រភពដែលគេហៅថា កសិកម្ម ឧស្សាហកម្ម និងពាណិជ្ជកម្ម។ រាល់មធ្យោបាយដែលក្រៅពីប្រភពទាំងនេះ គឺជាមធ្យោបាយអយុត្តិធម៌ដែលគ្មានប្រយោជន៍ឡើយ។ ការសន្សំទ្រព្យសម្បត្តិ គឺជាធម្មជាតិរបស់សត្វមួយចំនួនដូចជាស្រមោច និងឃ្មុំ ប៉ុន្តែវាមិនមានឥទ្ធិពលលើសត្វដទៃក្រៅពីមនុស្សឡើយ។ មនុស្សមានទម្លាប់សន្សំទ្រព្យសម្បត្តិដោយសារសេចក្តីត្រូវការដែលពិតប្រាកដ ឬដែលខ្លួនគិតថាត្រូវការ។ សេចក្តីត្រូវការដែលពិតប្រាកដកើតមានតែចំពោះអ្នកដែលរស់នៅលើដីដែលមិនសូវមានផលដំណាំ ឬដីដែលជួបគ្រោះរាំងស្ងួត។ ក្នុងនោះក៏រួមបញ្ចូលទាំងអ្នកដែលខ្សោយរាងកាយមិនអាច

របបផ្តាច់ការ និងសីលធម៌ របបផ្តាច់ការមានឥទ្ធិពលទៅលើនិស្ស័យធម្មជាតិ និងសីលធម៌ដ៏ល្អប្រសើររបស់មនុស្ស ដោយធ្វើឱ្យវាចុះខ្សោយ ខូចខាត ឬលុបបំបាត់ចោល។ វាធ្វើឱ្យមនុស្សបដិសេធចំពោះព្រះគុណរបស់ម្ចាស់ខ្លួន (អល់ឡោះ) ព្រោះគេមិនបានកាន់កាប់អ្វីមួយដោយពេញលេញ ដើម្បីឱ្យគេអាចថ្លែងអំណរគុណចំពោះព្រះអង្គបានយ៉ាងពេញលេញនោះទេ។ វាធ្វើឱ្យគេក្លាយជាមនុស្សដែលមានចិត្តគុំកួនចំពោះប្រជាជាតិរបស់ខ្លួន ព្រោះពួកគេគឺជាអ្នកជួយជ្រោមជ្រែងដល់គ្រោះមហន្តរាយនៃរបបផ្តាច់ការមកលើរូបគេ។ វាធ្វើឱ្យគេបាត់បង់ក្តីស្រឡាញ់ចំពោះមាតុភូមិ ព្រោះគេមិនមានសុវត្ថិភាពក្នុងការរស់នៅទីនោះ ហើយគេតែងតែចង់ចាកចេញពីវា។ វាធ្វើឱ្យក្តីស្រឡាញ់ចំពោះគ្រួសារចុះខ្សោយ ព្រោះគេដឹងថាពួកគេក៏ដូចជាខ្លួនគេដែរ គឺមិនមានសិទ្ធិអំណាចអ្វីឡើយ ហើយពួកគេអាចនឹងត្រូវបង្ខំឱ្យធ្វើបាបមិត្តភក្តិរបស់ខ្លួន ឬសម្លាប់មិត្តភក្តិទាំងទឹកភ្នែក។ អ្នកដែលស្ថិតនៅក្រោមអំណាចផ្តាច់ការ មិនមានអ្វីដែលត្រូវថែរក្សាឡើយ ព្រោះគេមិនមានទ្រព្យសម្បត្តិណាមួយដែលមិនប្រឈមនឹងការដកហូត ហើយក៏មិនមានកិត្តិយសណាមួយដែលមិនប្រឈមនឹងការប្រមាថនោះដែរ។ អ្នកដែលល្ងង់ខ្លៅក្នុងចំណោមពួកគេ ក៏មិនមានក្តីសង្ឃឹមសម្រាប់អនាគតដើម្បីដើរតាម ហើយក៏មិនមានការឈឺចាប់ដើម្បីវាដូចអ្នកដែលមានបញ្ញានោះដែរ។ ស្ថានភាពនេះធ្វើឱ្យអ្នកដែលស្ថិតនៅក្រោមអំណាច មិនអាចភ្លក់រសជាតិនៃសេចក្តីសុខណាមួយក្នុងលោកនេះបានឡើយ ក្រៅពីសេចក្តីសុខបែបសត្វតិរច្ឆាន។ ហេតុដូច្នេះហើយ ទើបគេមានការប្រុងប្រយ័ត្នយ៉ាងខ្លាំងចំពោះជីវិតបែបសត្វរបស់គេ ទោះបីជាវាជួបតែសេចក្តីទុក្ខវេទនាក៏ដោយ។ តើគេមិនប្រុងប្រយ័ត្នយ៉ាងដូចម្តេចទៅ បើគេមិនស្គាល់អ្វីក្រៅពីជីវិតបែបនេះ? តើគេនៅឯណាពីជីវិតខាងវិញ្ញាណ? តើគេនៅឯណាពីជីវិតសង្គម? ចំណែកឯអ្នកដែលមានសេរីភាពវិញ ឋានៈនៃជីវិតបែបសត្វរបស់ពួកគេគឺស្ថិតនៅលំដាប់ក្រោយៗ ហើយរឿងនេះមានតែអ្នកដែលស្ថិតក្នុងចំណោមពួកគេ ឬអ្នកដែលមានការយល់ដឹងជ្រៅជ្រះប៉ុណ្ណោះ ទើបអាចយល់បាន។ ឧទាហរណ៍នៃអ្នកដែលស្ថិតនៅក្រោមអំណាច និងការប្រុងប្រយ័ត្នចំពោះជីវិតរបស់ពួកគេ គឺមនុស្សចាស់។ នៅពេលដែលជីវិតរបស់ពួកគេពោរពេញដោយជំងឺ និងការឈឺចាប់ ហើយពួកគេខិតជិតដល់មាត់ផ្នូរ ពួកគេបែរជាប្រុងប្រយ័ត្នចំពោះជីវិតរបស់ពួកគេជាងយុវជនដែលស្ថិតក្នុងវ័យក្មេង ដែលស្ថិតក្នុងវ័យនៃសេចក្តីសុខ និងវ័យនៃក្តីសង្ឃឹមទៅទៀត។ របបផ្តាច់ការដកហូតនូវសេចក្តីសុខខាងបញ្ញាស្មារតី ដែលធ្វើឱ្យរាងកាយកាន់តែចុះខ្សោយលើសពីការឈឺចាប់ដែលមានស្រាប់។ ហេតុនេះហើយ ទើបបញ្ញាស្មារតីធ្លាក់ខ្លួនឈឺ ហើយអារម្មណ៍ក៏ប្រែប្រួលទៅតាមកម្រិតផ្សេងៗគ្នារបស់មនុស្ស។ ចំពោះមនុស្សទូទៅដែលខ្វះខាតចំណេះដឹង ជំងឺខាងបញ្ញារបស់ពួកគេអាចឈានដល់កម្រិតមួយដែលមិនអាចបែងចែករវាងល្អ និងអាក្រក់បានឡើយ ក្នុងគ្រប់រឿងដែលមិនមែនជាតម្រូវការចាំបាច់នៃជីវិតបែបសត្វរបស់ពួកគេ។ ការយល់ដឹងរបស់ពួកគេធ្លាក់ចុះទាបរហូតដល់ថ្នាក់ថា គ្រាន់តែឃើញភាពអស្ចារ្យ និងអំណាចដែលពួកគេឃើញលើអ្នកផ្តាច់ការ និងបក្ខពួករបស់គេ ក៏ធ្វើឱ្យពួកគេងឿងឆ្ងល់ ហើយគ្រាន់តែឮពាក្យលើកតម្កើងក្នុងការពិពណ៌នាអំពីអំណាចរបស់គេ ក៏ធ្វើឱ្យគំនិតរបស់ពួកគេវង្វេង។ ពួកគេមើលឃើញ និងគិតថាថ្នាំព្យាបាលគឺស្ថិតនៅក្នុងជំងឺនោះឯង ដូច្នេះពួកគេក៏ចុះចូលក្រោមអំណាចផ្តាច់ការដូចជាចៀមដែលចុះចូលក្រោមចចក ដែលពួកគេកំពុងរត់ទៅរកទីបញ្ចប់នៃជីវិតរបស់ពួកគេដោយខ្លួនឯង។ ហេតុដូច្នេះហើយ ទើបរបបផ្តាច់ការគ្រប់គ្រងលើបញ្ញាស្មារតីដ៏ខ្សោយទាំងនោះ មិនត្រឹមតែរាងកាយប៉ុណ្ណោះទេ ប៉ុន្តែថែមទាំងធ្វើឱ្យវាខូចខាតតាមតែចិត្តចង់។ វាគ្រប់គ្រងលើគំនិតដ៏តូចតាចទាំងនោះ ដោយធ្វើឱ្យការពិតក្លាយជាភាពច្របូកច្របល់ សូម្បីតែរឿងដែលច្បាស់ស្រាប់ក៏ដោយ។ ដូច្នេះ ឧទាហរណ៍នៃការចុះចូលដោយងងឹតងងុលរបស់ពួកគេចំពោះរបបផ្តាច់ការ និងការប្រឆាំងនឹងសេចក្តីត្រឹមត្រូវ គឺដូចជាសត្វល្អិតដែលហោះចូលទៅក្នុងភ្លើង ហើយពួកវាតែងតែប្រឆាំងនឹងអ្នកដែលចង់ជួយសង្គ្រោះពួកវាពីការវិនាស។ គ្មានអ្វីចម្លែកទេដែលភាពខ្សោយនៃរាងកាយជះឥទ្ធិពលដល់ភាពខ្សោយនៃបញ្ញាស្មារតី ព្រោះថាអ្នកជំងឺ និងភាពខ្សោយនៃបញ្ញារបស់ពួកគេ គឺជាសក្ខីភាពដ៏ច្បាស់លាស់មួយដែលអាចយកមកប្រៀបធៀបនឹងភាពខ្សោយនៃបញ្ញារបស់អ្នកដែលស្ថិតនៅក្រោមអំណាច បើធៀបនឹងអ្នកដែលមានសេរីភាព។ ស្ថានភាពនេះក៏បង្ហាញឱ្យឃើញយ៉ាងច្បាស់តាមរយៈភាពខុសគ្នានៃកម្លាំងរាងកាយ សុខភាព និងភាពស្រស់ថ្លានៃរូបរាងរវាងក្រុមទាំងពីរនេះផងដែរ។ ប្រហែលជាអ្នកអានដែលមានបញ្ញា ដែលមិនធ្លាប់បានសិក្សាពីធម្មជាតិនៃរបបផ្តាច់ការ នឹងមានការងឿងឆ្ងល់ថា តើរបបផ្តាច់ការដ៏អាក្រក់នេះអាចឈរលើការបង្វែរការពិតបានយ៉ាងដូចម្តេច? ប៉ុន្តែប្រសិនបើគេពិនិត្យឱ្យបានល្អិតល្អន់ គេនឹងឃើញថា របបផ្តាច់ការបង្វែរការពិតនៅក្នុងគំនិតរបស់មនុស្ស។ គេនឹងឃើញថា មេដឹកនាំ និងស្តេចមួយចំនួនពីអតីតកាល បានប្រើប្រាស់សាសនាដើម្បីគាំទ្រដល់អំណាចផ្តាច់ការរបស់ពួកគេ ហើយប្រជាជនក៏ដើរតាមពួកគេ។ គេនឹងឃើញថា ប្រជាជនបានបង្កើតរដ្ឋាភិបាលដើម្បីបម្រើពួកគេ ប៉ុន្តែរបបផ្តាច់ការបានបង្វែររឿងនេះ ដោយធ្វើឱ្យប្រជាជនក្លាយជាអ្នកបម្រើដល់អ្នកដឹកនាំ ហើយពួកគេក៏ព្រមទទួលយក។ គេនឹងឃើញថា របបផ្តាច់ការបានដឹកនាំពួកគេឱ្យជឿថា អ្នកដែលទាមទារសិទ្ធិគឺជាអ្នកបះបោរ អ្នកដែលបោះបង់សិទ្ធិគឺជាអ្នកស្តាប់បង្គាប់ អ្នកដែលតវ៉ាគឺជាអ្នកបង្កភាពវឹកវរ អ្នកដែលឆ្លាតវៃគឺជាអ្នកមិនជឿលើព្រះ (មូហ៊ីដ) ហើយអ្នកដែលស្ងៀមស្ងាត់គឺជាអ្នកល្អ។ ប្រជាជនបានដើរតាមរបបផ្តាច់ការក្នុងការហៅការផ្តល់យោបល់ថាជាការជ្រៀតជ្រែក ការមានចិត្តអង់អាចថាជាសត្រូវ ការមានសេចក្តីថ្លៃថ្នូរថាជាភាពក្រអឺតក្រទម ការការពារសិទ្ធិថាជាភាពល្ងង់ខ្លៅ និងសេចក្តីមេត្តាថាជាជំងឺ។ ពួកគេក៏បានយល់ស្របនឹងការចាត់ទុកថា ការកុហកគឺជាគោលនយោបាយ ការបោកបញ្ឆោតគឺជាភាពឆ្លាតវៃ និងភាពថោកទាបគឺជាភាពទន់ភ្លន់។ គ្មានអ្វីចម្លែកទេដែលរបបផ្តាច់ការគ្រប់គ្រងលើការពិតក្នុងគំនិតរបស់មនុស្សសាមញ្ញ ប៉ុន្តែអ្វីដែលចម្លែកនោះគឺការដែលអ្នកមានបញ្ញាជាច្រើនបានមើលរំលងរឿងនេះ រួមទាំងអ្នកប្រវត្តិសាស្ត្រជាច្រើនដែលហៅអ្នកឈ្នះសង្គ្រាមថាជា "បុរសដ៏អស្ចារ្យ" ហើយមើលពួកគេដោយការគោរព គ្រាន់តែដោយសារតែពួកគេបានសម្លាប់មនុស្សច្រើន និងបំផ្លាញអរិយធម៌ច្រើន។ ក្នុងចំណោមរឿងចម្លែកនោះគឺ ការដែលអ្នកប្រវត្តិសាស្ត្រលើកតម្កើងអ្នកដែលចុះចូលនឹងអ្នកផ្តាច់ការ និងទទួលបានតំណែងពីអ្នកជិះជាន់។ ដូចគ្នានេះដែរ គឺការដែលមនុស្សមានមោទនភាពចំពោះបុព្វបុរសឧក្រិដ្ឋជនរបស់ពួកគេ ដែលធ្លាប់ជាបក្ខពួកដ៏អាក្រក់ទាំងនេះ។ មនុស្សមួយចំនួនប្រហែលជាគិតថា របបផ្តាច់ការមានគុណសម្បត្តិដែលមិនមាននៅក្នុងការគ្រប់គ្រងបែបសេរី ដោយពួកគេនិយាយថា៖ "របបផ្តាច់ការធ្វើឱ្យចរិតលក្ខណៈទន់ភ្លន់" ប៉ុន្តែការពិតគឺវាបណ្តាលមកពីការបាត់បង់សេចក្តីថ្លៃថ្នូរ មិនមែនមកពីការបាត់បង់ភាពឃោរឃៅនោះទេ។ ពួកគេនិយាយថា៖ "របបផ្តាច់ការបង្រៀនក្មេងឱ្យចេះគោរព និងស្តាប់បង្គាប់អ្នកធំ" ប៉ុន្តែការពិតគឺវាបណ្តាលមកពីការភ័យខ្លាច និងភាពកំសាក មិនមែនមកពីការជ្រើសរើសដោយស្ម័គ្រចិត្តនោះទេ។ ពួកគេនិយាយថា៖ "វាបណ្តុះបណ្តាលមនុស្សឱ្យចេះរស់នៅដោយសមរម្យ" ប៉ុន្តែការពិតគឺគ្មានអ្វីក្រៅពីការរស់នៅដោយភាពភ័យខ្លាច និងការថយក្រោយនោះទេ។ ពួកគេនិយាយថា៖ "របបផ្តាច់ការកាត់បន្ថយអំពើអបាយមុខ" ប៉ុន្តែការពិតគឺវាបណ្តាលមកពីភាពក្រីក្រ និងភាពអសមត្ថភាព មិនមែនមកពីភាពបរិសុទ្ធ ឬសាសនានោះទេ។ ពួកគេនិយាយថា៖ "វាជួយកាត់បន្ថយឧក្រិដ្ឋកម្ម" ប៉ុន្តែការពិតគឺវាគ្រាន់តែរារាំងមិនឱ្យវាបង្ហាញខ្លួន និងលាក់បាំងវាប៉ុណ្ណោះ។ សីលធម៌គឺជាផ្លែផ្កាដែលគ្រាប់ពូជរបស់វាគឺការបន្តពូជ ដីរបស់វាគឺការអប់រំ ហើយទឹករបស់វាគឺចំណេះដឹង។ អ្នកដែលទទួលខុសត្រូវលើវាគឺរដ្ឋាភិបាល។ ហេតុដូច្នេះហើយ គោលនយោបាយមានឥទ្ធិពលលើសីលធម៌របស់មនុស្ស ដូចជាការថែទាំមានឥទ្ធិពលលើការលូតលាស់នៃដើមឈើ។ ពិតមែនហើយ ប្រជាជាតិគឺដូចជាព្រៃឈើ ប្រសិនបើទុកចោលដោយគ្មានការថែទាំ ដើមឈើនឹងដុះជាន់គ្នា ហើយភាគច្រើននឹងឈឺ ហើយដើមឈើខ្លាំងនឹងសង្កត់សង្កិនដើមឈើខ្សោយរហូតដល់ងាប់។ នេះគឺជាឧទាហរណ៍នៃកុលសម្ព័ន្ធព្រៃផ្សៃ។ ប៉ុន្តែប្រសិនបើវាជួបអ្នកថែសួនដែលយកចិត្តទុកដាក់លើការលូតលាស់របស់វា នោះវានឹងរីកចម្រើន និងមានផ្លែផ្កាល្អ។ នេះគឺជាឧទាហរណ៍នៃរដ្ឋាភិបាលដ៏យុត្តិធម៌។ ហើយប្រសិនបើវាជួបអ្នកថែសួនដែលគួរតែហៅថាជាអ្នកកាប់ឈើ ដែលគិតតែពីផលប្រយោជន៍ផ្ទាល់ខ្លួន នោះគាត់នឹងបំផ្លាញវា។ នេះគឺជាឧទាហរណ៍នៃរដ្ឋាភិបាលផ្តាច់ការ។ នៅពេលដែលអ្នកកាប់ឈើនោះជាជនបរទេស ដែលមិនមែនកើតចេញពីដីនោះ ហើយមិនមានមោទនភាព ឬភាពអាម៉ាស់អ្វីជាមួយវាទេ គឺគាត់គិតតែពីផលប្រយោជន៍ភ្លាមៗ ទោះបីជាត្រូវកាប់រំលើងឫសគល់ក៏ដោយ នោះគឺជាគ្រោះមហន្តរាយ។ ដូច្នេះ ឥទ្ធិពលនៃរបបផ្តាច់ការលើសីលធម៌របស់ប្រជាជាតិ គឺដូចជាសកម្មភាពរបស់អ្នកកាប់ឈើនោះ ដែលមិនរំពឹងអ្វីក្រៅពីការបំផ្លិចបំផ្លាញ។ សីលធម៌នឹងមិនមែនជាសីលធម៌ឡើយ ប្រសិនបើវាមិនមែនជាគុណធម៌ដែលស្ថិតស្ថេរតាមច្បាប់ធម្មជាតិ ដែលតម្រូវឱ្យមាន៖ ទីមួយ ភារកិច្ចរបស់មនុស្សចំពោះខ្លួនឯង ទីពីរ ភារកិច្ចចំពោះគ្រួសារ ទីបី ភារកិច្ចចំពោះប្រជាជាតិ និងទីបួន ភារកិច្ចចំពោះមនុស្សជាតិ។ ច្បាប់នេះគឺជាអ្វីដែលមនុស្សហៅថា "ច្បាប់សង្គម"។ តើអ្នកដែលស្ថិតនៅក្រោមអំណាចផ្តាច់ការអាចមានច្បាប់សង្គមបានដោយរបៀបណា ខណៈដែលគេដូចជាសត្វដែលគេចងខ្សែ គេត្រូវបានគេដឹកនាំទៅគ្រប់ទីកន្លែងដែលគេចង់បាន ហើយរស់នៅដូចជាស្លាបសត្វដែលហើរទៅតាមខ្យល់ ដោយគ្មានប្រព័ន្ធ និងគ្មានឆន្ទៈ? តើអ្វីទៅជាឆន្ទៈ? វាគឺជាមាតានៃសីលធម៌។ មានគេនិយាយអំពីវាដើម្បីលើកតម្កើងឋានៈរបស់វាថា៖ "ប្រសិនបើការគោរពបូជាក្រៅពីអល់ឡោះត្រូវបានអនុញ្ញាត នោះអ្នកដែលមានបញ្ញានឹងជ្រើសរើសគោរពបូជាឆន្ទៈ!" វាគឺជាលក្ខណៈដែលបែងចែកសត្វពីដើមឈើ។ ដូច្នេះ អ្នកដែលស្ថិតនៅក្រោមអំណាច គឺទាបជាងសត្វ ព្រោះគេធ្វើចលនាដោយឆន្ទៈរបស់អ្នកដទៃ មិនមែនដោយឆន្ទៈរបស់ខ្លួនឯងឡើយ។ ហេតុនេះហើយ ទើបអ្នកប្រាជ្ញហ្វិកហ៍ (Fiqh) បាននិយាយថា៖ "ទាសករមិនមានចេតនា (Niyyah) ក្នុងកិច្ចការជាច្រើនរបស់គេឡើយ គេគ្រាន់តែជាអ្នកដើរតាមចេតនារបស់ម្ចាស់គេប៉ុណ្ណោះ"។ អ្នកដែលស្ថិតនៅក្រោមអំណាចអាចត្រូវបានលើកលែងចំពោះសីលធម៌ដ៏អាក្រក់របស់គេ ព្រោះអ្នកដែលគ្មានសិទ្ធិជ្រើសរើស មិនត្រូវបានគេស្តីបន្ទោសទាំងតាមហេតុផល និងតាមច្បាប់សាសនាឡើយ។ អ្នកដែលស្ថិតនៅក្រោមអំណាចផ្តាច់ការ មិនមានប្រព័ន្ធក្នុងជីវិតរបស់គេឡើយ ដូច្នេះក៏មិនមានប្រព័ន្ធក្នុងសីលធម៌របស់គេដែរ។ គេអាចក្លាយជាអ្នកមាន ហើយក្លាយជាមនុស្សក្លាហាន និងចិត្តទូលាយ ហើយគេអាចក្លាយជាអ្នកក្រ ហើយក្លាយជាមនុស្សកំសាក និងថោកទាប។ គ្រប់កិច្ចការរបស់គេគឺដូចជាភាពវឹកវរ គ្មានការរៀបចំ ហើយគេដើរតាមវាដោយគ្មានគោលដៅ។ តើអ្នកដែលស្ថិតនៅក្រោមអំណាចមិនត្រូវបានគេធ្វើបាប និងធ្វើខុសជាច្រើនដង ហើយត្រូវបានគេលើកលែងខ្លះ ហើយត្រូវបានគេព្យួរកខ្លះ ហើយឃ្លានខ្លះ ហើយឆ្អែតខ្លះ ហើយចង់បានអ្វីមួយតែត្រូវបានគេហាមឃាត់ ហើយបដិសេធអ្វីមួយតែត្រូវបានគេបង្ខំឬ? គេរស់នៅតាមតែវាសនាដែលកំណត់ឱ្យគេរស់នៅ។ ហើយអ្នកដែលមានស្ថានភាពបែបនេះ តើអាចមានសីលធម៌បានដោយរបៀបណា? ហើយទោះបីជាមាននៅពេលដំបូងក៏ដោយ ក៏វាមិនអាចបន្តទៅមុខបានដែរ។ ហេតុនេះហើយ ទើបបញ្ញាញាណមិនអនុញ្ញាតឱ្យវិនិច្ឆ័យអ្នកដែលស្ថិតនៅក្រោមអំណាចថាជាអ្នកល្អ ឬអ្នកអាក្រក់ឡើយ។ ឥទ្ធិពលតិចតួចបំផុតដែលរបបផ្តាច់ការមានលើសីលធម៌របស់មនុស្ស គឺវាបង្ខំសូម្បីតែអ្នកល្អក្នុងចំណោមពួកគេឱ្យចេះធ្វើពុត និងកុហក ដែលជាអំពើអាក្រក់បំផុត។ វាជួយដល់អ្នកអាក្រក់ឱ្យធ្វើអំពើអបាយមុខរបស់ពួកគេដោយសុវត្ថិភាព ដោយគ្មានការទទួលខុសត្រូវណាមួយ សូម្បីតែខាងសីលធម៌ក៏ដោយ។ គ្មានការជំទាស់ គ្មានការរិះគន់ និងគ្មានការលាតត្រដាងឡើយ ព្រោះអំពើភាគច្រើនរបស់អ្នកអាក្រក់នៅតែត្រូវបានលាក់បាំង។ របបផ្តាច់ការបានគ្របដណ្តប់លើពួកគេដោយភាពភ័យខ្លាចរបស់មនុស្សក្នុងការធ្វើជាសាក្សីប្រឆាំងនឹងអ្នកអាក្រក់។ ហេតុនេះហើយ ទើបមានពាក្យស្លោកមិនពិតជាច្រើនបានរីកសាយភាយក្នុង

របបផ្តាច់ការ និងការអប់រំ អល់ឡោះបានបង្កើតមនុស្សមកដោយមានសមត្ថភាពក្នុងការធ្វើល្អ និងសមត្ថភាពក្នុងការធ្វើអាក្រក់។ មាតាបិតាគឺជាអ្នកកែតម្រូវឱ្យកូនល្អ ឬជាអ្នកធ្វើឱ្យកូនខូច។ នេះមានន័យថា ការអប់រំគឺជាកត្តាដែលជួយពង្រីកសមត្ថភាពទាំងរូបកាយ ផ្លូវចិត្ត និងបញ្ញាស្មារតីរបស់កូន។ បើការអប់រំនោះល្អ លទ្ធផលនឹងល្អ ហើយបើអាក្រក់ លទ្ធផលនឹងអាក្រក់។ កន្លងមក យើងបានដឹងរួចហើយថា របបផ្តាច់ការដ៏អាក្រក់ បានជះឥទ្ធិពលអវិជ្ជមានដល់រូបកាយដោយបង្កឱ្យមានជំងឺ ជះឥទ្ធិពលដល់ផ្លូវចិត្តដោយធ្វើឱ្យសីលធម៌ធ្លាក់ចុះ និងដាក់សម្ពាធលើបញ្ញាស្មារតីដោយរារាំងការរីកចម្រើនតាមរយៈចំណេះដឹង។ ដូច្នេះ ការអប់រំ និងរបបផ្តាច់ការ គឺជាកត្តាពីរដែលមានលទ្ធផលផ្ទុយគ្នា។ អ្វីៗដែលការអប់រំបានកសាងឡើង ទោះបីជាវាមានភាពទន់ខ្សោយក៏ដោយ ក៏របបផ្តាច់ការនឹងបំផ្លាញវាចោលដោយអំណាចរបស់វា។ តើការកសាងណាមួយអាចសម្រេចទៅបាន ប្រសិនបើមានអ្នកបំផ្លាញនៅពីក្រោយ? មនុស្សមានកម្រិតកំណត់មិនច្បាស់លាស់ទាំងក្នុងផ្លូវរីកចម្រើន និងផ្លូវធ្លាក់ចុះ។ មនុស្សនេះហើយដែលធ្វើឱ្យបញ្ញាស្មារតីមានការងឿងឆ្ងល់ ជាអ្នកដែលទទួលបន្ទុកដ៏ធ្ងន់ធ្ងរក្នុងការអប់រំផ្លូវចិត្ត ដែលពិភពលោកទាំងមូលបានបដិសេធមិនទទួលយក។ អល់ឡោះជាអ្នកបង្កើតបានបំពេញសមត្ថភាពរបស់មនុស្ស ហើយប្រគល់ជម្រើសឱ្យគេ។ ប្រសិនបើគេចង់បានភាពល្អឥតខ្ចោះ គេអាចឈានទៅដល់កម្រិតខ្ពស់ជាងទេវតា ហើយប្រសិនបើគេចង់បានភាពអាក្រក់ គេអាចធ្លាក់ចុះទៅដល់កម្រិតទាបជាងសាតាំង។ តាមការពិត មនុស្សមានទំនោរទៅរកអំពើអាក្រក់ច្រើនជាងអំពើល្អ។ គ្រាន់តែអល់ឡោះបានរំឭកពីមនុស្សនៅក្នុងគម្ពីរគួរអាន (អាល់-គួរអាន) គឺទ្រង់តែងតែភ្ជាប់ឈ្មោះរបស់មនុស្សជាមួយនឹងគុណនាមអាក្រក់ៗ ដូចជា៖ អ្នកដែលបំពាន (ហ្សាលូម), អ្នកដែលអួតអាង (ហ្គូរូ), អ្នកដែលបដិសេធសេចក្តីពិត (កាហ្វារ), អ្នកដែលកាចសាហាវ (ចាប៉ារ), អ្នកដែលល្ងង់ខ្លៅ (ចាហូល) និងអ្នកដែលប្រព្រឹត្តបាប (អាស៊ីម)។ អល់ឡោះមិនដែលរំឭកពីមនុស្សក្នុងគម្ពីរគួរអានដោយមិនបានស្តីបន្ទោសឡើយ ដោយទ្រង់មានបន្ទូលថា៖ «មនុស្សអើយ! តើអ្វីដែលធ្វើឱ្យគេបដិសេធសេចក្តីពិត?»; «ពិតណាស់ មនុស្សគឺជាអ្នកបដិសេធសេចក្តីពិតយ៉ាងខ្លាំង»; «ពិតណាស់ មនុស្សគឺស្ថិតនៅក្នុងភាពខាតបង់»; «ពិតណាស់ មនុស្សតែងតែបំពាន»; «ហើយមនុស្សគឺជាអ្នកដែលប្រញាប់ប្រញាល់»; «មនុស្សត្រូវបានបង្កើតមកពីភាពប្រញាប់ប្រញាល់»។ មិនមានសត្វលោកណាមួយដែលប្រកួតប្រជែងជាមួយអល់ឡោះក្នុងភាពអស្ចារ្យរបស់ទ្រង់ឡើយ ប៉ុន្តែពួកអ្នកផ្តាច់ការក្នុងចំណោមមនុស្សបែរជាប្រកួតប្រជែងជាមួយទ្រង់។ ពួកអ្នកដែលធ្លាក់ចុះក្នុងភាពអសីលធម៌ខ្លាំងបំផុត ជួនកាលពួកគេធ្វើអំពើអាក្រក់ដោយឥតប្រយោជន៍ ហើយថែមទាំងធ្វើបាបខ្លួនឯងដោយចេតនាទៀតផង។ មនុស្សក្នុងវ័យកុមារភាពប្រៀបដូចជាមែកឈើដែលទន់ គឺមានភាពត្រង់ និងអាចបត់បែនបានតាមធម្មជាតិ។ ប៉ុន្តែវាគឺជាចំណង់នៃការអប់រំដែលបង្វែរគេទៅរកផ្លូវល្អ ឬផ្លូវអាក្រក់។ នៅពេលគេធំឡើង គេនឹងរឹងមាំ ហើយនៅតែបន្តតាមទំនោរនោះដរាបណាគេនៅមានជីវិត។ ថែមទាំងវិញ្ញាណរបស់គេនឹងស្ថិតនៅជារៀងរហូតក្នុងភាពរីករាយ ប្រសិនបើគេបំពេញមុខងារនៃជីវិតបានត្រឹមត្រូវ ឬក្នុងនរកនៃក្តីសោកស្តាយ ប្រសិនបើគេធ្វេសប្រហែស។ ប្រហែលជាមិនមែនជារឿងចម្លែកទេដែលប្រៀបធៀបមនុស្សក្រោយពេលស្លាប់ទៅនឹងមនុស្សដែលរីករាយនៅពេលគេគេងលក់ហើយយល់សប្តិឃើញរឿងល្អៗ ឬប្រៀបធៀបទៅនឹងឧក្រិដ្ឋជនដែលគេងលក់ហើយត្រូវរំខានដោយមនសិការដែលពោរពេញដោយការស្តីបន្ទោស និងការឈឺចាប់។ ការអប់រំគឺជាគុណសម្បត្តិមួយដែលទទួលបានតាមរយៈការរៀនសូត្រ ការហ្វឹកហាត់ ការធ្វើជាគំរូ និងការយកតម្រាប់តាម។ មូលដ្ឋានគ្រឹះដ៏សំខាន់បំផុតរបស់វាគឺវត្តមានរបស់អ្នកអប់រំ ហើយសាខាដ៏សំខាន់បំផុតរបស់វាគឺសាសនា។ ខ្ញុំបានចាត់ទុកសាសនាជាសាខាមិនមែនជាមូលដ្ឋានគ្រឹះទេ ព្រោះសាសនាគឺជាចំណេះដឹងដែលមិនផ្តល់ផលដល់ការអនុវត្ត ប្រសិនបើវាមិនត្រូវបានភ្ជាប់ជាមួយនឹងការហ្វឹកហាត់។ នេះគឺជាមូលហេតុនៃភាពខុសគ្នារវាងអ្នកប្រាជ្ញសាសនានៅក្នុងឥស្លាម និងអ្នកប្រាជ្ញសាសនាដទៃទៀត។ នេះក៏ជាមូលហេតុដែលមូស្លីមក្នុងសតវត្សទីប្រាំ និងក្រោយមកទៀត បានចាប់ផ្តើមទទួលយកវិធីសាស្ត្រដែលពីមុនជាខ្លឹមសារនៃការអប់រំ និងការហ្វឹកហាត់ ប៉ុន្តែក្រោយមកវាបានក្លាយទៅជាសំបកក្រៅ ហើយទីបំផុតបានក្លាយទៅជាការលេងសើច ឬការបដិសេធសេចក្តីពិត។ គុណសម្បត្តិនៃការអប់រំនៅពេលទទួលបានហើយ ប្រសិនបើវាជាអំពើអាក្រក់ វានឹងរួមផ្សំជាមួយផ្លូវចិត្ត និងសាតាំងដែលជាអ្នកជួយឧបត្ថម្ភរបស់វា រហូតដល់វាដក់ជាប់យ៉ាងជ្រៅ។ ប៉ុន្តែប្រសិនបើវាជាអំពើល្អ វានឹងនៅតែមិនស្ថិតស្ថេរដូចជាកប៉ាល់នៅក្នុងសមុទ្រនៃចំណង់។ វាអាចនឹងមានស្ថិរភាពបាន លុះត្រាតែមានសាខាសាសនាជួយទ្រទ្រង់ទាំងក្នុងទីកំបាំង និងទីចំហ ឬមានការរារាំងពីនយោបាយនៅពេលមានការភ័យខ្លាចចំពោះការដាក់ទណ្ឌកម្ម។ របបផ្តាច់ការគឺជាខ្យល់ព្យុះដ៏ខ្លាំងក្លាដែលមនុស្សមិនដឹងពីស្ថានភាពរបស់វាគ្រប់ពេលវេលា។ វាជាអ្នកបំផ្លាញសាសនានៅក្នុងផ្នែកដ៏សំខាន់បំផុតរបស់វា គឺសីលធម៌។ ចំណែកឯការគោរពប្រតិបត្តិ (អ៊ីបាដាត) វិញ វាមិនប៉ះពាល់ទេ ព្រោះវាសមស្របនឹងរបបផ្តាច់ការជាង។ ហេតុនេះហើយបានជាសាសនានៅក្នុងប្រជាជាតិដែលត្រូវគេជិះជាន់ នៅតែជាការគោរពប្រតិបត្តិដែលគ្មានខ្លឹមសារ ហើយបានក្លាយទៅជាទម្លាប់។ វាលែងមានប្រយោជន៍ក្នុងការបន្សុទ្ធផ្លូវចិត្ត ហើយក៏មិនអាចរារាំងពីអំពើអសីលធម៌ និងអំពើអាក្រក់បានដែរ ព្រោះវាបាត់បង់ភាពស្មោះត្រង់ (អ៊ីខ្លាស) ស្របតាមការបាត់បង់ភាពស្មោះត្រង់នៅក្នុងផ្លូវចិត្តរបស់មនុស្ស ដែលធ្លាប់តែរស់នៅដោយការកុហក ការសម្តែង ការបោកប្រាស់ និងការក្បត់នៅក្រោមអំណាចនៃរបបផ្តាច់ការ។ ដូច្នេះ មិនមែនជារឿងចម្លែកទេដែលអ្នកដែលត្រូវគេជិះជាន់ប្រើប្រាស់ការសម្តែងនេះជាមួយម្ចាស់របស់គេ (អល់ឡោះ) ជាមួយឪពុកម្តាយ ជាមួយប្រជាជនរបស់គេ និងសូម្បីតែជាមួយខ្លួនឯង។ ការអប់រំរូបកាយតែមួយមុខរហូតដល់អាយុពីរឆ្នាំ គឺជាមុខងាររបស់ម្តាយ ឬអ្នកថែទាំ។ បន្ទាប់មកបន្ថែមការអប់រំផ្លូវចិត្តរហូតដល់អាយុប្រាំពីរឆ្នាំ ដែលជាមុខងាររបស់ឪពុកម្តាយ និងក្រុមគ្រួសារ។ បន្ទាប់មកបន្ថែមការអប់រំបញ្ញាស្មារតីរហូតដល់ពេញវ័យ ដែលជាមុខងាររបស់គ្រូ និងសាលារៀន។ បន្ទាប់មកគឺការអប់រំតាមរយៈគំរូពីអ្នកជិតខាង និងមិត្តភក្តិរហូតដល់ពេលរៀបការ ដែលជាមុខងារនៃជោគវាសនា។ ហើយចុងក្រោយគឺការអប់រំតាមរយៈការប្រៀបធៀប ដែលជាមុខងាររបស់ស្វាមីភរិយារហូតដល់ស្លាប់ ឬបែកគ្នា។ ការអប់រំក្រោយពេលពេញវ័យ ត្រូវតែអមដោយការអប់រំពីបរិស្ថានជុំវិញ ការអប់រំពីសង្គម ការអប់រំពីច្បាប់ ឬគោលនយោបាយ និងការអប់រំពីខ្លួនឯង។ រដ្ឋាភិបាលដែលមានរបៀបរៀបរយ គឺជាអ្នកដែលយកចិត្តទុកដាក់លើការសម្រួលដល់ការអប់រំរបស់ប្រជាជាតិ តាំងពីពួកគេនៅជាទារកក្នុងផ្ទៃម្តាយ ដោយការបង្កើតច្បាប់អាពាហ៍ពិពាហ៍ ការយកចិត្តទុកដាក់លើឆ្មប គ្រូពេទ្យ បើកមណ្ឌលកុមារកំព្រា បង្កើតសាលារៀនចាប់ពីថ្នាក់បឋមសិក្សារហូតដល់កម្រិតខ្ពស់បំផុត។ លើសពីនេះ គឺការសម្រួលដល់ការជួបជុំ ការបង្កើតរោងមហោស្រព ការការពារកន្លែងជួបជុំ ការប្រមូលផ្តុំបណ្ណាល័យ និងវត្ថុបុរាណ ការដាក់ច្បាប់ការពារសីលធម៌ និងសិទ្ធិ ការថែរក្សាទំនៀមទម្លាប់ជាតិ ការពង្រឹងស្មារតីជាតិ ការផ្តល់ក្តីសង្ឃឹម ការសម្រួលការងារ ការជួយដល់អ្នកដែលមិនអាចរកចំណូលបានដើម្បីកុំឱ្យស្លាប់ដោយសារអត់ឃ្លាន និងការលើកទឹកចិត្តអ្នកដែលមានកម្លាំងឱ្យធ្វើការ ទោះបីជានៅឆ្ងាយក៏ដោយ។ រដ្ឋាភិបាលការពារអ្នកមានសមត្ថភាព និងផ្តល់តម្លៃដល់គុណធម៌។ ដូច្នេះ រដ្ឋាភិបាលតាមដានគ្រប់កិច្ចការរបស់មនុស្ស ប៉ុន្តែពីចម្ងាយ ដើម្បីកុំឱ្យប៉ះពាល់ដល់សេរីភាព និងឯករាជ្យភាពផ្ទាល់ខ្លួនរបស់ពួកគេ។ រដ្ឋាភិបាលមិនចូលទៅជិតពួកគេឡើយ លើកលែងតែនៅពេលពួកគេប្រព្រឹត្តបទល្មើសដើម្បីដាក់ទណ្ឌកម្ម ឬនៅពេលពួកគេស្លាប់ដើម្បីកប់ពួកគេ។ ដូច្នេះ ប្រជាជាតិមួយខិតខំប្រឹងប្រែងដើម្បីឱ្យកូនចៅរបស់ខ្លួនរស់នៅដោយពេញចិត្តនឹងជីវិតរបស់ពួកគេ ដោយមិនគិតថាស្ថានភាពរបស់កូនចៅដែលទន់ខ្សោយដែលពួកគេបន្សល់ទុកក្រោយនឹងទៅជាយ៉ាងណានោះទេ។ ផ្ទុយទៅវិញ ពួកគេស្លាប់ដោយភាពស្ងប់ចិត្ត និងពេញចិត្ត ដោយពាក្យបណ្តាំចុងក្រោយថា៖ «សូមឱ្យប្រជាជាតិរស់រានមានជីវិត សូមឱ្យស្មារតីរស់រានមានជីវិត»។ ចំណែកឯការរស់នៅបែបអនាធិបតេយ្យក្នុងរដ្ឋបាលផ្តាច់ការ គឺមិនត្រូវការការអប់រំឡើយ ព្រោះវាគ្រាន់តែជាការរីកលូតលាស់ដូចជាដើមឈើក្នុងព្រៃដែលត្រូវភ្លើងឆេះ ឬទឹកជំនន់។ វាត្រូវបានបំផ្លាញដោយព្យុះ និងដៃអ្នកបំផ្លាញ ហើយវាត្រូវបានកាប់បំផ្លាញដោយពូថៅដែលគ្មានគោលដៅ។ វាស់វែងជីវិតតាមតែវាសនាចង់ឱ្យវាស់វែង គឺវាអាចនឹងកោង ឬត្រង់ អាចនឹងផ្តល់ផល ឬមិនផ្តល់ផល។ មនុស្សរស់នៅក្រោមម្លប់នៃយុត្តិធម៌ និងសេរីភាព ដោយភាពសកម្មក្នុងការធ្វើការនៅពេលថ្ងៃ និងការគិតនៅពេលយប់។ ប្រសិនបើគេញ៉ាំ គេនឹងរីករាយ ហើយប្រសិនបើគេលេងកម្សាន្ត គេនឹងសម្រាក។ នេះព្រោះគេបានឃើញឪពុកម្តាយ និងសាច់ញាតិរបស់គេធ្វើបែបនេះ ហើយគេក៏ឃើញប្រជាជនដែលគេរស់នៅជាមួយធ្វើបែបនេះដែរ។ គេឃើញពួកគេទាំងបុរសទាំងស្ត្រី អ្នកមាន និងអ្នកក្រ ស្តេច និងអ្នកសាមញ្ញ សុទ្ធតែខិតខំធ្វើការ។ អ្នកដែលរកប្រាក់បានដោយកម្លាំងញើសឈាមរបស់ខ្លួន មានមោទនភាពជាងអ្នកដែលមានទ្រព្យសម្បត្តិរាប់ពាន់លានដែលទទួលបានពីមរតក។ មែនហើយ អ្នកធ្វើការរស់នៅដោយភាពស្ងប់ចិត្ត ជោគជ័យធ្វើឱ្យគេរីករាយ ហើយការបរាជ័យមិនធ្វើឱ្យគេបាក់ទឹកចិត្តឡើយ។ គេផ្លាស់ប្តូរពីការងារមួយទៅការងារមួយទៀត ពីគំនិតមួយទៅគំនិតមួយទៀត។ គេរីករាយនឹងក្តីសង្ឃឹមរបស់គេ ទោះបីជាជោគជ័យមិនមកដល់ភ្លាមៗក៏ដោយ។ គេអាចរកលេសឱ្យខ្លួនឯង និងអ្នកដទៃបានដោយគ្រាន់តែបំពេញមុខងារនៃជីវិត គឺការងារ។ គេមានភាពរីករាយ និងមោទនភាព ទោះបីជោគជ័យឬមិនជោគជ័យក៏ដោយ ព្រោះគេរួចផុតពីភាពអាម៉ាស់នៃភាពខ្ជិលច្រអូស។ ចំណែកឯអ្នកដែលជាប់ក្នុងរបបផ្តាច់ការវិញ គេរស់នៅដោយភាពខ្ជិលច្រអូស បាត់បង់គោលដៅ ងឿងឆ្ងល់មិនដឹងថាត្រូវធ្វើអ្វីដើម្បីឱ្យពេលវេលាកន្លងផុតទៅ។ គេហាក់ដូចជាចង់ឱ្យជីវិតឆាប់បញ្ចប់ដើម្បីទៅដេកក្រោមដី។ អ្នកដែលគិតថាអ្នកដែលត្រូវគេជិះជាន់ ជាពិសេសអ្នកក្រ មិនមានអារម្មណ៍ឈឺចាប់នឹងការជិះជាន់នោះ គឺពិតជាយល់ខុសហើយ។ ពួកគេគិតថាប្រសិនបើពួកគេមានអារម្មណ៍ ពួកគេនឹងប្រញាប់ប្រញាល់ដោះស្រាយវា។ ការពិតគឺថា ពួកគេមានអារម្មណ៍ឈឺចាប់ខ្លាំងបំផុត ប៉ុន្តែពួកគេមិនដឹងថាវាបណ្តាលមកពីអ្វី ហើយវាមកពីណា។ ម្នាក់ៗឃើញខ្លួនឯងមិនចង់ធ្វើការ ព្រោះគេមិនមានសិទ្ធិលើផលដែលគេរកបាន។ ជួនកាលគេគិតថាការដណ្តើមយកគឺជាសិទ្ធិធម្មជាតិរបស់អ្នកខ្លាំង ហើយគេក៏ប្រាថ្នាចង់ក្លាយជាអ្នកខ្លាំងទាំងនោះ។ បន្ទាប់មកគេធ្វើការម្តងម្កាល ប៉ុន្តែគ្មានភាពសកម្ម និងគ្មានភាពល្អឥតខ្ចោះ ដូច្នេះគេក៏បរាជ័យ។ គេក៏មិនដឹងពីមូលហេតុដែរ ដូច្នេះគេក៏ខឹងនឹងអ្វីដែលគេហៅថាវាសនា ឬសំណាង។ អ្នកក្រីក្រទាំងនោះ តើឱ្យគេដឹងបានដោយរបៀបណាថា ភាពសកម្ម និងភាពល្អឥតខ្ចោះ មិនអាចកើតឡើងបានឡើយ ប្រសិនបើគ្មានក្តីរីករាយក្នុងការរង់ចាំលទ្ធផលនៃការងារ? នោះគឺជាក្តីរីករាយដ៏ធំបំផុតដែលអ្នកប្រាជ្ញបានកំណត់ ព្រោះវាមានរយៈពេលយូរចាប់ពីពេលចាប់ផ្តើមរហូតដល់បញ្ចប់ការងារ។ ចំណែកអ្នកដែលត្រូវគេជិះជាន់ មិនមានភាពស្ងប់ចិត្តក្នុងការបន្តការងារ ហើយក៏គ្មានការលើកទឹកចិត្តឱ្យមានការអត់ធ្មត់ឡើយ។ អ្នកដែលត្រូវគេជិះជាន់ និងមានទុក្ខវេទនា ដែលកាន់សាសនា តែងតែលួងលោមខ្លួនឯងដោយសុភមង្គលនៅថ្ងៃបរលោក។ គេសន្យាជាមួយខ្លួនឯងថានឹងទទួលបានសួនឋានសួគ៌ដែលពោរពេញដោយភាពរីករាយដែលអល់ឡោះបានរៀបចំទុកឱ្យ។ គេភ្លេចគិតថាពិភពលោកនេះគឺជាកញ្ចក់ឆ្លុះនៃថ្ងៃបរលោក ហើយជួនកាលគេអាចនឹងខាតបង់ទាំងពីរ។ សម្រាប់អ្នកដែលយល់ដឹងតិចតួចក្នុងឥស្លាម ពួកគេមានការលួងលោមដែលខ្ញុំគិតថាវាជាការយល់ខុសរបស់ពួកគេ ដូចជាពាក្យថា៖ «ពិភពលោកនេះគឺជាគុកសម្រាប់អ្នកមានជំនឿ», «អ្នកមានជំនឿតែងតែជួបទុក្ខ», «ប្រសិនបើអល់ឡោះស្រឡាញ់អ្នកបម្រើម្នាក់ ទ្រង់នឹងសាកល្បងគេ», «នេះគឺជាស្ថានភាពនៃចុងបញ្ចប់នៃពេលវេលា»។ ពួកគេភ្លេចហាឌីសដែលថា៖ «ពិតណាស់ អល់ឡោះស្អប់អ្នកបម្រើដែលខ្ជិលច្រអូស» និងហាឌីសដែលថា៖ «ប្រសិនបើថ្ងៃបរលោកមក

របបផ្តាច់ការ និងការរីកចម្រើន ចលនាគឺជាច្បាប់ធម្មជាតិដ៏អចិន្ត្រៃយ៍នៃសត្វលោក ដែលមានការវិវត្តទៅមុខ និងការធ្លាក់ចុះ។ ការរីកចម្រើន គឺជាចលនាដ៏រស់រវើក ពោលគឺចលនានៃការវិវត្តទៅមុខ ចំណែកឯការធ្លាក់ចុះ គឺជាចលនាឆ្ពោះទៅរកសេចក្តីស្លាប់ ការរលាយ ការប្រែប្រួល ឬការដួលរលំ។ ច្បាប់នេះមិនត្រឹមតែមានឥទ្ធិពលលើរូបធាតុ និងលក្ខណៈរបស់វាប៉ុណ្ណោះទេ ប៉ុន្តែថែមទាំងមានឥទ្ធិពលលើគុណភាព និងសមាសធាតុរបស់វាផងដែរ។ អត្ថបទដែលពន្យល់ពីបញ្ហានេះគឺខគម្ពីរដែលថា៖ ﴿ទ្រង់នាំចេញនូវរបស់រស់ពីរបស់ស្លាប់ ហើយនាំចេញនូវរបស់ស្លាប់ពីរបស់រស់﴾ (អាល់-គួរអាន) និងហាឌីសដែលថា៖ "គ្មានកិច្ចការណាមួយដែលសម្រេចបានដោយពេញលេញនោះទេ ក្រៅពីវាចាប់ផ្តើមមានការខ្វះខាត" ក៏ដូចជាពាក្យចាស់ដែលថា "ប្រវត្តិសាស្ត្រតែងតែវិលត្រឡប់មកវិញ" និងការវិនិច្ឆ័យរបស់ពួកគេដែលថា ជីវិត និងសេចក្តីស្លាប់ គឺជាសច្ចភាពធម្មជាតិ។ ចលនារាងកាយ ផ្លូវចិត្ត និងបញ្ញានេះ មិនមែនមានន័យថាត្រូវតែដើរទៅដល់ទីបញ្ចប់ដោយការរីកចម្រើន ឬការធ្លាក់ចុះនោះទេ ប៉ុន្តែវាប្រៀបដូចជាទែម៉ូម៉ែត្រដែលប្រែប្រួលគ្រប់ពេលវេលា។ ការវិនិច្ឆ័យគឺអាស្រ័យលើទិសដៅដែលគ្របដណ្តប់។ ប្រសិនបើយើងឃើញថា ស្នាដៃនៃការរីកចម្រើនគ្របដណ្តប់លើបុគ្គលនោះ យើងនឹងវិនិច្ឆ័យថាវាមានជីវិត ហើយប្រសិនបើយើងឃើញផ្ទុយពីនេះ យើងនឹងវិនិច្ឆ័យថាវាស្លាប់។ ប្រជាជាតិមួយ គឺជាក្រុមមនុស្សដែលប្រមូលផ្តុំដោយពូជពង្ស មាតុភូមិ ភាសា ឬសាសនា ដូចគ្នានឹងសំណង់មួយដែលជាការប្រមូលផ្តុំនៃបំណែកថ្ម។ គុណភាពនៃសំណង់គឺអាស្រ័យលើប្រភេទ ភាពស្រស់ស្អាត និងភាពរឹងមាំនៃបំណែកទាំងនោះ។ ប្រសិនបើប្រជាជាតិមួយរីកចម្រើន ឬធ្លាក់ចុះ នោះស្ថានភាពសង្គមរបស់វាក៏រីកចម្រើន ឬធ្លាក់ចុះតាមនោះដែរ។ សូម្បីតែស្ថានភាពរបស់បុគ្គលម្នាក់ក្នុងប្រជាជាតិ ក៏មានឥទ្ធិពលលើប្រជាជាតិទាំងមូលដែរ។ ដូចជាប្រសិនបើថ្មមួយដុំនៃបន្ទាយមានបញ្ហា នោះវានឹងប៉ះពាល់ដល់ភាពរឹងមាំនៃបន្ទាយទាំងមូល ទោះបីជាមិនមានអ្នកដឹងក៏ដោយ ដូចជាសត្វមូសមួយក្បាលដែលទុំលើចុងនាវាដ៏ធំមួយ វាធ្វើឱ្យនាវានោះធ្ងន់ និងផ្អៀង ទោះបីជាមិនអាចដឹងបានដោយការប៉ះពាល់ក៏ដោយ។ អ្នកនយោបាយខ្លះបានកសាងទ្រឹស្តីលើមូលដ្ឋាននេះថា៖ វាគ្រប់គ្រាន់ហើយសម្រាប់ការរីកចម្រើនរបស់ប្រជាជាតិមួយ ប្រសិនបើបុគ្គលម្នាក់ៗខិតខំអភិវឌ្ឍខ្លួនឯង ដោយមិនចាំបាច់គិតពីការរីកចម្រើននៃប្រជាជាតិទាំងមូល។ ការរីកចម្រើនដ៏រស់រវើកដែលមនុស្សខិតខំដោយធម្មជាតិ និងការតាំងចិត្តរបស់គេគឺ៖ ទីមួយ ការរីកចម្រើនផ្នែករាងកាយទាំងសុខភាព និងការរស់នៅ។ ទីពីរ ការរីកចម្រើនផ្នែកអំណាចតាមរយៈចំណេះដឹង និងទ្រព្យសម្បត្តិ។ ទីបី ការរីកចម្រើនផ្នែកផ្លូវចិត្តតាមរយៈគុណធម៌ និងកិត្តិយស។ ទីបួន ការរីកចម្រើនផ្នែកគ្រួសារតាមរយៈភាពស្និទ្ធស្នាល និងការជួយគ្នាទៅវិញទៅមក។ ទីប្រាំ ការរីកចម្រើនផ្នែកត្រកូលតាមរយៈការជួយគ្នាពេលមានអាសន្ន។ ទីប្រាំមួយ ការរីកចម្រើនផ្នែកមនុស្សធម៌ ហើយនេះគឺជាកម្រិតខ្ពស់បំផុតនៃការរីកចម្រើន។ នៅមានការរីកចម្រើនមួយប្រភេទទៀតដែលទាក់ទងនឹងវិញ្ញាណ និងភាពល្អឥតខ្ចោះ គឺការដែលមនុស្សមានចិត្តដែលត្រូវបានបំផុសគំនិតថា ក្រៅពីជីវិតនេះ នៅមានជីវិតមួយទៀតដែលគេអាចរីកចម្រើនបានតាមរយៈជណ្តើរនៃយុត្តិធម៌ សេចក្តីមេត្តា និងអំពើល្អ។ អ្នកកាន់សាសនាទាំងឡាយ - ក្រៅពីអ្នកកាន់សាសនាយូដា - ជឿលើការរស់ឡើងវិញ ឬការចាប់ជាតិថ្មី ដូច្នេះពួកគេអនុវត្តយុត្តិធម៌ និងសេចក្តីមេត្តាដោយសង្ឃឹមលើរង្វាន់ ឬខ្លាចការដាក់ទោស។ ពួកគេចាត់ទុកខ្លួនឯងថាជំពាក់គុណមនុស្សជាតិក្នុងការថែរក្សាប្រវត្តិសាស្ត្រនៃជីវិតធម្មជាតិ ដូច្នេះពួកគេប្តេជ្ញាបម្រើមនុស្សជាតិដោយយកចិត្តទុកដាក់លើជីវិតប្រវត្តិសាស្ត្ររបស់ពួកគេតាមរយៈកេរ្តិ៍ឈ្មោះល្អ ឬអាក្រក់។ ការរីកចម្រើនទាំងប្រាំមួយប្រភេទនេះ មនុស្សតែងតែខិតខំស្វែងរកដរាបណាគ្មានឧបសគ្គធំដុំមកកាត់ផ្តាច់ឆន្ទៈរបស់គេ។ ឧបសគ្គនេះអាចជាវាសនាដែលកំណត់ទុក ដែលអ្នកខ្លះហៅថាភាពទន់ខ្សោយតាមធម្មជាតិ ឬជារបបផ្តាច់ការដ៏អាក្រក់។ វាសនាអាចរារាំងដំណើរនៃការរីកចម្រើនមួយភ្លែត រួចក៏បើកផ្លូវឱ្យវាបន្តទៅមុខវិញ។ ចំណែកឯរបបផ្តាច់ការវិញ វាបង្វែរដំណើរពីការរីកចម្រើនទៅជាការធ្លាក់ចុះ ពីការជឿនលឿនទៅជាភាពថយក្រោយ ពីការលូតលាស់ទៅជាការវិនាស។ វាជាប់ជំពាក់នឹងប្រជាជាតិដូចជាម្ចាស់បំណុលដ៏កំណាញ់ ហើយធ្វើសកម្មភាពលើប្រជាជាតិនោះអស់រយៈពេលជាយូរ ដែលធ្វើឱ្យប្រជាជាតិធ្លាក់ចុះដល់កម្រិតសត្វតិរច្ឆាន ដោយមិនខ្វល់អ្វីក្រៅពីការរក្សាជីវិតសត្វរបស់ខ្លួនប៉ុណ្ណោះ។ សូម្បីតែជីវិតដ៏ថោកទាបនេះ ក៏របបផ្តាច់ការអាចដកហូតបានដោយបើកចំហ ឬដោយសម្ងាត់។ គ្មានអ្វីជាភាពអាម៉ាស់សម្រាប់មនុស្សម្នាក់ដែលជ្រើសរើសសេចក្តីស្លាប់ជាជាងភាពអាម៉ាស់នោះទេ សូម្បីតែសត្វស្លាប និងសត្វព្រៃក៏អាចបដិសេធអាហាររហូតដល់ស្លាប់នៅពេលដែលវាត្រូវបានគេចាប់ឃុំឃាំង។ សកម្មភាពនៃរបបផ្តាច់ការអាចធ្វើឱ្យប្រជាជាតិបង្វែរទំនោរធម្មជាតិពីការស្វែងរកការរីកចម្រើន ទៅជាការស្វែងរកភាពថោកទាប រហូតដល់ពេលដែលគេជំរុញឱ្យពួកគេទៅរកភាពថ្លៃថ្នូរ ពួកគេនឹងបដិសេធ និងឈឺចាប់ ដូចជាអ្នកដែលមានភ្នែកខ្សោយឈឺចាប់នៅពេលឃើញពន្លឺភ្លឺច្បាស់។ ហើយប្រសិនបើពួកគេត្រូវបានបង្ខំឱ្យមានសេរីភាព ពួកគេនឹងមានទុក្ខ ហើយប្រហែលជាវិនាសដូចជាសត្វចិញ្ចឹមដែលត្រូវបានគេដោះលែង។ នៅពេលនោះ របបផ្តាច់ការក្លាយជាសត្វទាដែលរីករាយនឹងការបឺតឈាមប្រជាជាតិ ហើយវានឹងមិនព្រមដាច់ចេញពីប្រជាជាតិនោះឡើយ រហូតដល់ប្រជាជាតិនោះស្លាប់ ហើយវាក៏ស្លាប់តាមនោះដែរ។ ចលនានៃការរីកចម្រើន និងការធ្លាក់ចុះក្នុងកិច្ចការជីវិតរបស់មនុស្ស ត្រូវបានពិពណ៌នាថាជាប្រភេទចលនារបស់ដង្កូវ ដែលកើតឡើងដោយការរុញច្រាន និងការកន្ត្រាក់។ នោះគឺមនុស្សកើតមកដោយភាពទន់ខ្សោយជាងសត្វទាំងអស់ រួចក៏ចាប់ផ្តើមដើរទៅមុខ ដោយមានតម្រូវការផ្លូវចិត្ត និងបញ្ញាជាអ្នករុញច្រាន ហើយមានឧបសគ្គធម្មជាតិ និងការប្រកួតប្រជែងជាអ្នកកន្ត្រាក់។ នេះគឺជាអាថ៌កំបាំងដែលមនុស្សជួបប្រទះទាំងល្អ និងអាក្រក់។ នេះគឺជាអត្ថន័យនៃអ្វីដែលបានលើកឡើងក្នុងគម្ពីរគួរអានអំពីការដែលអល់ឡោះសាកល្បងមនុស្សដោយសេចក្តីល្អ និងសេចក្តីអាក្រក់ ហើយនេះគឺជាអត្ថន័យនៃពាក្យចាស់ដែលថា សេចក្តីល្អជាប់នឹងសេចក្តីអាក្រក់ ហើយសេចក្តីអាក្រក់ជាប់នឹងសេចក្តីល្អ។ នេះគឺជាអ្វីដែលអ្នកប្រាជ្ញចង់មានន័យថា៖ ស្របតាមទំហំនៃពរជ័យ គឺមានទំហំនៃគ្រោះថ្នាក់ ស្របតាមទំហំនៃមហិច្ឆតា គឺមានទំហំនៃឆន្ទៈ។ រវាងសុភមង្គល និងទុក្ខវេទនា គឺជាសង្គ្រាមដែលមិនចេះចប់។ អ្នកមានប្រាជ្ញាគឺអ្នកដែលទទួលបានផលប្រយោជន៍ពីគ្រោះមហន្តរាយរបស់ខ្លួន ហើយអ្នកដែលឆ្លាតវៃគឺអ្នកដែលទទួលបានផលប្រយោជន៍ពីគ្រោះមហន្តរាយរបស់ខ្លួន និងរបស់អ្នកដទៃ ហើយអ្នកប្រាជ្ញគឺអ្នកដែលរីករាយនឹងគ្រោះមហន្តរាយដើម្បីប្រមូលផលប្រយោជន៍ពីវា។ ជីវិតនឹងគ្មានរសជាតិឡើយ ប្រសិនបើគ្មានការឈឺចាប់លាយឡំ។ ដូច្នេះហើយ ត្រូវដឹងថាផ្លូវរបស់មនុស្សគឺការរីកចម្រើន ដរាបណាស្លាបទាំងពីរនៃការរុញច្រាន និងការកន្ត្រាក់មានតុល្យភាពដូចជាតុល្យភាពនៃវិជ្ជមាន និងអវិជ្ជមានក្នុងចរន្តអគ្គិសនី។ ហើយផ្លូវរបស់គេគឺការថយក្រោយ ប្រសិនបើធម្មជាតិ ឬការប្រកួតប្រជែងយកឈ្នះលើគេ។ ប្រសិនបើការរុញច្រានដោយបញ្ញាឈ្នះលើផ្លូវចិត្ត ទិសដៅនឹងទៅរកប្រាជ្ញា ហើយប្រសិនបើផ្លូវចិត្តឈ្នះបញ្ញា ទិសដៅនឹងទៅរកភាពវង្វេង។ ចំណែកការកន្ត្រាក់វិញ ការកន្ត្រាក់ក្នុងកម្រិតមធ្យមគឺជាអ្នកជំរុញឱ្យមានសកម្មភាព ប៉ុន្តែការកន្ត្រាក់ខ្លាំងពេកនឹងបំផ្លាញចលនា។ របបផ្តាច់ការដ៏អាក្រក់ដែលយើងកំពុងពិភាក្សានេះ គឺជាអ្នកកន្ត្រាក់ដែលសង្កត់សង្កិន ហើយអ្នកដែលរងគ្រោះដោយវាគឺជាអ្នកដែលគួរឱ្យអាណិត។ ពិតមែនហើយ អ្នកដែលជាប់ឃុំក្នុងរបបផ្តាច់ការ គឺជាអ្នកដែលសមនឹងទទួលបានពាក្យថា "អ្នកគួរឱ្យអាណិត" ជាងអ្នកក្រីក្រដែលទន់ខ្សោយទៅទៀត។ ប្រសិនបើអ្នកប្រាជ្ញហ្វិកហ៍មានសេរីភាពក្នុងការពិចារណា ពួកគេនឹងដោះស្រាយការខ្វែងគំនិតគ្នាក្នុងការកំណត់និយមន័យនៃអ្នកដែលគួរឱ្យអាណិត (មូស្គីន) ដែលអល់ឡោះបានកំណត់ចំណែកនៃហ្សាកាត់ឱ្យពួកគេ ដោយពួកគេនឹងនិយាយថា៖ ពួកគេគឺជាទាសករនៃរបបផ្តាច់ការ ហើយពួកគេនឹងធ្វើឱ្យការលោះទាសករគ្របដណ្តប់លើទាសភាពដ៏ធំនេះ។ អ្នកដែលជាប់ឃុំក្នុងរបបផ្តាច់ការ សូម្បីតែអ្នកមានក្នុងចំណោមពួកគេ ក៏សុទ្ធតែជាអ្នកគួរឱ្យអាណិតដែលគ្មានចលនា ពួកគេរស់នៅដោយធ្លាក់ចុះក្នុងបញ្ញា ធ្លាក់ចុះក្នុងអារម្មណ៍ និងធ្លាក់ចុះក្នុងសីលធម៌។ ពិតជាអយុត្តិធម៌ណាស់ដែលស្តីបន្ទោសពួកគេដោយគ្មានសេចក្តីមេត្តា និងការណែនាំ។ អ្នកដែលប្រៀបធៀបស្ថានភាពរបស់ពួកគេទៅនឹងដង្កូវនៅក្រោមផ្ទាំងថ្ម ពិតជាបានធ្វើបានយ៉ាងល្អ។ ដូច្នេះ អ្នកដែលស្តីបន្ទោសគួរតែជាអ្នកដែលមានសេចក្តីអាណិតអាសូរ ហើយខិតខំលើកផ្ទាំងថ្មនោះចេញ ទោះបីជាត្រូវកោសដោយក្រចកម្តងបន្តិចៗក៏ដោយ។ អ្នកប្រាជ្ញបានឯកភាពគ្នាថា អ្វីដែលសំខាន់បំផុតដែលត្រូវធ្វើសម្រាប់អ្នកដែលចង់ជួយប្រជាជាតិ អ្នកដែលមានស្មារតីមនុស្សធម៌ និងមានភាពក្លាហាន អ្នកដែលដឹងពីតួនាទីរបស់ខ្លួនចំពោះមនុស្សជាតិ អ្នកដែលចង់បានសេចក្តីសុខសម្រាប់បងប្អូនរបស់ខ្លួន គឺត្រូវខិតខំដកចេញនូវសម្ពាធលើបញ្ញា ដើម្បីឱ្យវាមានផ្លូវលូតលាស់ ហើយកម្ទេចពពកនៃភាពវង្វេងដែលបង្កឱ្យមានការភ័យខ្លាច។ នេះគឺជាតួនាទីរបស់គ្រូពេទ្យដែលយកចិត្តទុកដាក់លើកម្លាំងរាងកាយរបស់អ្នកជំងឺជាមុន។ ការណែនាំត្រូវតែសមស្របទៅនឹងកម្រិតនៃភាពធ្វេសប្រហែស៖ អ្នកដែលភ្លេចភ្លាំងត្រូវដាស់ដោយសំឡេងតិចៗ អ្នកដែលកំពុងដេកត្រូវការសំឡេងខ្លាំងជាងនេះ ហើយអ្នកដែលធ្វេសប្រហែសត្រូវការការស្រែក និងការព្រមាន។ សម្រាប់មនុស្សប្រភេទចុងក្រោយនេះ ដើម្បីដាស់ពួកគេបន្ទាប់ពីពួកគេបានដេកលក់អស់ជាច្រើនជំនាន់ គ្រូពេទ្យដ៏ជំនាញត្រូវតែឱ្យពួកគេផឹកនូវថ្នាំដ៏ល្វីងនៃការព្រមាន និងការស្តីបន្ទោស ប្រហែលជាពួកគេនឹងភ្ញាក់ឡើង បើមិនដូច្នោះទេ ពួកគេនឹងមិនភ្ញាក់ឡើយ រហូតដល់ការកាត់ទោសពីស្ថានលើមកដល់៖ ដាវនឹងភ្លឺ កាំភ្លើងធំនឹងបន្លឺឡើង ហើយគ្រាប់កាំភ្លើងនឹងធ្លាក់ចុះមក ពេលនោះពួកគេនឹងភ្ញាក់ឡើង ប៉ុន្តែវាគឺជាការភ្ញាក់នៃសេចក្តីស្លាប់! អ្នកសង្គមវិទូខ្លះនៅលោកខាងលិចយល់ថា សាសនាមានឥទ្ធិពលលើការរីកចម្រើនរបស់បុគ្គល និងសង្គមក្នុងន័យរារាំង ដូចជាឥទ្ធិពលនៃថ្នាំអាភៀនលើអារម្មណ៍ ឬដូចជាពពកដែលបាំងពន្លឺព្រះអាទិត្យ។ ហើយមានអ្នកជ្រុលនិយមខ្លះនិយាយថា៖ សាសនា និងបញ្ញាគឺជាសត្រូវនឹងគ្នា ហើយចំណុចដំបូងនៃការរីកចម្រើនចាប់ផ្តើមនៅចំណុចចុងក្រោយនៃសាសនា។ ហើយអ្វីដែលជាភស្តុតាងដ៏ពិតប្រាកដបំផុតក្នុងការវាស់វែងកម្រិតនៃការរីកចម្រើន និងការធ្លាក់ចុះរបស់បុគ្គល ឬប្រជាជាតិទាំងក្នុងអតីតកាល និងបច្ចុប្បន្ន គឺការវាស់វែងលើទំនាក់ទំនងជាមួយសាសនាទាំងភាពខ្លាំង និងភាពខ្សោយ។ ទស្សនៈទាំងនេះសុទ្ធតែត្រឹមត្រូវ គ្មានកន្លែងសម្រាប់បដិសេធឡើយ ប៉ុន្តែវាសំដៅទៅលើសាសនាដែលផ្អែកលើជំនឿមិនសមហេតុផល ឬសាសនាដែលមិនឈប់ត្រឹមព្រំដែននៃប្រាជ្ញា ដូចជាសាសនាដែលផ្អែកលើការបង្ខំបញ្ញាឱ្យជឿថា "មួយគឺបី ហើយបីគឺមួយ"។ ព្រោះថាការយល់ព្រមលើអ្វីដែលបញ្ញាមិនអាចទទួលយកបាន គឺជាភស្តុតាងនៃភាពខូចខាតនៃមជ្ឈមណ្ឌលបញ្ញាខ្លះ។ ហេតុនេះហើយបានជាពិភពលោកស៊ីវិល័យចាត់ទុកការកាន់ជំនឿនេះថាជាភាពអាម៉ាស់ ព្រោះវាជាសញ្ញានៃភាពល្ងង់ខ្លៅ។ ចំណែកសាសនាដែលផ្អែកលើបញ្ញាសុទ្ធសាធ ដូចជាសាសនាឥស្លាមដែលត្រូវបានពិពណ៌នាថាជាសាសនាធម្មជាតិ (ឌីនុល ហ្វិតរ៉ោះ) - ហើយខ្ញុំមិនសំដៅលើអ្វីដែលអ្នកកាន់សាសនាឥស្លាមភាគច្រើនកំពុងប្រតិបត្តិសព្វថ្ងៃនេះទេ ប៉ុន្តែខ្ញុំសំដៅលើឥស្លាម៖ សាសនានៃគម្ពីរគួរអាន ពោលគឺសាសនាដែលមនុស្សគ្រប់រូបអាចយល់បានពីគម្ពីរគួរអាន ដោយមិនត្រូវបានចងភ្ជាប់គំនិតដោយការនិយាយរបស់បុគ្គលនេះ ឬបុគ្គលនោះឡើយ។ ដូច្នេះ គ្មានការសង្ស័យទេថា ប្រសិនបើសាសនាផ្អែកលើបញ្ញា វានឹងក្លាយជាអ្នកបង្វែរគំនិតដ៏ល្អបំផុតពីការធ្លាក់ចូលក្នុងអន្ទាក់របស់អ្នកបង្កើតរឿងមិនពិត ហើយជាអ្នករារាំងដ៏មានប្រសិទ្ធភាពបំផុតក្នុងការគ្រប់គ្រងខ្លួនឯងពីភាពជ្រុលនិយម ហើយជាអ្នកមានឥទ្ធិពលបំផុតក្នុងការកែលម្អសីលធម៌ និងជាអ្នកជួយដ៏ធំបំផុតក្នុងការទ្រាំទ្រនឹងការលំបាកនៃ

ការផ្តាច់ការ និងការរំដោះខ្លួនចេញពីវា គ្មានសាលារៀនណាដែលផ្តល់មេរៀនដ៏អស្ចារ្យជាងប្រវត្តិសាស្ត្រធម្មជាតិ ហើយក៏គ្មានភស្តុតាងណាដែលរឹងមាំជាងការសន្និដ្ឋានដោយផ្អែកលើការសង្កេតនោះទេ។ អ្នកដែលតាមដានរឿងទាំងពីរនេះ នឹងឃើញថា មនុស្សជាតិបានរស់នៅក្នុងស្ថានភាពធម្មជាតិមួយអស់រយៈពេលដ៏យូរ ដែលហៅថា «សម័យកាលនៃការប្រមាញ់»។ នៅពេលនោះ មនុស្សតែងតែដើរហើរជុំវិញប្រភពទឹកជាហ្វូងៗ ដោយសារតម្រូវការក្នុងការថែទាំកូនតូចៗ និងការចង់បានភាពស្និទ្ធស្នាលសម្រាប់អ្នកធំ។ ពួកគេពឹងផ្អែកលើការរកស៊ីដោយរុក្ខជាតិធម្មជាតិ និងការប្រមាញ់សត្វដែលខ្សោយទាំងនៅលើគោក និងក្នុងទឹក។ ពួកគេរស់នៅដោយមានតែសភាវគតិដឹកនាំ ហើយអ្នកដែលរឹងមាំជាងគេក្នុងចំណោមពួកគេ គឺជាអ្នកដឹកនាំទៅរកកន្លែងដែលមានអាហារសម្បូរបែប។ បន្ទាប់មក មនុស្សមួយចំនួនធំបានវិវត្តទៅរកស្ថានភាពរស់នៅបែបពនេចរ ដែលហៅថា «សម័យកាលនៃការប្រមូលផ្តុំ»។ ពួកគេរស់នៅជាត្រកូល និងកុលសម្ព័ន្ធ ដោយពឹងផ្អែកលើការស្តុកទុកសត្វដែលប្រមាញ់បានសម្រាប់ពេលចាំបាច់។ ពួកគេចាប់ផ្តើមប្រមូលផ្តុំគ្នាដោយសារតម្រូវការក្នុងការថែរក្សាទ្រព្យសម្បត្តិរួម និងសត្វចិញ្ចឹម ព្រមទាំងការការពារឃ្លាំងស្តុកទុក វាលស្មៅ និងប្រភពទឹកពីការដណ្តើមយកពីអ្នកដទៃ។ បន្ទាប់មក មនុស្សមួយផ្នែកធំបានផ្លាស់ប្តូរ—មិនមែនហៅថាវិវត្តទេ—ទៅរកការរស់នៅបែបទីក្រុង។ ពួកគេបានតាំងទីលំនៅតាមភូមិ ដើម្បីធ្វើកសិកម្មលើដីមានជីជាតិសម្រាប់ចិញ្ចឹមជីវិត។ ពួកគេទទួលបានផលច្រើន ប៉ុន្តែត្រូវរស់នៅក្នុងភាពវេទនា។ ប្រហែលជាពួកគេសមនឹងទទួលបានលទ្ធផលនេះដោយសារទង្វើរបស់ពួកគេ ព្រោះពួកគេបានរំលោភលើច្បាប់របស់អល់ឡោះ។ អល់ឡោះបានបង្កើតពួកគេមកឱ្យមានសេរីភាព និងមានសិទ្ធិដើរហើរលើផែនដី ដើម្បីពិនិត្យមើលសញ្ញាណនៃអំណាចរបស់អល់ឡោះ ប៉ុន្តែពួកគេបែរជាតាំងទីលំនៅ ហើយលង់ខ្លួនក្នុងភាពល្ងង់ខ្លៅ និងភាពអាម៉ាស់។ អល់ឡោះបានបង្កើតផែនដីឱ្យមានសេរីភាពសម្រាប់មនុស្សគ្រប់គ្នា ប៉ុន្តែពួកគេបែរជាដណ្តើមយកវាធ្វើជាកម្មសិទ្ធិផ្ទាល់ខ្លួន។ ដូច្នេះ អល់ឡោះបានដាក់អ្នកដទៃឱ្យមកដណ្តើមយកវាពីពួកគេវិញ ហើយចាប់ពួកគេធ្វើជាទាសករ។ មនុស្សក្រុមនេះរស់នៅដោយគ្មានសហគមន៍ដែលរឹងមាំ ដោយមានចំណង់ចំណូលចិត្តរបស់អ្នកក្រុងជាអ្នកគ្រប់គ្រង ហើយច្បាប់របស់ពួកគេគឺ៖ «ត្រូវតែជាអ្នកជិះជាន់ ឬជាអ្នកត្រូវគេជិះជាន់»។ បន្ទាប់មក មនុស្សមួយផ្នែកបានវិវត្តទៅរកការច្នៃប្រឌិត ខ្លះជាអ្នកផលិត (សិប្បករ) និងខ្លះទៀតជាអ្នកទ្រឹស្តី (អ្នកប្រាជ្ញ និងអ្នកវិទ្យាសាស្ត្រ)។ អ្នកច្នៃប្រឌិតទាំងនេះគឺជាអ្នករស់នៅក្នុងទីក្រុង ដែលទោះបីជាពួកគេឃុំខ្លួនរាងកាយក្នុងជញ្ជាំងផ្ទះក៏ដោយ ក៏ពួកគេបានដោះលែងបញ្ញាស្មារតីឱ្យហោះហើរទៅក្នុងសកលលោក។ ពួកគេបានពង្រីកការរកស៊ីដូចដែលពួកគេបានពង្រីកតម្រូវការរបស់ពួកគេដែរ ប៉ុន្តែភាគច្រើននៃពួកគេរហូតមកដល់ពេលនេះ នៅតែមិនទាន់រកឃើញផ្លូវដ៏ល្អបំផុតក្នុងការគ្រប់គ្រងសង្គមធំៗនៅឡើយ។ នេះគឺជាមូលហេតុនៃភាពចម្រុះនៃទម្រង់រដ្ឋាភិបាល និងការដែលគ្មានប្រជាជាតិណាមួយអាចរក្សាស្ថិរភាពលើទម្រង់រដ្ឋាភិបាលដែលពេញចិត្តជាទូទៅបាន។ ប្រជាជាតិទាំងអស់សុទ្ធតែស្ថិតក្នុងការប្រែប្រួលផ្នែកនយោបាយតាមបែបសាកល្បង និងអាស្រ័យលើការដណ្តើមអំណាចរវាងក្រុមអ្នកចេះដឹង ឬក្រុមអ្នកផ្តាច់ការ។ ការកំណត់ទម្រង់រដ្ឋាភិបាលគឺជាបញ្ហាដ៏ធំ និងចាស់ជាងគេបំផុតរបស់មនុស្សជាតិ ហើយវាក៏ជាសមរភូមិដ៏ធំបំផុតនៃគំនិតរបស់អ្នកស្រាវជ្រាវ។ វាជាទីលានដែលមនុស្សតិចណាស់មិនបានចូលទៅពាក់ព័ន្ធ ដោយខ្លះចូលទៅដោយគំនិតដ៏ឈ្លាសវៃ ខ្លះដោយភាពល្ងង់ខ្លៅ ខ្លះដោយភាពវៃឆ្លាត ឬខ្លះដោយភាពល្ងង់ខ្លៅបំផុត។ រហូតមកដល់សម័យកាលចុងក្រោយនេះ មនុស្សនៅលោកខាងលិចបានចូលទៅក្នុងសមរភូមិនេះដោយភាពក្លាហាន និងការពិនិត្យយ៉ាងល្អិតល្អន់។ ពួកគេបានកំណត់ច្បាប់មូលដ្ឋានមួយចំនួនក្នុងរឿងនេះ ដែលបញ្ញា និងការពិសោធន៍បានឯកភាពគ្នា ហើយសេចក្តីពិតត្រូវបានបង្ហាញយ៉ាងច្បាស់។ ដូច្នេះ វាត្រូវបានចាត់ទុកថាជាគោលការណ៍សង្គមក្នុងចំណោមប្រជាជាតិដែលជឿនលឿន។ ការដែលប្រជាជាតិទាំងនោះនៅតែបែងចែកជាក្រុមនយោបាយផ្សេងៗគ្នានោះ មិនមែនជាការជំទាស់នឹងគោលការណ៍ទាំងនេះទេ ព្រោះភាពខុសគ្នារបស់ពួកគេគឺស្ថិតនៅលើរបៀបនៃការអនុវត្តគោលការណ៍ទាំងនោះទៅតាមស្ថានភាពជាក់ស្តែងរបស់ពួកគេ។ គោលការណ៍ទាំងនេះ ដែលបានក្លាយជាបញ្ហាច្បាស់លាស់នៅលោកខាងលិច នៅតែជាអ្វីដែលមិនស្គាល់ ឬចម្លែក ឬត្រូវបានគេស្អប់ខ្ពើមនៅក្នុងពិភពលោកខាងកើត។ នេះដោយសារតែសម្រាប់មនុស្សភាគច្រើន ពួកគេមិនដែលបានឮពីវាឡើយ ហើយសម្រាប់អ្នកខ្លះទៀត ពួកគេមិនបានយកចិត្តទុកដាក់ ឬពិនិត្យមើលវាឱ្យបានច្បាស់លាស់ឡើយ។ ចំណែកអ្នកខ្លះទៀតមិនព្រមទទួលយកវា ព្រោះពួកគេមានគោលបំណងមិនល្អ ឬមានចិត្តដែលងងឹតងងុល ឬមានជំងឺនៅក្នុងចិត្ត។ ខ្ញុំសូមលើកយកបញ្ហាសំខាន់ៗមួយចំនួនដែលទាក់ទងនឹងជីវិតនយោបាយមកជូនអ្នកអានបានពិចារណា។ មុននឹងធ្វើដូច្នេះ ខ្ញុំសូមរំលឹកថា និយមន័យនៃការផ្តាច់ការដែលបានលើកឡើងពីមុនមកគឺ៖ «វាគឺជារដ្ឋាភិបាលដែលគ្មានទំនាក់ទំនងច្បាស់លាស់ និងមានច្បាប់ការពាររវាងខ្លួន និងប្រជាជាតិ»។ ខ្ញុំក៏សូមទាញចំណាប់អារម្មណ៍អ្នកអានថា កុំជឿជាក់លើការសន្យារបស់អ្នកដែលកាន់អំណាច ទោះបីជាពួកគេស្បថដោយយកសាសនា ភាពសុចរិត សិទ្ធិ កិត្តិយស យុត្តិធម៌ និងផលប្រយោជន៍រួមមកធានាក៏ដោយ។ ទាំងនេះគ្រាន់តែជាពាក្យសម្តីទទេស្អាតប៉ុណ្ណោះ ព្រោះអ្នកដែលប្រព្រឹត្តខុសតែងតែរកលេសដោះសារបានជានិច្ច ហើយធម្មជាតិរបស់អំណាចគឺការគាបសង្កត់ ហើយអំណាចមិនអាចទប់ទល់បានក្រៅពីអំណាចដូចគ្នា។ ឥឡូវនេះ សូមយើងត្រឡប់ទៅរកបញ្ហាដែលខ្ញុំចង់លើកឡើងសម្រាប់អ្នកអានពិចារណា៖ ១. បញ្ហា៖ តើអ្វីទៅជាប្រជាជាតិ (ប្រជាជន)? តើវាគ្រាន់តែជាក្រុមមនុស្សដែលកំពុងកើនឡើង ឬជាសហគមន៍នៃទាសករដែលស្ថិតក្រោមម្ចាស់អំណាច ដែលមានតួនាទីត្រឹមតែស្តាប់បង្គាប់ទោះបីជាមិនពេញចិត្តក៏ដោយ? ឬតើវាជាការប្រមូលផ្តុំគ្នាដែលមានចំណងទាក់ទងដោយសាសនា ជាតិសាសន៍ ភាសា មាតុភូមិ សិទ្ធិរួម និងសហគមន៍នយោបាយដោយស្ម័គ្រចិត្ត ដែលបុគ្គលម្នាក់ៗមានសិទ្ធិបញ្ចេញមតិរបស់ខ្លួនស្របតាមគោលការណ៍ឥស្លាមដ៏ខ្ពង់ខ្ពស់បំផុតគឺ៖ «អ្នករាល់គ្នាគឺជាអ្នកឃ្វាល ហើយអ្នករាល់គ្នាសុទ្ធតែត្រូវទទួលខុសត្រូវចំពោះហ្វូងរបស់ខ្លួន»។ ២. បញ្ហា៖ តើអ្វីទៅជារដ្ឋាភិបាល? តើវាជាអំណាចរបស់បុគ្គលម្នាក់ដែលគ្រប់គ្រងលើមនុស្សជាច្រើន ដែលអាចធ្វើអ្វីតាមចិត្តចង់លើជីវិត និងការងាររបស់ពួកគេឬ? ឬតើវាជាការតំណាងដែលបង្កើតឡើងដោយឆន្ទៈរបស់ប្រជាជាតិ ដើម្បីគ្រប់គ្រងកិច្ចការរួមរបស់ពួកគេ? ៣. បញ្ហា៖ តើអ្វីទៅជាសិទ្ធិសាធារណៈ? តើវាជាសិទ្ធិរបស់ស្តេច ហើយប្រជាជាតិគ្រាន់តែជាអ្នកខ្ចីប្រើឬ? ឬផ្ទុយទៅវិញ វាជាសិទ្ធិរបស់ប្រជាជាតិទាំងមូល ហើយស្តេចគ្រាន់តែជាអ្នកកាន់កាប់ក្នុងនាមជាអ្នកថែរក្សា (អាមាន៉ាស់) លើដីធ្លី ធនធានរ៉ែ ទន្លេ ឆ្នេរសមុទ្រ បន្ទាយ វិហារ កងទ័ព និងសន្តិសុខសាធារណៈ យុត្តិធម៌ សណ្តាប់ធ្នាប់ ការការពារសាសនា សីលធម៌ ច្បាប់ និងកិច្ចព្រមព្រៀងនានា ដែលបុគ្គលម្នាក់ៗក្នុងប្រជាជាតិមានសិទ្ធិទទួលបាន និងមានអារម្មណ៍សុវត្ថិភាពលើវា? ៤. បញ្ហា៖ សមភាពក្នុងសិទ្ធិ តើរដ្ឋាភិបាលមានសិទ្ធិគ្រប់គ្រងសិទ្ធិសាធារណៈទាំងផ្នែកសម្ភារៈ និងសីលធម៌តាមចិត្តចង់ ក្នុងការផ្តល់ឱ្យ ឬដកហូតឬ? ឬតើសិទ្ធិទាំងនោះត្រូវតែរក្សាទុកសម្រាប់មនុស្សគ្រប់គ្នាដោយស្មើភាព ហើយផលចំណេញ ឬការខាតបង់រួមត្រូវតែបែងចែកឱ្យមានយុត្តិធម៌ដល់គ្រប់ក្រុម ភូមិ និងសាសនា ដោយបុគ្គលម្នាក់ៗមានសិទ្ធិស្មើគ្នាក្នុងការទាមទារយុត្តិធម៌? ៥. បញ្ហា៖ សិទ្ធិបុគ្គល តើរដ្ឋាភិបាលមានសិទ្ធិគ្រប់គ្រងលើសកម្មភាព និងគំនិតរបស់បុគ្គលឬ? ឬតើប្រជាជនមានសេរីភាពពេញលេញក្នុងការគិត និងសេរីភាពក្នុងការធ្វើសកម្មភាពដរាបណាមិនរំលោភលើច្បាប់សង្គម? ព្រោះពួកគេដឹងច្បាស់ពីផលប្រយោជន៍ផ្ទាល់ខ្លួនរបស់ពួកគេ ហើយរដ្ឋាភិបាលគួរតែជ្រៀតជ្រែកតែក្នុងកិច្ចការសាធារណៈប៉ុណ្ណោះ។ ៦. បញ្ហា៖ ប្រភេទនៃរដ្ឋាភិបាល តើអ្វីដែលល្អបំផុត? តើជារាជានិយមដាច់ខាត? ឬរាជានិយមដែលមានច្បាប់កំណត់? តើអ្វីជាការកំណត់ទាំងនោះ? ឬតើជាការដឹកនាំដោយការបោះឆ្នោតដែលកាន់តំណែងអស់មួយជីវិត ឬមានអាណត្តិ? តើអំណាចដឹកនាំទទួលបានតាមរយៈការស្នងតំណែង ឬការតែងតាំង ឬការដណ្តើមអំណាច? តើវាអាស្រ័យលើសំណាង ឬអាស្រ័យលើលក្ខខណ្ឌនៃសមត្ថភាព? តើលក្ខខណ្ឌទាំងនោះជាអ្វី? តើធ្វើដូចម្តេចដើម្បីធានាថាវាមានពិតប្រាកដ? តើធ្វើដូចម្តេចដើម្បីតាមដានវាឱ្យបានបន្ត? ៧. បញ្ហា៖ តួនាទីរបស់រដ្ឋាភិបាល តើវាជាការគ្រប់គ្រងកិច្ចការរបស់ប្រជាជាតិទៅតាមគំនិត និងការសម្រេចចិត្តរបស់ខ្លួនឬ? ឬត្រូវតែស្ថិតក្រោមច្បាប់ដែលស្របតាមបំណងប្រាថ្នារបស់ប្រជាជាតិ ទោះបីជាវាផ្ទុយពីអ្វីដែលរដ្ឋាភិបាលយល់ថាល្អក៏ដោយ? ហើយប្រសិនបើរដ្ឋាភិបាលមានការខ្វែងគំនិតជាមួយប្រជាជាតិលើអ្វីដែលល្អ ឬអាក្រក់ តើរដ្ឋាភិបាលត្រូវតែចុះចេញពីតំណែងឬ? ៨. បញ្ហា៖ សិទ្ធិអំណាចរបស់អ្នកដឹកនាំ តើរដ្ឋាភិបាលមានសិទ្ធិកំណត់ឋានៈដ៏អស្ចារ្យ និងប្រាក់ខែសម្រាប់ខ្លួនឯងតាមចិត្តចង់ និងផ្តល់ផលប្រយោជន៍ដល់អ្នកដែលខ្លួនពេញចិត្តពីសិទ្ធិ និងទ្រព្យសម្បត្តិរបស់ប្រជាជាតិឬ? ឬតើការគ្រប់គ្រងលើរឿងទាំងអស់នេះត្រូវតែស្ថិតក្រោមការសម្រេចរបស់ប្រជាជាតិ? ៩. បញ្ហា៖ ការស្តាប់បង្គាប់របស់ប្រជាជាតិចំពោះរដ្ឋាភិបាល តើឆន្ទៈជារបស់ប្រជាជាតិ ហើយរដ្ឋាភិបាលមានតួនាទីអនុវត្តឬ? ឬឆន្ទៈជារបស់រដ្ឋាភិបាល ហើយប្រជាជាតិមានតួនាទីស្តាប់បង្គាប់? តើរដ្ឋាភិបាលមានសិទ្ធិបង្គាប់ឱ្យប្រជាជាតិស្តាប់បង្គាប់ដោយងងឹតងងុលដោយគ្មានការយល់ដឹងឬ? ឬតើរដ្ឋាភិបាលមានកាតព្វកិច្ចពន្យល់ឱ្យប្រជាជាតិយល់ ដើម្បីឱ្យការស្តាប់បង្គាប់នោះកើតចេញពីភាពស្មោះត្រង់? ១០. បញ្ហា៖ ការបែងចែកកាតព្វកិច្ច (ពន្ធដារ) តើការកំណត់ពន្ធដារជាសិទ្ធិសម្រេចរបស់រដ្ឋាភិបាលឬ? ឬប្រជាជាតិជាអ្នកកំណត់ការចំណាយចាំបាច់ និងកំណត់ប្រភពចំណូល ព្រមទាំងរៀបចំវិធីសាស្ត្រក្នុងការប្រមូល និងថែរក្សាវា? ១១. បញ្ហា៖ ការត្រៀមលក្ខណៈការពារ តើការត្រៀមខ្លួនការពារជាតិដោយការកេណ្ឌទ័ព និងការបំពាក់អាវុធជាសិទ្ធិផ្តាច់មុខរបស់រដ្ឋាភិបាលក្នុងការធ្វេសប្រហែស ឬកាត់បន្ថយ ឬបង្កើន ឬប្រើប្រាស់ដើម្បីគាបសង្កត់ប្រជាជាតិឬ? ឬតើវាត្រូវតែធ្វើឡើងតាមគំនិតរបស់ប្រជាជាតិ និងស្ថិតក្រោមការបញ្ជារបស់ពួកគេ ដើម្បីឱ្យកម្លាំងនោះជាអ្នកអនុវត្តតាមបំណងប្រាថ្នារបស់ប្រជាជាតិ មិនមែនបំណងប្រាថ្នារបស់រដ្ឋាភិបាល? ១២. បញ្ហា៖ ការតាមដានរដ្ឋាភិបាល តើរដ្ឋាភិបាលមិនអាចត្រូវបានសួរនាំចំពោះអ្វីដែលខ្លួនបានធ្វើឬ? ឬតើប្រជាជាតិមានសិទ្ធិគ្រប់គ្រងលើរដ្ឋាភិបាល? ព្រោះវាជាកិច្ចការរបស់ពួកគេ ដូច្នេះពួកគេមានសិទ្ធិជ្រើសរើសតំណាងដែលមានសិទ្ធិដឹងគ្រប់រឿង និងដាក់ការទទួលខុសត្រូវលើអ្នកណាម្នាក់ ហើយតួនាទីដ៏សំខាន់បំផុតរបស់តំណាងទាំងនោះគឺការការពារសិទ្ធិមូលដ្ឋានរបស់ប្រជាជាតិចំពោះរដ្ឋាភិបាល។ ១៣. បញ្ហា៖ ការរក្សាសន្តិសុខសាធារណៈ តើបុគ្គលម្នាក់ៗមានកាតព្វកិច្ចការពារខ្លួនឯង និងទ្រព្យសម្បត្តិរបស់ខ្លួនឬ? ឬរដ្ឋាភិបាលមានកាតព្វកិច្ចការពារពួកគេទាំងពេលនៅផ្ទះ និងពេលធ្វើដំណើរ សូម្បីតែពីគ្រោះធម្មជាតិមួយចំនួន ដោយការទប់ស្កាត់ មិនមែនត្រឹមតែការដាក់ទោស ឬផ្តល់សំណងនៅពេលក្រោយនោះទេ។ ១៤. បញ្ហា៖ ការរក្សាអំណាចក្នុងច្បាប់ តើរដ្ឋាភិបាលមានសិទ្ធិប្រើប្រាស់អំណាចបង្ខិតបង្ខំលើបុគ្គលតាមគំនិតរបស់ខ្លួន ដោយមិនឆ្លងកាត់នីតិវិធីច្បាប់ឬ? ឬតើអំណាចត្រូវតែស្ថិតក្នុងក្របខណ្ឌនៃច្បាប់ លើកលែងតែក្នុងស្ថានភាពពិសេស និងបណ្តោះអាសន្ន? ១៥. បញ្ហា៖ ការធានាយុត្តិធម៌តុលាការ តើយុត្តិធម៌គឺជាអ្វីដែលរដ្ឋាភិបាលយល់ឃើញឬ? ឬជាអ្វីដែលចៅក្រមយល់ឃើញ ដោយមានមនសិការបរិសុទ្ធពីឥទ្ធិពលណាមួយក្រៅពីច្បាប់ និងសេចក្តីពិត ហើយគ្មានការដាក់សម្ពាធណាមួយ សូម្បីតែសម្ពាធពីមតិសាធារណៈ? ១៦. បញ្ហា៖ ការការពារសាសនា និងសីលធម៌ តើរដ្ឋាភិបាលមានអំណាចគ្រប់គ្រងលើជំនឿ និងមនសិការរបស់ប្រជាជនឬ? ឬតួនាទីរបស់ខ្លួនមានកម្រិតត្រ