ត្បូងពេជ្រនៃសីលធម៌ និងការប្រព្រឹត្ត

مقدمة الكتاب في السياسة والعدل (អារម្ភកថា៖ គោលការណ៍នយោបាយ និងយុត្តិធម៌ក្នុងការគ្រប់គ្រង) ដោយព្រះនាមអល់ឡោះ ព្រះដ៏មហាសប្បុរស ព្រះដ៏មហាអាណិតស្រឡាញ់។ រាល់ការសរសើរទាំងឡាយជារបស់អល់ឡោះ ដែលបានធ្វើឱ្យសច្ចធម៌ជាកម្លាំងលើកកម្ពស់ដល់ជនណាដែលមានជំនឿ និងស្វែងរកវា ហើយទ្រង់ជាជំនួយដល់អ្នកដែលប្រកាន់ខ្ជាប់នូវសច្ចធម៌នោះ។ ព្រះអង្គបានធ្វើឱ្យភាពមិនពិត (បាទិល) ជាការអាម៉ាស់ និងការបន្ទាបបន្ថោកដល់ជនណាដែលជ្រើសរើសវា។ អល់ឡោះបានប្រទានពរជ័យ និងសន្តិភាពដល់ព្យាការីមូហាំម៉ាត់ (ﷺ) ﷺ ដែលជាអ្នកនាំដំណឹងរីករាយដល់ពួកអ្នកកោតខ្លាច និងជាអ្នកដាស់តឿនដល់ពួកអ្នករំលងព្រំដែន ព្រមទាំងក្រុមគ្រួសារ និងបណ្តាសហការីរបស់លោកទាំងអស់ ដែលជាអ្នកដឹកនាំដ៏សុចរិត។ សៀវភៅនេះត្រូវបានចងក្រងឡើងដើម្បីជាមាគ៌ានយោបាយដ៏ពិសិដ្ឋ ក្នុងការណែនាំមេដឹកនាំឱ្យប្រកាន់ខ្ជាប់នូវច្បាប់ឥស្លាម ការពារសន្តិសុខរដ្ឋ លើកស្ទួយយុត្តិធម៌សង្គម និងកម្ចាត់អំពើពុករលួយ ដើម្បីភាពរីកចម្រើននៃប្រជាជាតិ។

الأخلاق بين المدح والذم في طبيعة الإنسان (ចរិតលក្ខណៈរវាងការសរសើរ និងការថ្កោលទោស) ចូរដឹងចុះថា មនុស្សលោកត្រូវបានបង្កើតឡើងមកជាមួយនឹងនិស្ស័យ និងចរិតលក្ខណៈចម្រុះ ដែលកម្រនឹងមាននរណាម្នាក់មានចរិតល្អទាំងអស់ ឬអាក្រក់ទាំងអស់នោះណាស់។ ជាទូទៅ គឺមានចរិតខ្លះគួរឱ្យសរសើរ និងចរិតខ្លះទៀតគួរឱ្យថ្កោលទោស ដូចដែលកវីបានពោលថា៖ «ចរិតលក្ខណៈទាំងនេះ មិនមែនជាអ្វីក្រៅពីធម្មជាតិរបស់មនុស្សឡើយ ក្នុងនោះមានខ្លះគួរជាទីសរសើរ និងខ្លះទៀតគួរជាទីថ្កោលទោស»។

إصلاح الأخلاق المذمومة بالتأديب والتدريج (ការកែប្រែចរិតអាក្រក់តាមរយៈការហ្វឹកហាត់អប់រំ) ការកែប្រែចរិតលក្ខណៈដែលអាក្រក់ មិនអាចធ្វើទៅបានដោយគ្រាន់តែបណ្តែតបណ្តោយតាមធម្មជាតិដើមនោះឡើយ។ ផ្ទុយទៅវិញ គឺត្រូវតែធ្វើការហ្វឹកហាត់ចិត្ត អប់រំប្រៀនប្រដៅ និងកែតម្រូវជាជំហានៗដោយការអត់ធ្មត់ ទើបនាំឱ្យមនុស្សម្នាក់អាចកែប្រែអត្តចរិតរបស់ខ្លួនឱ្យត្រង់ និងមានតុល្យភាពល្អប្រសើរឡើងវិញ។

شريف الأخلاق ثمرته شريف الأفعال (គុណធម៌ដ៏ថ្លៃថ្នូរបង្កើតបាននូវទង្វើដ៏ថ្លៃថ្នូរ) ទង្វើដ៏ថ្លៃថ្នូរ គឺកើតចេញពីគុណធម៌ និងចរិតលក្ខណៈដ៏ថ្លៃថ្នូរប៉ុណ្ណោះ មិនថាកើតពីធម្មជាតិដើម ឬកើតពីការខិតខំអប់រំខ្លួននោះឡើយ។ អល់ឡោះជាម្ចាស់បានដាស់តឿនលើចំណុចនេះនៅក្នុងគម្ពីរកូរអាន ដោយទ្រង់មានបន្ទូលទៅកាន់ព្យាការីរបស់ទ្រង់ថា៖ ﴿وَإِنَّكَ لَعَلَى خُلُقٍ عَظِيمٍ﴾ «ហើយពិតប្រាកដណាស់ អ្នក (មូហាំម៉ាត់ (ﷺ)) គឺស្ថិតនៅលើគុណធម៌ដ៏មហិមាខ្ពង់ខ្ពស់បំផុត» [ស៊ូរ៉ាត់ អាល់ក្វាឡាំ: ៤] ពីព្រោះភាពជាព្យាការី គឺជាឋានៈខ្ពង់ខ្ពស់បំផុតនៃមនុស្សលោក ដូច្នេះហើយទើបព្រះអង្គជ្រើសរើសបុគ្គលដែលមានគុណធម៌ពេញលេញបំផុត។

سياسة الإنسان لنفسه قبل سياسة غيره (ការគ្រប់គ្រងខ្លួនឯងជាមុន មុននឹងគ្រប់គ្រងអ្នកដទៃ) នៅពេលដែលមនុស្សម្នាក់ចាប់ផ្តើមដោយការគ្រប់គ្រង និងដឹកនាំចិត្តខ្លួនឯងបានល្អ នោះគេនឹងមានសមត្ថភាពខ្ពស់ក្នុងការគ្រប់គ្រងអ្នកដទៃ។ ប៉ុន្តែប្រសិនបើគេធ្វេសប្រហែសក្នុងការគ្រប់គ្រងខ្លួនឯង នោះគេកាន់តែអសមត្ថភាពក្នុងការគ្រប់គ្រងអ្នកដទៃទៅទៀត។ អ្នកប្រាជ្ញជំនាន់មុនបានពោលថា៖ «ជនណាដែលចាប់ផ្តើមដោយការគ្រប់គ្រងខ្លួនឯង គេនឹងសម្រេចបាននូវការគ្រប់គ្រងមនុស្សលោក»។ ហើយគេក៏បានពោលដែរថា៖ មិនសមហេតុផលឡើយដែលមនុស្សមានបញ្ញា ទាមទារឱ្យអ្នកដទៃស្តាប់បង្គាប់ខ្លួន ខណៈពេលដែលខ្លួនឯងមិនអាចបង្គាប់ចិត្តរបស់ខ្លួនឯងបាននោះ។

السكينة والوقار أحمد من الكبر والإعجاب (ភាពថ្លៃថ្នូរ និងភាពស្ងប់ស្ងៀម ប្រសើរជាងការអួតអាង) ភាពស្ងប់ស្ងៀម និងភាពថ្លៃថ្នូរ (អាល់វ៉ាក្វារ) គឺជាគុណសម្បត្តិដ៏គួរជាទីសរសើរបំផុតសម្រាប់មេដឹកនាំ។ វាប្រសើរជាងការវាយឫក ការអួតអាង និងការលើកតម្កើងខ្លួនឯង (អាល់គីពរ៍ វ៉ាល់អ៊ិចចាប) ពីព្រោះភាពអំនួតនាំមកនូវការស្អប់ខ្ពើមពីសំណាក់រាស្ត្រ ចំណែកភាពថ្លៃថ្នូរ និងការបន្ទាបខ្លួននាំមកនូវសេចក្តីស្រឡាញ់ និងការគោរពកោតក្រែងដោយស្មោះ។

الفرق بين الكبر والإعجاب (ភាពខុសគ្នារវាងការអំនួត និងការភ្លង់ភ្លិននឹងខ្លួនឯង) ភាពខុសគ្នារវាងការភ្លង់ភ្លិននឹងខ្លួនឯង (អាល់អ៊ិចចាប - 'Ujb) និងការអំនួត (អាល់គីពរ៍ - Kibr)៖ ការភ្លង់ភ្លិននឹងខ្លួនឯង គឺកើតឡើងនៅក្នុងចិត្តផ្ទាល់ ដោយការមើលឃើញថាខ្លួនឯងពូកែ អស្ចារ្យ និងមានគុណសម្បត្តិលើសគេ។ ចំណែកឯការអំនួតវិញ គឺកើតឡើងនៅពេលដែលអារម្មណ៍នោះបានបង្ហាញចេញមកខាងក្រៅ ដោយការមើលងាយអ្នកដទៃ ការច្រានចោលសច្ចធម៌ និងការប្រព្រឹត្តបែបក្រអឺតក្រទមចំពោះមនុស្សជុំវិញខ្លួន។

أسباب الكبر ومفاسده على الحكام (មូលហេតុនៃជំងឺអំនួត និងផលវិបាកចំពោះអ្នកដឹកនាំ) មូលហេតុចម្បងដែលនាំឱ្យកើតជំងឺអំនួត គឺការមានអំណាច ទ្រព្យសម្បត្តិ និងបរិវារច្រើន ដែលធ្វើឱ្យមនុស្សភ្លេចខ្លួន គិតថាខ្លួនឯងមានអំណាចផ្តាច់មុខ។ ផលវិបាករបស់វាលើមេដឹកនាំគឺធ្ងន់ធ្ងរណាស់ ព្រោះវានឹងបិទបាំងភ្នែកមិនឱ្យមើលឃើញការពិត ធ្វើឱ្យបាត់បង់យុត្តិធម៌ និងបង្កើតនូវការស្អប់ខ្ពើមក្នុងចំណោមប្រជារាស្ត្រ រហូតឈានទៅរកការបះបោរ និងការដួលរលំនៃអំណាច។

بين التملق وصدق النصيحة للملك (ការបែងចែករវាងពួកអែបអប និងអ្នកផ្តល់ដំបូន្មានស្មោះត្រង់) មេដឹកនាំត្រូវតែចេះបែងចែកឱ្យច្បាស់រវាងពួកអែបអបបញ្ចើចបញ្ចើ (អាល់មូត្វាម៉ាល់លីក) ដែលនិយាយតែពាក្យផ្អែមល្ហែមដើម្បីផលប្រយោជន៍ផ្ទាល់ខ្លួន និងអ្នកផ្តល់ដំបូន្មានដ៏ស្មោះត្រង់ (អាល់ណាស្វិហ៍) ដែលហ៊ាននិយាយការពិតទោះបីជាជូរចត់ក្តី។ អ្នកស្មោះត្រង់ គឺជាកញ្ចក់ឆ្លុះបញ្ចាំងពីគុណវិបត្តិ និងគុណសម្បត្តិរបស់មេដឹកនាំ។ ប្រសិនបើមេដឹកនាំធ្វេសប្រហែស នោះពួកអែបអបនឹងឡោមព័ទ្ធ ហើយបំផ្លាញរដ្ឋបាលទាំងមូល។

دلائل الوقار وسمات الحاكم الحكيم (សញ្ញាសម្គាល់នៃភាពថ្លៃថ្នូរ និងលក្ខណៈរបស់មេដឹកនាំដ៏ឈ្លាសវៃ) សញ្ញាសម្គាល់នៃភាពថ្លៃថ្នូរ និងការគោរពខ្លួនឯងរបស់មេដឹកនាំ រួមមាន៖ ការចេះទប់សំឡេងមិនឱ្យខ្លាំងជ្រុល ការមិនសើចក្អាកក្អាយឥតប្រយោជន៍ ការពិចារណាមុននឹងនិយាយ ការមិនប្រញាប់ប្រញាល់សម្រេចចិត្តតាមអារម្មណ៍ និងការបង្ហាញនូវសេចក្តីស្ងប់ស្ងៀមនៅចំពោះមុខវិបត្តិធំៗ។

اعتماد الصدق والحذر من الكذب وفضل الصمت (ការប្រកាន់ខ្ជាប់ភាពស្មោះត្រង់ និងការចៀសវាងការកុហក) ចូរដឹងចុះថា សេចក្តីត្រូវការភាពស្ងៀមស្ងាត់ គឺមានច្រើនជាងសេចក្តីត្រូវការការនិយាយស្តី ព្រោះភាពស្ងៀមស្ងាត់គឺជាទូទៅ ចំណែកការនិយាយស្តីគឺជាករណីចាំបាច់ប៉ុណ្ណោះ។ អ្នកប្រាជ្ញម្នាក់បានឃើញបុរសម្នាក់និយាយច្រើន គាត់ក៏បានពោលថា៖ «អល់ឡោះបានបង្កើតឱ្យអ្នកមានត្រចៀកពីរ និងអណ្តាតមួយ ដើម្បីឱ្យអ្នកស្តាប់បានច្រើនជាងការនិយាយទ្វេដង»។ អណ្តាតគឺជារដ្ឋមន្ត្រីរបស់មនុស្ស បើនិយាយត្រូវប្រយ័ត្នប្រយែងបំផុត។ មេដឹកនាំត្រូវតែប្រកាន់ខ្ជាប់នូវភាពស្មោះត្រង់ជានិច្ច ព្រោះពាក្យសម្តីរបស់មេដឹកនាំ គឺជាកតិកាសញ្ញាចំពោះមុខរាស្ត្រ ហើយការភូតកុហកគឺជាទង្វើដ៏ថោកទាបបំផុត។

الحذر من الغضب وسوء عواقبه (ការប្រយ័ត្នប្រយែងនឹងកំហឹង និងផលវិបាកអាក្រក់របស់វា) មេដឹកនាំត្រូវតែប្រយ័ត្នប្រយែងបំផុតចំពោះកំហឹង និងចៀសវាងវា ព្រោះកំហឹងគឺជាសត្រូវដ៏បំផ្លិចបំផ្លាញបំផុត ដែលតែងតែធ្វើឱ្យខូចកិច្ចការ និងបំផ្លាញការគ្រប់គ្រងនៅពេលដែលវាពុះកញ្រ្ជោលឡើង។ ប្រសិនបើជួបប្រទះនឹងកំហឹង មេដឹកនាំមិនត្រូវចេញសេចក្តីសម្រេច មិនត្រូវអនុវត្តសកម្មភាព និងមិនត្រូវកាត់ក្តីណាមួយឡើយ រហូតទាល់តែកំហឹងនោះបានរលត់បាត់ទៅវិញទាំងស្រុង។ លោក អាប៊ូ ប៉ាកកើ អាល់-Siddiq ធ្លាប់បានសរសេរលិខិតផ្ញើទៅកាន់អភិបាលរបស់លោកថា៖ ចូរកុំគំរាមដាក់ទណ្ឌកម្មលើសពីកម្រិតនៃកំហុសឡើយ។

الحذر من اللجاج والمحل (ការចៀសវាងភាពរឹងរូសចចេស និងការជជែកយកឈ្នះ) មេដឹកនាំត្រូវតែចៀសវាងពីភាពរឹងរូសចចេស (អាល់ឡាចាច) ពីព្រោះវាជាដៃគូរបស់កំហឹង និងជាសម្ព័ន្ធមិត្តនៃការវិនាស។ ព្យាការី ﷺ បានមានបន្ទូលថា៖ «នៅពេលដែលមេដឹកនាំខឹងខ្លាំង នោះអារក្សស្ហៃតននឹងចូលមកគ្របសង្កត់»។ ស្តេចពែរ្សបុរាណធ្លាប់បានប្រគល់សារមួយទៅឱ្យរដ្ឋមន្ត្រីរបស់ខ្លួន ដោយផ្តាំថា៖ នៅពេលណាដែលខ្ញុំខឹង ចូរអ្នកហុចសារនេះឱ្យខ្ញុំភ្លាម ដែលក្នុងនោះសរសេរថា៖ «តើអ្នកមានសិទ្ធិអ្វីមកខឹង? អ្នកមិនមែនជាព្រះឡើយ អ្នកគ្រាន់តែជាមនុស្សលោកម្នាក់ប៉ុណ្ណោះ ចូរអាណិតមេត្តាដល់អ្នកនៅលើផែនដី នោះព្រះនៅលើមេឃនឹងមេត្តាចំពោះអ្នក»។

الصبر وأقسامه في تدبير الأمور (ការអត់ធ្មត់ និងប្រភេទទាំង ៣ ក្នុងកិច្ចការគ្រប់គ្រង) កិច្ចការដឹកនាំរដ្ឋ មិនអាចដំណើរការទៅមុខដោយរលូនបានឡើយ បើគ្មានភាពអត់ធ្មត់ (អាល់ស្វពរ៍)។ ការអត់ធ្មត់ក្នុងកិច្ចការគ្រប់គ្រងចែកចេញជា ៣ ប្រភេទ៖ ១. ការអត់ធ្មត់ចំពោះទុក្ខលំបាក និងគ្រោះមហន្តរាយដែលកើតឡើងដោយមិនបានរំពឹងទុក។ ២. ការអត់ធ្មត់មិនប្រញាប់ប្រញាល់ក្នុងកិច្ចការដែលទាមទារពេលវេលា និងការរៀបចំដិតដល់។ ៣. ការអត់ធ្មត់ក្នុងការរង់ចាំផលប្រយោជន៍ ឬការទប់ទល់នឹងការគំរាមកំហែងពីសត្រូវ។ អ្នកប្រាជ្ញបានពោលថា៖ ជនណាដែលពឹងផ្អែកលើការអត់ធ្មត់ គេនឹងសម្រេចបាននូវកិច្ចការដ៏ធំធេងបំផុត។

كتمان السر أساس الظفر والنجاح (ការរក្សាការសម្ងាត់ជាគ្រឹះនៃជោគជ័យ) ការអត់ធ្មត់មិនអាចពេញលេញបានឡើយ ប្រសិនបើគ្មានការរក្សាការសម្ងាត់ (គីតម៉ាន អ៊ូសស៊ៀរ)។ ពីព្រោះការរក្សាការសម្ងាត់ គឺជាមូលហេតុដ៏ខ្លាំងក្លាបំផុតនៃការសម្រេចជោគជ័យក្នុងកិច្ចការរដ្ឋ និងយុទ្ធសាស្ត្រយោធា។ អ្នកប្រាជ្ញបានពោលថា៖ «ការសម្ងាត់របស់អ្នក គឺដូចជាឈាមរបស់អ្នកនៅក្នុងខ្លួន» ហើយប្រសិនបើរាស្ត្របានដឹងពីការសម្ងាត់ផ្ទៃក្នុងរបស់មេដឹកនាំអស់ហើយ នោះអំណាចរបស់មេដឹកនាំនឹងត្រូវធ្លាក់ចុះជាមិនខាន។

المشورة وأهميتها للحاكم (ការពិគ្រោះយោបល់ (ស្ហូរ៉ា) និងសារៈសំខាន់ចំពោះមេដឹកនាំ) មេដឹកនាំមិនត្រូវអនុវត្តកិច្ចការដោយផ្អែកតែលើគំនិតផ្ទាល់ខ្លួនតែម្នាក់ឯងឡើយ ដោយសារតែខ្លាចបែកធ្លាយការសម្ងាត់។ ផ្ទុយទៅវិញ គឺត្រូវតែធ្វើការពិគ្រោះយោបល់ (ស្ហូរ៉ា) ជាមួយអ្នកដែលមានបញ្ញាឈ្លាសវៃ អ្នកស្មោះត្រង់ និងអ្នកកោតខ្លាចអល់ឡោះ ដែលមានបទពិសោធន៍ក្រាស់ក្រៃ។ ការសម្រេចចិត្តផ្តាច់ការតែម្នាក់ឯង អាចបង្កគ្រោះថ្នាក់ខ្លាំងជាងការបែកធ្លាយការសម្ងាត់ទៅទៀត ពីព្រោះការពិគ្រោះយោបល់នាំមកនូវពន្លឺនៃគតិបណ្ឌិត និងការបញ្ចៀសកំហុសឆ្គង។

الأخلاق المتقابلة في الملوك وكيفية التعامل مع الآراء (តុល្យភាពនៃចរិតលក្ខណៈ និងការវាយតម្លៃយោបល់) នៅពេលដែលទីប្រឹក្សាបានបញ្ចេញយោបល់ មេដឹកនាំត្រូវតែយកគំនិតទាំងនោះមកថ្លឹងថ្លែងដោយបញ្ញាផ្ទាល់ខ្លួន ពិនិត្យមើលឫសគល់ ផលវិបាក និងលទ្ធផលដែលអាចកើតមានឡើង ដោយមិនត្រូវប្រញាប់បញ្ចេញទស្សនៈផ្ទាល់ខ្លួនឱ្យគេដឹងជាមុនឡើយ។ តាមរយៈការធ្វើបែបនេះ មេដឹកនាំនឹងទទួលបានផលប្រយោជន៍ ៣ យ៉ាង៖ ១. ដឹងពីកម្រិតបញ្ញា និងភាពត្រឹមត្រូវនៃទស្សនៈរបស់ខ្លួនឯង។ ២. ដឹងពីកម្រិតបញ្ញា និងភាពស្មោះត្រង់របស់ទីប្រឹក្សា។ ៣. មើលឃើញនូវដំណោះស្រាយចំពោះបញ្ហាស្មុគស្មាញដែលពិបាកដោះស្រាយ។

الرقة والرحمة بالرعية (សេចក្តីទន់ភ្លន់ និងការអាណិតអាសូរចំពោះប្រជារាស្ត្រ) សេចក្តីទន់ភ្លន់ និងការអាណិតអាសូរ (អាល់រីកក្វះ វ៉ាររ៉ោះហ៍ម៉ះ) គឺជាគុណធម៌ដ៏ឧត្តុង្គឧត្តមបំផុតមួយរបស់មេដឹកនាំ។ មេដឹកនាំត្រូវតែមានចិត្តមេត្តាចំពោះជនទន់ខ្សោយ កុមារ មនុស្សចាស់ និងជនក្រីក្រនៅក្នុងសង្គម ពីព្រោះព្យាការី ﷺ បានមានបន្ទូលថា៖ «អ្នកដែលមានចិត្តមេត្តា ព្រះដ៏មហាមេត្តាករុណានឹងមេត្តាចំពោះពួកគេ ចូរពួកអ្នកអាណិតមេត្តាដល់អ្នកនៅលើផែនដី នោះព្រះនៅលើមេឃនឹងមេត្តាចំពោះពួកអ្នក» (កត់ត្រាដោយអាប៊ូ ដាវូដ និងតិរមីហ្ស៊ី)។

សីលធម៌នៃការដឹកនាំ និងគុណធម៌៖ ភាពទន់ភ្លន់ និងសេចក្តីមេត្តាករុណា គឺជាគុណធម៌ដែលគួរឱ្យសរសើរនៅពេលប្រើប្រាស់ក្នុងកាលៈទេសៈត្រឹមត្រូវ ប៉ុន្តែការទន់ជ្រុល ឬរឹងរូសជ្រុលសុទ្ធតែនាំមកនូវការរិះគន់។ សេចក្តីមេត្តាត្រូវតែមានតុល្យភាពជាមួយភាពម៉ឺងម៉ាត់ក្នុងការអនុវត្តយុត្តិធម៌។

السماحة والعطاء وفضل الجود (សេចក្តីសប្បុរស ការផ្តល់ទាន និងភាពទូលាយដៃ) សេចក្តីសប្បុរស និងការទូលាយដៃ (អាល់សាម៉ាហាះ វ៉ាល់អាត្វា) គឺជាគ្រឿងលម្អនៃមេដឹកនាំដ៏ឆ្នើម។ មេដឹកនាំត្រូវតែមានចិត្តទូលាយ ជួយឧបត្ថម្ភដល់អ្នកទ័លក្រ អ្នករងទុក្ខ និងអ្នកដែលបានបម្រើជាតិមាតុភូមិដោយស្មោះត្រង់។ ការផ្តល់ទានដោយចិត្តសប្បុរស នឹងទាក់ទាញបេះដូងរបស់មនុស្សលោក និងពង្រឹងគ្រឹះនៃអំណាចឱ្យកាន់តែរឹងមាំ។