មាគ៌ាដែលត្រូវដើរតាមក្នុងកិច្ចការដឹកនាំ

ដោយព្រះនាមនៃអល់ឡោះដ៏មេត្តាប្រោសប្រណីបំផុត ដ៏មហាមេត្តាបំផុត ហើយចំពោះទ្រង់ប៉ុណ្ណោះដែលខ្ញុំជឿជាក់ ហើយចំពោះទ្រង់ប៉ុណ្ណោះដែលខ្ញុំសូមពឹងផ្អែក។

គម្ពីរ៖ វិធីសាស្ត្រដែលបានចារឹកក្នុងនយោបាយនៃព្រះមហាក្សត្រ ដោយព្រះនាមអល់ឡោះដ៏មេត្តាប្រណីបំផុត។ ចំពោះទ្រង់ ខ្ញុំសូមពឹងផ្អែក និងសូមប្រគល់ខ្លួនជូន។ សេចក្តីផ្តើមនៃគម្ពីរ និងចំណងជើងនៃជំពូកនានា សូមថ្វាយការសរសើរចំពោះអល់ឡោះ ដែលបញ្ញាស្មារតីមិនអាចយល់ដឹងពីខ្លឹមសារនៃតួអង្គរបស់ទ្រង់បាន ហើយគំនិតទាំងឡាយក៏មិនអាចឈោងចាប់យកភាពពិតនៃគុណសម្បត្តិរបស់ទ្រង់បានឡើយ។ ក្រសែភ្នែកទាំងឡាយបានត្រឹមតែងឿងឆ្ងល់ចំពោះភាពអស្ចារ្យនៃអ្វីៗដែលទ្រង់បានបង្កើត ហើយភាពអស្ចារ្យនៃផែនដី និងមេឃាទាំងឡាយបានធ្វើជាសាក្សីបញ្ជាក់ពីភាពឯកត្តៈ (តូហ៊ីត) របស់ទ្រង់។ ខ្ញុំសូមសរសើរទ្រង់ចំពោះព្រះគុណដ៏មហិមា និងអំណោយទានដ៏ល្អប្រពៃរបស់ទ្រង់ ក្នុងនាមជាអ្នកទទួលស្គាល់នូវភាពបរិបូរណ៍នៃព្រះពរ។ ខ្ញុំសូមធ្វើជាសាក្សីថា គ្មានព្រះជាម្ចាស់ណាផ្សេងទៀតក្រៅពីអល់ឡោះឡើយ ទ្រង់មានតែមួយ គ្មានដៃគូសម្រាប់ទ្រង់ឡើយ ជាព្រះជាម្ចាស់ដែលតែងតែមានគុណសម្បត្តិដ៏ខ្ពង់ខ្ពស់ និងភាពល្អឥតខ្ចោះ ទ្រង់បរិសុទ្ធពីការចល័ត ការនៅស្ងៀម និងការផ្លាស់ប្តូរទីកន្លែង ទ្រង់បរិសុទ្ធពីការមានរូបរាងកាយ ស្រមោល និងការស្រមើស្រមៃ។ ខ្ញុំសូមធ្វើជាសាក្សីថា លោកម្ចាស់របស់យើង គឺមូហាំម៉ាត់ (ﷺ) គឺជាបាវបម្រើរបស់អល់ឡោះ និងជាអ្នកនាំសារ (រ៉សូល) របស់ទ្រង់ ដែលទ្រង់បានបញ្ជូនមកជាមួយនឹងភស្តុតាងដ៏ភ្លឺស្វាង និងគម្ពីរគួរអាន (អាល់គួរអាន) ដែលមានពន្លឺចែងចាំង ដែលបានកាត់ផ្តាច់នូវហេតុផលរបស់ពួកកាហ្វិរ (អ្នកបដិសេធ) និងពួកជនពាលដែលរឹងរូសដោយសារតែភាពអស្ចារ្យនៃគម្ពីរនេះ។ សូមអល់ឡោះប្រទានពរ និងសេចក្តីសុខសាន្តដល់លោក និងដល់ក្រុមគ្រួសារ ក៏ដូចជាសហការី (សហាបះ) ដ៏ល្អប្រពៃរបស់លោក ជារៀងរហូតទាំងពេលព្រលប់ និងពេលព្រឹក។ លោក អាប់ឌុលរ៉ះម៉ាន ប៊ីន ណាស៊ីរ ប៊ីន អាប់ឌុលឡោះ បាននិយាយថា៖ នៅពេលដែលព្រះមហាក្សត្រ អាល់ណាស៊ីរ សឡាហុឌឌីន (អ្នកការពារសាសនា) ស៊ុលតង់នៃឥស្លាម និងមូស្លីម អាប់ប៊ូ អាល់មូហ្សាហ្វហ្វារ យូស៊ូហ្វ ប៊ីន អាយយូហ្វ ប៊ីន ស៊ីឌី អ្នករស់ឡើងវិញនូវរដ្ឋនៃមេដឹកនាំនៃអ្នកជំនឿ (អាមីរុលមូមិនីន) - សូមអល់ឡោះរក្សាអំណាចរបស់ទ្រង់ និងការពារជីវិតរបស់ទ្រង់សម្រាប់ឥស្លាម - ដែលអល់ឡោះបានប្រទានអំណាចដ៏មហិមាដល់ទ្រង់ និងបានណែនាំទ្រង់ទៅកាន់ផ្លូវដ៏ត្រង់ ហើយបានប្រទានមរតកនៅទិសខាងកើត និងខាងលិចនៃផែនដីដល់ទ្រង់ ហើយបានធ្វើឱ្យព្រះមហាក្សត្រដទៃទៀតចុះចាញ់ទ្រង់។ ហើយដោយសារទ្រង់ជាអ្នកដែលឱ្យតម្លៃលើអក្សរសាស្ត្រ និងគុណធម៌ ហើយស្រឡាញ់ចំណេះដឹង និងអ្នកប្រាជ្ញ ខ្ញុំបានចងក្រងគម្ពីរនេះសម្រាប់បណ្ណាល័យចំណេះដឹងរបស់ទ្រង់។ គម្ពីរនេះមានផ្ទុកនូវប្រាជ្ញាដ៏វិសេសវិសាល ត្បូងនៃអក្សរសាស្ត្រ គោលការណ៍នយោបាយ ការគ្រប់គ្រងប្រជារាស្ត្រ ការស្គាល់ពីសសរស្តម្ភនៃនគរ ក្បួននៃការគ្រប់គ្រង ការបែងចែកទ្រព្យសម្បត្តិ (ហ្វៃ) និងជ័យភណ្ឌ (ហ្គានីម៉ាស់) ដល់កងទ័ព និងសិទ្ធិដែលចាំបាច់សម្រាប់អ្នកចម្បាំងក្នុងការធ្វើជីហាត។ ខ្ញុំបានដាស់តឿនក្នុងនោះអំពីចរិតលក្ខណៈដ៏ថ្លៃថ្នូ និងសីលធម៌ដ៏អាក្រក់ ហើយខ្ញុំបានចង្អុលបង្ហាញអំពីគុណធម៌នៃការពិគ្រោះយោបល់ និងការជំរុញឱ្យធ្វើវា ព្រមទាំងរបៀបនៃការអត់ធ្មត់ចំពោះសត្រូវ និងនយោបាយកងទ័ព។ ខ្ញុំបានដាក់បញ្ចូលក្នុងនោះនូវសុភាសិតដែលងាយយល់ និងមានភស្តុតាងត្រឹមត្រូវ ព្រមទាំងរឿងរ៉ាវដ៏កម្រ និងកំណាព្យជាសក្ខីភាព។ ខ្ញុំបានបែងចែកវាជាជំពូកៗដែលផ្ទុកនូវរឿងរ៉ាវសមរម្យ ការដាស់តឿនដ៏មានប្រសិទ្ធភាព និងប្រាជ្ញាដ៏ជ្រាលជ្រៅ។ ខ្ញុំបានប្រើវិធីសាស្ត្រសង្ខេប និងខ្លី ដើម្បីកុំឱ្យអ្នកអានមានអារម្មណ៍ធុញទ្រាន់ ហើយខ្ញុំបានដាក់ឈ្មោះវាថា៖ "វិធីសាស្ត្រដែលបានចារឹកក្នុងនយោបាយនៃព្រះមហាក្សត្រ"។ ខ្ញុំបានចងក្រងវាដោយមានបំណងចង់ផ្តល់ប្រាជ្ញាដល់អ្នកដែលសមនឹងទទួលបានវា។ សូមអល់ឡោះជួយសម្រួល និងផ្តល់ជោគជ័យ។ គម្ពីរនេះមាន ២០ ជំពូក។ បញ្ជីជំពូក៖ ១. ការពន្យល់ពីតម្រូវការរបស់ប្រជារាស្ត្រចំពោះព្រះមហាក្សត្រដ៏យុត្តិធម៌។ ២. ការពន្យល់ពីគុណធម៌នៃអក្សរសាស្ត្រ (អាដាប់) និងតម្រូវការរបស់ព្រះមហាក្សត្រចំពោះវា។ ៣. ការស្គាល់ពីគោលការណ៍នៃអក្សរសាស្ត្រ។ ៤. ការស្គាល់ពីសសរស្តម្ភនៃនគរ។ ៥. ការស្គាល់ពីចរិតលក្ខណៈដ៏ថ្លៃថ្នូ និងការជំរុញឱ្យមានវា។ ៦. ការស្គាល់ពីចរិតលក្ខណៈដ៏អាក្រក់ និងការហាមឃាត់វា។ ៧. របៀបនៃឋានៈរបស់ព្រះមហាក្សត្រជាមួយអ្នកជិតស្និទ្ធក្នុងពេលគង់ប្រថាប់ និងពេលយាង។ ៨. ការពន្យល់ពីគុណធម៌នៃការពិគ្រោះយោបល់ និងការជំរុញឱ្យធ្វើវា។ ៩. ការពន្យល់ពីលក្ខណៈរបស់អ្នកដែលគួរពិគ្រោះយោបល់ និងរឿងរ៉ាវពាក់ព័ន្ធ។ ១០. ការស្គាល់ពីគោលការណ៍នៃនយោបាយ និងការគ្រប់គ្រង។ ១១. ការគង់ប្រថាប់ដើម្បីដោះស្រាយទុក្ខកង្វល់របស់ប្រជារាស្ត្រ។ ១២. ការរំលឹកពីសីលធម៌នៃការរួមរស់ជាមួយព្រះមហាក្សត្រ។ ១៣. ការស្គាល់ពីល្បិចកលដែលព្រះមហាក្សត្រតែងជួបប្រទះ។ ១៤. អ្វីដែលព្រះមហាក្សត្រគួរធ្វើក្នុងនយោបាយកងទ័ព និងការគ្រប់គ្រងទាហាន។ ១៥. អ្វីដែលចាំបាច់សម្រាប់អ្នកចម្បាំងក្នុងសិទ្ធិនៃការធ្វើជីហាត។ ១៦. ការអត់ធ្មត់ក្នុងការប្រយុទ្ធជាមួយពួកមូស្រិក (អ្នកគោរពបូជាច្រើន)។ ១៧. ការស្គាល់ពីការប្រយុទ្ធជាមួយក្រុមចោរប្លន់ ក្រុមអ្នកក្បត់សាសនា និងក្រុមបះបោរ។ ១៨. ការស្គាល់ពីការបែងចែកជ័យភណ្ឌ និងទ្រព្យសម្បត្តិ (ហ្វៃ)។ ១៩. អ្វីដែលព្រះមហាក្សត្រគួរធ្វើនៅពេលត្រឡប់មកពីធ្វើសឹក។ ២០. ការជំរុញឱ្យស្តាប់ការដាស់តឿន និងទទួលយកវាពីអ្នកគោរពបូជា។ ជំពូកបញ្ចប់។ --- ជំពូកទី១៖ ការពន្យល់ពីតម្រូវការរបស់ប្រជារាស្ត្រចំពោះព្រះមហាក្សត្រដ៏យុត្តិធម៌ លោក អាប់ឌុលរ៉ះម៉ាន បាននិយាយថា៖ ដោយសារប្រជារាស្ត្រមានច្រើនប្រភេទ មានជាតិសាសន៍ផ្សេងៗគ្នា មានគោលបំណងខុសៗគ្នា និងមានចរិតលក្ខណៈខុសគ្នា ដូច្នេះពួកគេចាំបាច់ត្រូវតែមានព្រះមហាក្សត្រដ៏យុត្តិធម៌ម្នាក់ ដើម្បីកែតម្រូវភាពខុសឆ្គងរបស់ពួកគេ រក្សាសណ្តាប់ធ្នាប់ ការពារផលប្រយោជន៍ និងការពារពួកគេពីគ្រោះថ្នាក់។ ប្រសិនបើពួកគេគ្មានការគ្រប់គ្រងពីព្រះមហាក្សត្រទេ ពួកគេនឹងប្រៀបដូចជាកប៉ាល់នៅកណ្តាលសមុទ្រ ដែលត្រូវខ្យល់ព្យុះបោកបក់ និងរលកធំៗវាយប្រហារ ដោយគ្មានអ្នកបើកបរ ហើយប្រជារាស្ត្រនឹងត្រូវប្រឈមនឹងសេចក្តីវិនាស។ ចូរដឹងថា ប្រជារាស្ត្រត្រូវការយុត្តិធម៌ និងការគ្រប់គ្រងរបស់ព្រះមហាក្សត្រ ដូចជាដីស្ងួតហួតហែងត្រូវការទឹកភ្លៀងដ៏បរិបូរណ៍ដូច្នោះដែរ។ ប្រជារាស្ត្រទទួលបានផលប្រយោជន៍ពីព្រះមហាក្សត្រច្រើនជាងទឹកភ្លៀងទៅទៀត ព្រោះទឹកភ្លៀងមានពេលវេលាកំណត់ ប៉ុន្តែនយោបាយរបស់ព្រះមហាក្សត្រគឺចាំបាច់ជានិច្ច។ ប្រជារាស្ត្រប្រៀបដូចជាដំណាំលើដី មានទាំងដំណាំល្អ និងដំណាំអាក្រក់។ ប្រសិនបើដីមិនត្រូវបានកែតម្រូវ និងមិនត្រូវបានដកស្មៅអាក្រក់ចេញទេ ដំណាំល្អនឹងមិនអាចលូតលាស់បានឡើយ។ ដូច្នេះហើយ ទើបចាំបាច់ត្រូវមានព្រះមហាក្សត្រម្នាក់ដែលកែតម្រូវភាពអាក្រក់ បង្ក្រាបអ្នកដែលរំលោភបំពាន ដើម្បីឱ្យជីវភាពរបស់ប្រជារាស្ត្រមានភាពប្រសើរឡើង។ មានគេពោលថា៖ "ប្រជារាស្ត្រដែលគ្មានអ្នកដឹកនាំ ប្រៀបដូចជាហ្វូងសត្វដែលគ្មានអ្នកឃ្វាល"។ ដូច្នេះហើយ ទើបចាំបាច់ត្រូវមានអ្នកដឹកនាំម្នាក់ដើម្បីការពារពួកគេពីភាពអយុត្តិធម៌ និងដោះស្រាយជម្លោះរវាងពួកគេ។ បើគ្មានអ្នកដឹកនាំទេ ពួកគេនឹងក្លាយជាមនុស្សដែលគ្មានសណ្តាប់ធ្នាប់ និងវិនាសអន្តរាយ។ ដូចដែលកវីបានពោលថា៖ "មនុស្សមិនអាចរស់នៅដោយគ្មានអ្នកដឹកនាំឡើយ ហើយក៏មិនអាចមានអ្នកដឹកនាំ ប្រសិនបើអ្នកល្ងង់ខ្លៅជាអ្នកគ្រប់គ្រង ផ្ទះមិនអាចសង់បានដោយគ្មានសសរ ហើយសសរក៏មិនអាចរឹងមាំបានដោយគ្មានដែកគោល ប្រសិនបើមានទាំងដែកគោល និងសសរ នោះអ្នករស់នៅនឹងសម្រេចបាននូវអ្វីដែលពួកគេប្រាថ្នា"។ --- ជំពូកទី២៖ គុណធម៌នៃអក្សរសាស្ត្រ (អាដាប់) និងតម្រូវការរបស់ព្រះមហាក្សត្រចំពោះវា លោក អាប់ឌុលរ៉ះម៉ាន បាននិយាយថា៖ ដោយសារប្រជារាស្ត្រត្រូវការការគ្រប់គ្រងពីព្រះមហាក្សត្រ ហើយអក្សរសាស្ត្រ (អាដាប់) គឺជាការប្រមូលផ្តុំនៃគុណធម៌ និងចរិតលក្ខណៈដ៏ល្អប្រពៃ ដូច្នេះព្រះមហាក្សត្រចាំបាច់ត្រូវតែមានគុណធម៌នេះ ដើម្បីឱ្យការគ្រប់គ្រងរបស់ទ្រង់ប្រព្រឹត្តទៅដោយយុត្តិធម៌។ មានគេពោលថា៖ "អ្នកណាដែលមាននយោបាយល្អ នោះអំណាចរបស់គេនឹងស្ថិតស្ថេរ"។ ចូរដឹងថា អក្សរសាស្ត្រគឺជាគុណសម្បត្តិមួយក្នុងចំណោមគុណសម្បត្តិទាំងបួនដែលចាំបាច់សម្រាប់ព្រះមហាក្សត្រ។ ប្រសិនបើព្រះមហាក្សត្រខ្វះគុណធម៌នេះ នោះការគ្រប់គ្រងរបស់ទ្រង់នឹងមានភាពរង្គោះរង្គើ។ មានគេពោលថា៖ "អក្សរសាស្ត្រគឺជាទម្រង់នៃបញ្ញា អ្នកណាគ្មានអក្សរសាស្ត្រ គឺគ្មានបញ្ញា អ្នកណាគ្មានបញ្ញា គឺគ្មាននយោបាយ ហើយអ្នកណាគ្មាននយោបាយ គឺគ្មានអំណាចឡើយ"។ អ្នកប្រាជ្ញខ្លះបាននិយាយថា៖ "អក្សរសាស្ត្រគឺជាការការពាររបស់ព្រះមហាក្សត្រ ព្រោះវាការពារទ្រង់ពីភាពអយុត្តិធម៌ នាំទ្រង់ទៅរកភាពអត់ធ្មត់ និងធ្វើឱ្យទ្រង់មានចិត្តមេត្តាចំពោះប្រជារាស្ត្រ"។ ដូច្នេះហើយ ទើបជាកាតព្វកិច្ចរបស់ពួកគេក្នុងការស្គាល់ពីគុណតម្លៃនៃអក្សរសាស្ត្រ និងផ្តល់កិត្តិយសដល់អ្នកដែលមានវា។

ជំពូកទីបី៖ ការស្វែងយល់អំពីក្បួននៃសីលធម៌ (អាដាប់) ដោយសារតែសីលធម៌ (អាដាប់) គឺជាលក្ខខណ្ឌចាំបាច់សម្រាប់អ្នកដឹកនាំក្នុងការគ្រប់គ្រងរដ្ឋ ទើបតម្រូវឱ្យមានការស្វែងយល់អំពីក្បួនច្បាប់របស់វា ដែលបើគ្មានវាទេ នោះការដឹកនាំមិនអាចសម្រេចបានឡើយ ហើយក៏មិនអាចកសាងអ្វីបានដោយគ្មានវាដែរ។ ក្បួនទាំងនោះមានពីរ ដែលអ្នកដឹកនាំមិនអាចបោះបង់ចោលបានឡើយ ព្រោះវាជាមូលដ្ឋានគ្រឹះនៃនយោបាយ និងការគ្រប់គ្រង។ ក្បួនទីមួយ៖ ចំណេះដឹង (អ៊ិលម៍) ចូរដឹងថា ការស្វែងយល់អំពីបទបញ្ញត្តិនៃសាសនា និងការក្តាប់ឱ្យបាននូវគោលការណ៍នៃច្បាប់ឥស្លាម (សារីអះ) គឺជាកាតព្វកិច្ចសម្រាប់មូស្លីមគ្រប់រូប ហើយសម្រាប់អ្នកដឹកនាំវិញ គឺកាន់តែចាំបាច់បំផុត។ នេះក៏ព្រោះតែពួកគេត្រូវអនុវត្តទណ្ឌកម្មតាមផ្លូវច្បាប់ (ហូឌូដ) ទៅលើជនល្មើសឱ្យបានត្រឹមត្រូវតាមគោលការណ៍សាសនា ការប្រមូលសិទ្ធិ (ពន្ធដារ ឬហ្សាកាត់) ពីប្រភពត្រឹមត្រូវ និងការចំណាយវាទៅឱ្យអ្នកដែលសមនឹងទទួលបាន។ ការធ្វើបែបនេះទើបអាចសម្រេចបាននូវយុត្តិធម៌ ដែលជាមូលដ្ឋានគ្រឹះនៃការតម្កល់មេឃ និងផែនដី។ នៅពេលដែលអ្នកដឹកនាំមានភាពល្ងង់ខ្លៅ ការគ្រប់គ្រងរបស់គេនឹងក្លាយជាការបំផ្លិចបំផ្លាញដល់មូលដ្ឋានគ្រឹះនៃរដ្ឋ។ អ៊ុម៉ារ ប៊ីន អាប់ឌុលអាហ្ស៊ីស (សូមអល់ឡោះមេត្តាដល់លោក) បានមានប្រសាសន៍ថា៖ «អ្នកដែលធ្វើការដោយគ្មានចំណេះដឹង គឺអ្វីដែលគេបំផ្លាញមានច្រើនជាងអ្វីដែលគេកសាង»។ អាប់ឌុលរ៉ះម៉ាន បានមានប្រសាសន៍ថា៖ «ពិតណាស់ នៅពេលដែលអ្នកដឹកនាំខ្វះចំណេះដឹង គេនឹងដើរតាមតណ្ហារបស់ខ្លួន ហើយធ្វើឱ្យកិច្ចការនានាជួបភាពវឹកវរ ព្រោះគ្មានគំនិតត្រឹមត្រូវមកឃាំងឃាត់ និងគ្មានភស្តុតាងច្បាស់លាស់មកហាមឃាត់គេឡើយ។ គេប្រៀបដូចជាដំរីដែលកំពុងតែឆ្កួតនៅក្នុងវាលរហោស្ថាន ដែលដើរជាន់ឈ្លីអ្វីៗគ្រប់យ៉ាងដែលនៅតាមផ្លូវ។ ប៉ុន្តែប្រសិនបើអ្នកដឹកនាំមានចំណេះដឹង ចំណេះដឹងនោះនឹងក្លាយជាគ្រឿងឃាំងឃាត់ដែលបង្ក្រាបតណ្ហារបស់គេ និងដឹកនាំគេទៅរកផ្លូវត្រូវ ដូចជាដំរីដែលចេញពីវាលរហោស្ថានមកកាន់ទីប្រជុំជន ដែលត្រូវបានគេបង្ហាត់ឱ្យចេះស្តាប់បង្គាប់ ដើម្បីឱ្យវាអាចជួយដឹកជញ្ជូនរបស់ធ្ងន់ៗបាន»។ អ្នកប្រាជ្ញខ្លះបានមានប្រសាសន៍ថា៖ «អ្នកដឹកនាំដែលមិនត្រូវបានពង្រឹងដោយចំណេះដឹង នឹងជួបនូវភាពអាម៉ាស់នៅពេលក្រោយ ហើយចំណេះដឹងដែលមិនត្រូវបានគាំទ្រដោយបញ្ញា នឹងនាំឱ្យវង្វេងផ្លូវភ្លាមៗ»។ គេតែងតែនិយាយថា៖ «នៅពេលដែលអល់ឡោះចង់បានសេចក្តីល្អសម្រាប់ប្រជាជន គឺទ្រង់ដាក់ចំណេះដឹងក្នុងចិត្តរបស់អ្នកដឹកនាំរបស់ពួកគេ ហើយដាក់អំណាចក្នុងដៃអ្នកប្រាជ្ញរបស់ពួកគេ»។ អ្នកប្រាជ្ញខ្លះទៀតបានមានប្រសាសន៍ថា៖ «ចំណេះដឹងគឺជាខែលការពារអ្នកដឹកនាំ ព្រោះវាឃាត់ពួកគេពីការបំពាន នាំពួកគេទៅរកភាពអត់ធ្មត់ រារាំងពួកគេពីការធ្វើបាប និងធ្វើឱ្យពួកគេមានចិត្តមេត្តាចំពោះប្រជារាស្ត្រ»។ អ៊ីបនុ អាប់បាស (សូមអល់ឡោះពេញចិត្តចំពោះលោក) បានមានប្រសាសន៍ថា៖ «ពិតណាស់ ស៊ូឡៃម៉ាន ប៊ីន ដាវូដ (សូមសន្តិភាពមានដល់លោក) ត្រូវបានអល់ឡោះឱ្យជ្រើសរើសរវាងចំណេះដឹង និងអំណាច តែលោកបានជ្រើសរើសចំណេះដឹង ដូច្នេះអល់ឡោះក៏បានប្រទានឱ្យលោកទាំងចំណេះដឹង និងអំណាចរួមគ្នា»។ ស្តេចមួយអង្គក្នុងចំណោមស្តេចនៃយេមែន បានផ្តល់ដំបូន្មានដល់អ្នកស្នងតំណែងរបស់ទ្រង់ថា៖ «ចូរខ្លាចអល់ឡោះចំពោះអ្នកដែលនៅពីលើអ្នក ដើម្បីឱ្យអ្នកដែលនៅក្រោមអ្នកខ្លាចអល់ឡោះចំពោះអ្នក។ ចូរប្រព្រឹត្តចំពោះប្រជារាស្ត្ររបស់អ្នក ដូចអ្វីដែលអ្នកចង់ឱ្យគេប្រព្រឹត្តចំពោះអ្នក។ ចូរពិនិត្យមើលរាល់អំពើល្អ ហើយធ្វើវាឱ្យបានច្រើន ចំណែកអំពើអាក្រក់ត្រូវជៀសវាងឱ្យឆ្ងាយ។ អ្នកនឹងដឹងរឿងនេះតាមរយៈទីប្រឹក្សាដែលស្មោះត្រង់ ដែលល្អបំផុតក្នុងចំណោមពួកគេគឺអ្នកដែលមានសាសនា និងអ្នកដែលចេះពិចារណាពីផលវិបាក។ ចូរស្វែងរកចំណេះដឹងឱ្យបានច្រើន ព្រោះវាជាមូលដ្ឋានគ្រឹះនៃការគ្រប់គ្រង អ្វីដែលគ្មានមូលដ្ឋានគ្រឹះគឺនឹងត្រូវរលាយ។ ខ្ញុំឃើញថាអ្នកដឹកនាំត្រូវយកចិត្តទុកដាក់លើបីចំណុច៖ ចូរលះបង់ចោលមួយ ហើយពង្រឹងពីរ។ ចំណុចដែលត្រូវលះបង់គឺ ការដើរតាមតណ្ហា។ ចំណុចដែលត្រូវពង្រឹងគឺ ការតែងតាំងអ្នកដែលមានសមត្ថភាព និងការតាមដានកិច្ចការរបស់ប្រជារាស្ត្រ។ ប្រសិនបើអ្នកគ្រប់គ្រងតណ្ហារបស់អ្នកបាន អ្នកនឹងមិនលោភលន់ ហើយនឹងធ្វើតែរឿងត្រឹមត្រូវ។ ប្រសិនបើអ្នកតែងតាំងអ្នកដែលមានសមត្ថភាព ពួកគេនឹងជួយអ្នកក្នុងអ្វីដែលអ្នកចង់បាន ហើយកិច្ចការនានានឹងមិនខូចខាតឡើយ។ ហើយប្រសិនបើអ្នកតាមដានកិច្ចការប្រជារាស្ត្ររបស់អ្នក នោះអ្នកទន់ខ្សោយនឹងមានជីវិតរស់នៅ អ្នកមានអំណាចនឹងមានការប្រុងប្រយ័ត្ន អ្នកបំពាននឹងត្រូវឃាត់ខ្លួន ហើយអ្នកដែលរងគ្រោះនឹងមានសុវត្ថិភាព»។ មានរឿងនិទានថា អាប់ឌុលឡោះ ប៊ីន សាលិហ៍ ប៊ីន អាលី បានទៅជួបយុវជនម្នាក់ក្នុងចំណោមយុវជននៃត្រកូលបនីអាប់បាស នៅទីក្រុងបាកដាដ។ នៅពេលដែលលោកបានសន្ទនាជាមួយយុវជននោះ លោកបានឃើញថាគេខុសប្លែកពីបុព្វបុរសរបស់គេ ដែលធ្វើឱ្យលោកមានការសោកស្តាយ។ នៅពេលលោកចេញមកវិញ លោកបាននិយាយថា៖ «ភាពល្ងង់ខ្លៅធ្វើឱ្យឋានៈខ្ពស់ធ្លាក់ចុះ និងធ្វើឱ្យអ្នកមានតួនាទីក្លាយជាតូចតាច»។ បន្ទាប់មកលោកក៏បានសូត្រកំណាព្យថា៖ «ចូររៀនសូត្រចុះ ព្រោះគ្មាននរណាម្នាក់កើតមកមានចំណេះដឹងឡើយ ហើយអ្នកមានចំណេះដឹង មិនដូចអ្នកដែលល្ងង់ខ្លៅនោះទេ។ មេដឹកនាំដែលគ្មានចំណេះដឹង នឹងក្លាយជាមនុស្សតូចតាច នៅពេលដែលគេស្ថិតក្នុងចំណោមអ្នកប្រាជ្ញ»។ អ្នកប្រាជ្ញខ្លះបានមានប្រសាសន៍ថា៖ «ភាពល្ងង់ខ្លៅគឺជាសត្វដែលអ្នកណាជិះវា នឹងត្រូវរអិលធ្លាក់ ហើយអ្នកណាដែលនៅក្បែរវា នឹងត្រូវវង្វេងផ្លូវ»។ អ្នកប្រាជ្ញម្នាក់បានសូត្រកំណាព្យឱ្យខ្ញុំស្តាប់ថា៖ «ចូររក្សាចំណេះដឹងឱ្យអស់ពីសមត្ថភាព ព្រោះប្រសិនបើអ្នកជាមនុស្សធម្មតា ចំណេះដឹងនឹងលើកតម្កើងអ្នក។ ហើយចូរចាកចេញពីភាពល្ងង់ខ្លៅឱ្យអស់ពីសមត្ថភាព ព្រោះប្រសិនបើអ្នកជាមនុស្សខ្ពង់ខ្ពស់ ភាពល្ងង់ខ្លៅនឹងទម្លាក់អ្នក»។ អ្នកប្រាជ្ញខ្លះបានមានប្រសាសន៍ថា៖ «អ្នកដែលដាំចំណេះដឹង នឹងទទួលបានភាពឆ្លាតវៃ។ អ្នកដែលដាំភាពសន្តិភាព (ការលះបង់លោកិយ) នឹងទទួលបានកិត្តិយស។ អ្នកដែលដាំអំពើល្អ នឹងទទួលបានសេចក្តីស្រឡាញ់។ អ្នកដែលដាំការពិចារណា នឹងទទួលបានប្រាជ្ញា។ អ្នកដែលដាំភាពថ្លៃថ្នូរ នឹងទទួលបានការកោតខ្លាច។ អ្នកដែលដាំការសម្របសម្រួល នឹងទទួលបានសុវត្ថិភាព។ អ្នកដែលដាំភាពអំនួត នឹងទទួលបានការស្អប់ខ្ពើម។ អ្នកដែលដាំភាពលោភលន់ នឹងទទួលបានភាពអាម៉ាស់។ អ្នកដែលដាំភាពចង់បាន នឹងទទួលបានភាពអាម៉ាស់មុខ។ ហើយអ្នកដែលដាំភាពច្រណែន នឹងទទួលបានទុក្ខព្រួយ»។

គោលការណ៍ទីពីរនៃគោលការណ៍ទាំងឡាយនៃសីលធម៌៖ ការហាមឃាត់ចិត្តខ្លួនឯងពីចំណង់តណ្ហា នេះជាកិច្ចការចាំបាច់សម្រាប់អ្នកដឹកនាំក្នុងការគ្រប់គ្រង។ ពីព្រោះថា ការសម្រេចចិត្តត្រឹមត្រូវ ឬខុស គឺអាស្រ័យទៅលើភាពខ្លាំង ឬភាពខ្សោយនៃការត្រិះរិះពិចារណា។ អ្នកណាដែលការត្រិះរិះពិចារណារបស់គេខ្លាំង អ្នកនោះនឹងឈ្នះលើអំណាចនៃចំណង់តណ្ហា។ ចំណែកអ្នកណាដែលការត្រិះរិះពិចារណារបស់គេខ្សោយ អ្នកនោះនឹងត្រូវចាញ់ក្រោមអំណាចនៃចំណង់តណ្ហា។ ការត្រិះរិះពិចារណានឹងចុះខ្សោយនៅពេលដែលចំណង់តណ្ហាចូលមកគ្របដណ្តប់លើចិត្ត។ នៅពេលនោះ សតិបញ្ញានឹងត្រូវបិទបាំងពីការមើលឃើញនូវការសម្រេចចិត្តដ៏ត្រឹមត្រូវ។ នៅពេលដែលអ្នកដឹកនាំអាចបង្ក្រាបចិត្តខ្លួនឯងពីចំណង់តណ្ហា រារាំងវាពីសេចក្តីប្រាថ្នាដែលនាំទៅរកភាពវិនាស និងហាមឃាត់វាបាន នោះការសម្រេចចិត្តដ៏ត្រឹមត្រូវនឹងលេចឡើងក្នុងកញ្ចក់នៃសតិបញ្ញារបស់គាត់។ ប្រសិនបើអ្នកដឹកនាំមិនអាចគ្រប់គ្រងចិត្តខ្លួនឯងបានទេ គាត់ក៏មិនអាចគ្រប់គ្រងឥន្ទ្រីយ៍ទាំងប្រាំ (ភ្នែក ត្រចៀក ច្រមុះ មាត់ និងកាយ) របស់គាត់បានដែរ។ ហើយប្រសិនបើគាត់មិនអាចគ្រប់គ្រងឥន្ទ្រីយ៍ទាំងប្រាំដែលតិចតួចនិងស្ថិតនៅក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់គាត់បានទេ នោះវាកាន់តែលំបាកសម្រាប់គាត់ក្នុងការគ្រប់គ្រងអ្នកជិតស្និទ្ធ និងប្រជារាស្ត្រទូទៅដែលមានចំនួនច្រើន។ អ្នកណាដែលមិនអាចគ្រប់គ្រងអ្នកជិតស្និទ្ធដែលនៅចំពោះមុខខ្លួនបាន នោះគេក៏មិនអាចគ្រប់គ្រងប្រជារាស្ត្រនៅតាមព្រំដែននៃនគររបស់គេបានដែរ។ គ្មានសត្រូវណាមួយដែលគួរឱ្យខ្លាចជាងការមិនអាចគ្រប់គ្រងចិត្តខ្លួនឯងបានឡើយ ហើយគ្មានអ្វីដែលត្រូវបង្ក្រាបឱ្យបានមុនគេក្រៅពីឥន្ទ្រីយ៍ទាំងប្រាំនោះទេ ព្រោះពួកវាជាអ្នកជួយចិត្ត និងជាអ្នកនាំផ្លូវទៅរកចំណង់តណ្ហាដែលនាំឱ្យវិនាស។ យើងបានឃើញហើយថា ឥន្ទ្រីយ៍តែមួយមុខក៏អាចធ្វើឱ្យមនុស្សម្នាក់ដែលខ្លាំងនិងប្រុងប្រយ័ត្ន បាត់បង់ការគ្រប់គ្រងខ្លួនឯង រហូតដល់នាំខ្លួនទៅរកសេចក្តីស្លាប់។ ចុះទម្រាំតែឥន្ទ្រីយ៍ទាំងប្រាំរួមគ្នាវាយលុកលើចិត្តតែមួយ តើនឹងទៅជាយ៉ាងណា? ឧទាហរណ៍៖ សត្វក្តាន់ ទោះបីជាវាមានការប្រុងប្រយ័ត្នខ្ពស់ក៏ដោយ ប៉ុន្តែនៅពេលដែលវាឮសំឡេងចានស្ពាន់ប៉ះគ្នា វាបែរជាភ្លើតភ្លើននឹងសំឡេងនោះរហូតដល់ភ្លេចខ្លួន ហើយនៅស្ងៀមរហូតដល់អ្នកប្រមាញ់មកចាប់វាបាន។ សត្វដំរី ទោះបីជាវាមានរាងកាយធំធាត់និងកម្លាំងខ្លាំងក្លាក៏ដោយ ក៏វាត្រូវចាញ់ដោយសារការប៉ះពាល់ដ៏ទន់ភ្លន់ដែលធ្វើឱ្យវាភ្លេចខ្លួន រហូតដល់គេដាក់អន្ទាក់ចាប់វាបាន។ សត្វមេអំបៅដែលគេចពីកម្តៅថ្ងៃ នៅពេលឃើញពន្លឺភ្លើងក៏លង់នឹងភាពស្រស់ស្អាតរបស់វា រហូតដល់វាហោះចូលទៅក្នុងភ្លើងហើយត្រូវឆេះស្លាប់។ សត្វរុយដែលចូលចិត្តក្លិនក្រអូប វាតាមរកទឹកដែលហូរចេញពីគល់ត្រចៀកដំរីនៅពេលវាខឹង វាមិនខ្លាចការកម្រើកត្រចៀកដំរីឡើយ តែវាបែរជាលង់នឹងក្លិននោះរហូតដល់ចូលទៅក្នុងគល់ត្រចៀក ហើយត្រូវត្រចៀកដំរីសង្កត់ស្លាប់។ ត្រីនៅក្នុងសមុទ្រក៏ត្រូវចាញ់ដោយសាររសជាតិនុយ រហូតដល់វាលេបទាំងនុយទាំងផ្លែសន្ទូចដែលនាំឱ្យវាស្លាប់។ ដូច្នេះ អ្នកណាដែលគ្រប់គ្រងឥន្ទ្រីយ៍ទាំងប្រាំនេះបាន គឺគេបានគ្រប់គ្រងចិត្តខ្លួនឯងហើយ។ អ្នកណាដែលគ្រប់គ្រងចិត្តខ្លួនឯងបាន នោះការដឹកនាំរបស់គេនឹងល្អប្រសើរ ហើយអ្នកណាដែលដឹកនាំល្អ នោះអំណាចរបស់គេនឹងស្ថិតស្ថេរ។ ចំណែកអ្នកណាដែលបណ្តោយចិត្តតាមចំណង់តណ្ហា គេនឹងរវល់តែនឹងការបំពេញតណ្ហា រហូតដល់ភ្លេចការងារសំខាន់ៗ ដែលនាំឱ្យកិច្ចការរដ្ឋបាលវឹកវរ និងនគរត្រូវដួលរលំ។ មានបុរសម្នាក់ពីត្រកូលអ៊ុម៉ាយ៉ាស់ (Bani Umayya) ត្រូវបានគេសួរអំពីមូលហេតុនៃការដួលរលំនៃរដ្ឋរបស់ពួកគេ គាត់បានឆ្លើយថា៖ «យើងរវល់តែនឹងសេចក្តីសុខផ្ទាល់ខ្លួន រហូតដល់ភ្លេចកិច្ចការសំខាន់ៗរបស់យើង។ យើងផ្តល់ប្រាក់ខែតិចដល់ទាហានរបស់យើង ដូច្នេះអ្នកការពារយើងក៏តិចទៅ។ យើងបានធ្វើបាបអ្នកបង់ពន្ធ ដូច្នេះពួកគេក៏បួងសួងប្រឆាំងនឹងយើង ហើយចង់ឱ្យយើងឆាប់ដួលរលំ។ អាក្រក់ជាងនេះទៅទៀត យើងបានតែងតាំងអ្នកដឹកនាំដែលគ្មានសមត្ថភាពឱ្យកាន់កិច្ចការធំៗ ទើបនគររបស់យើងត្រូវដួលរលំដូចដែលអ្នកឃើញនេះ»។ អ្នកប្រាជ្ញម្នាក់បានពោលថា៖ «សតិបញ្ញាប្រៀបដូចជាប្តី ចិត្តប្រៀបដូចជាប្រពន្ធ ហើយរាងកាយប្រៀបដូចជាផ្ទះ។ ប្រសិនបើសតិបញ្ញាមានអំណាចខ្លាំងជាងចិត្ត ចិត្តនោះនឹងរវល់តែនឹងការថែរក្សាផ្ទះដើម្បីផលប្រយោជន៍រួម។ ប៉ុន្តែប្រសិនបើចិត្តមានអំណាចខ្លាំងជាងសតិបញ្ញា នោះការប្រព្រឹត្តរបស់ចិត្តនឹងក្លាយជាអំពើអាក្រក់»។ មានពាក្យមួយឃ្លាថា៖ «អ្នកដឹកនាំដែលឈ្លាសវៃ តែងតែខ្លាចសត្រូវរបស់ខ្លួនរហូតដល់សត្រូវនោះឈានហួសពីដែនកំណត់នៃសតិបញ្ញាទៅរកដែនកំណត់នៃចំណង់តណ្ហា។ នៅពេលនោះហើយដែលគេអាចប្រកាសពីជ័យជម្នះបាន»។ មានពាក្យមួយឃ្លាទៀតថា៖ «ចំណង់តណ្ហាប្រៀបដូចជាភ្លើង បើវាឆេះខ្លាំងហើយ ពិបាកនឹងពន្លត់ណាស់ ហើយវាក៏ប្រៀបដូចជាទឹកជំនន់ បើវាហូរខ្លាំងហើយ ពិបាកនឹងទប់ស្កាត់ណាស់»។ ខាលីហ្វះ អាល់ម៉ាមូន (អាល់-Ma'mun) បានមានប្រសាសន៍ថា៖ «ចំណង់តណ្ហាបង្កើតឱ្យមានសីលធម៌អាក្រក់ និងបង្ហាញឱ្យឃើញនូវអំពើដ៏អាម៉ាស់»។ អរដាស៊ីរ (Ardashir) បាននិយាយថា៖ «គ្មានអ្វីដែលអ្នកដឹកនាំអាចប្រើដើម្បីសម្រេចបាននូវយុត្តិធម៌ចំពោះប្រជារាស្ត្រ ក្រៅពីការជៀសវាងពីចំណង់តណ្ហានោះឡើយ»។ បុរសម្នាក់បានផ្តាំកូនរបស់គាត់ថា៖ «កូនអើយ! ចូរប្រឆាំងនឹងចំណង់តណ្ហារបស់កូនចុះ ទោះបីកូនចង់ធ្វើអ្វីក៏ដោយ»។ មានពាក្យមួយឃ្លាថា៖ «ប្រសិនបើសតិបញ្ញាឈ្នះចិត្តកូន នោះវាជាមិត្តរបស់កូន ប៉ុន្តែប្រសិនបើចំណង់តណ្ហាឈ្នះចិត្តកូន នោះវាជាសត្រូវរបស់កូន»។ អ្នកប្រាជ្ញម្នាក់បាននិយាយថា៖ «ចូរប្រឆាំងនឹងចំណង់តណ្ហាឱ្យបានច្រើន ព្រោះចិត្តតែងតែបញ្ជាឱ្យធ្វើអំពើអាក្រក់ វាស្អប់អ្វីដែលល្អសម្រាប់វា ហើយស្រឡាញ់អ្វីដែលនាំទុក្ខដល់វា។ អ្នកណាដែលទុកចិត្តលើសតិបញ្ញាខ្លួនឯង ហើយសង្ស័យលើចំណង់តណ្ហារបស់ខ្លួន អ្នកនោះនឹងមិនវង្វេងផ្លូវឡើយ»។ ស្តេចមួយអង្គនៃហ៊ីមយ៉ារ (Himyari) បានផ្តាំប្អូនរបស់គាត់ថា៖ «កុំឱ្យមានការហួសហេតុក្នុងការផ្តល់រង្វាន់ ឬការដាក់ទណ្ឌកម្ម។ ការផ្តល់រង្វាន់ហួសហេតុនឹងធ្វើឱ្យកូនខ្វះខាត ហើយការដាក់ទណ្ឌកម្មហួសហេតុនឹងធ្វើឱ្យកូនមានបាប និងធ្វើឱ្យគេស្អប់កូន។ ប្រសិនបើកូនឃើញចិត្តខ្លួនឯងខុស ចូរទប់ស្កាត់វា។ ចូរធ្វើការដោយយុត្តិធម៌ ព្រោះយុត្តិធម៌មិនដែលធ្វើឱ្យនរណាម្នាក់ទាល់ច្រកឡើយ»។ ស្តេចអារ៉ាប់មួយអង្គបានផ្តាំអ្នកស្នងតំណែងរបស់គាត់ថា៖ «ចូរប្រកាន់ខ្ជាប់នូវសច្ចធម៌។ កិច្ចការដំបូងដែលកូនត្រូវអប់រំខ្លួនឯង គឺការបង្ក្រាបចិត្តពីចំណង់តណ្ហា ព្រោះគ្មានអ្វីដែលបំផ្លាញនគរបានខ្លាំងជាងការដើរតាមចំណង់តណ្ហានោះឡើយ។ ចូរស្វែងរកការពិតក្នុងគ្រប់រឿងរ៉ាវ ហើយចូរនៅក្បែរអ្នកដែលមានសីលធម៌ល្អ និងមានពូជពង្សត្រកូលថ្លៃថ្នូរ ដើម្បីឱ្យកូនមានកិត្តិយស និងគ្រប់គ្រងកិច្ចការបានល្អ»។

បង្គោលទីពីរនៃបង្គោលទាំងឡាយនៃសាសនាឥស្លាម។

សសរស្តម្ភទីពីរនៃរាជាណាចក្រ៖ ប្រជារាស្ត្រ ចូរដឹងថា ប្រជារាស្ត្រគឺជាសសរស្តម្ភដ៏រឹងមាំមួយនៃសសរស្តម្ភទាំងឡាយនៃរាជាណាចក្រ ហើយពួកគេត្រូវបានបែងចែកជាពីរប្រភេទគឺ៖ ក្រុមពិសេស និងក្រុមទូទៅ។ ចំពោះក្រុមពិសេសនោះ ក៏ត្រូវបានបែងចែកជាពីរប្រភេទដែរ៖ ប្រភេទទីមួយ គឺអ្នកដែលបន្ទាបខ្លួនក្នុងការបម្រើព្រះមហាក្សត្រ និងមាននិស្ស័យចេះអត់ធ្មត់ព្រមទាំងបំពេញសិទ្ធិក្នុងការបម្រើការងារ។ ដូច្នេះ ព្រះមហាក្សត្រត្រូវស្គាល់ឱ្យច្បាស់ថា អ្នកណាជាអ្នកដែលបន្ទាបខ្លួន និងអ្នកណាជាអ្នកដែលមាននិស្ស័យបែបនេះ។ ពីព្រោះថា អ្នកជំនួយការដែលមកពីក្រុមពិសេសដែលបន្ទាបខ្លួនក្នុងការបម្រើការងារនោះ ក្នុងដំណាក់កាលដំបូងគេនឹងមានភាពសកម្ម និងឧស្សាហ៍ព្យាយាមក្នុងការបំពេញការងារ ប៉ុន្តែក្រោយមកគេនឹងជួបប្រទះនឹងភាពទន់ខ្សោយនៃធម្មជាតិ និងការចុះថយនៃស្មារតី ទើបធ្វើឱ្យគេមានភាពខ្ជិលច្រអូសជាងអ្វីដែលគេធ្លាប់ធ្វើនៅពេលដំបូង ហើយការខិតខំប្រឹងប្រែងរបស់គេក៏នឹងរលាយបាត់ទៅ។ ចំណែកអ្នកដែលមាននិស្ស័យចេះអត់ធ្មត់ក្នុងការបម្រើការងារវិញ គេនឹងមានភាពសកម្មគ្រប់ពេលវេលា ដូចទៅនឹងភាពសកម្មរបស់គេនៅពេលចាប់ផ្តើមបម្រើការងារដំបូងដែរ។ ចំណែកក្រុមទូទៅវិញ ពួកគេត្រូវបានបែងចែកជាបីជាន់ថ្នាក់៖ អ្នកល្អ អ្នកអាក្រក់ និងអ្នកដែលស្ថិតនៅកណ្តាលរវាងអ្នកទាំងពីរ។ សម្រាប់ជាន់ថ្នាក់នីមួយៗនៃពួកគេ គឺមានគោលនយោបាយគ្រប់គ្រងដែលយើងនឹងលើកយកមកបកស្រាយនៅត្រង់កន្លែងរបស់វា ប្រសិនបើអល់ឡោះតអាឡាមានបំណង។ អ្វីដែលទាមទារពីប្រជារាស្ត្រគឺ ការគោរពប្រតិបត្តិចំពោះព្រះមហាក្សត្រ ការបន្ទាបខ្លួន ការកសាងប្រទេសជាតិ និងការបំពេញកាតព្វកិច្ចនានា។ ហើយរឿងទាំងអស់នេះនឹងកើតឡើងពីពួកគេបាន ក៏អាស្រ័យទៅលើការផ្សព្វផ្សាយយុត្តិធម៌ទៅលើពួកគេ ដូចដែលយើងនឹងលើកយកមកបកស្រាយនៅក្នុងជំពូករបស់វា ប្រសិនបើអល់ឡោះតអាឡាមានបំណង។

បង្គោលទីបីនៃបង្គោលគ្រឹះទាំងឡាយនៃសាសនាឥស្លាម

សសរស្តម្ភទីបីនៃសសរស្តម្ភទាំងឡាយនៃរាជាណាចក្រ៖ កម្លាំង កម្លាំងរបស់ព្រះមហាក្សត្រត្រូវបានបែងចែកជាបីប្រភេទ៖ ទីមួយ៖ កម្លាំងនៃឋានៈរបស់ទ្រង់ក្នុងចំណោមប្រជារាស្ត្រ ការគោរពកោតខ្លាចដែលពួកគេមានចំពោះទ្រង់ ក៏ដូចជាអ្វីដែលស្ថិតនៅក្នុងចិត្តរបស់ពួកគេអំពីភាពថ្លៃថ្នូរ អំណាច ការគ្រប់គ្រង និងសមត្ថភាពរបស់ទ្រង់។ ទីពីរ៖ កម្លាំងនៃការអត់ធ្មត់ដោយខ្លួនឯងចំពោះកិច្ចការនានាដែលកើតឡើងចំពោះទ្រង់ និងការដោះស្រាយកិច្ចការទាំងនោះដោយឯករាជ្យ។ ទីបី៖ កម្លាំងនៃការចាត់ចែងកិច្ចការរាជាណាចក្រ និងការអនុវត្តវាដោយការពិចារណាឱ្យបានល្អិតល្អន់ទៅលើផលវិបាកនៃកិច្ចការទាំងនោះ។ ចំពោះកម្លាំងទីមួយ៖ គឺទទួលបានមកពីការដឹកនាំនយោបាយដ៏ល្អ ដែលយើងនឹងលើកឡើងនៅពេលក្រោយ។ កម្លាំងទីពីរ៖ គឺទទួលបានមកពីការអប់រំចិត្តគំនិត ដូចដែលយើងបានលើកឡើងនៅក្នុងជំពូកមុន។ កម្លាំងទីបី៖ ត្រូវបានបែងចែកជាបួនផ្នែក៖ ១. ការចាត់ចែង និងការសម្រេចកិច្ចការដោយមិនចាំបាច់ប្រើល្បិចកលមុនពេលចាត់ចែង ប៉ុន្តែដោយការពិចារណា និងការប្រៀបធៀបរបស់អ្នកចាត់ចែងកិច្ចការនោះ។ ២. ការចាត់ចែង និងការសម្រេចកិច្ចការបន្ទាប់ពីបានប្រើល្បិចកល និងការដាក់មូលដ្ឋានគ្រឹះសម្រាប់កិច្ចការនោះ។ ៣. ការចាត់ចែងដោយការស្វែងយល់ពីកិច្ចការដែលមិនមានល្បិចកលសម្រាប់ដោះស្រាយ រហូតដល់វាឈានទៅដល់ស្ថានភាពមួយដែលមិនអាចជៀសបាន ទើបស្វែងរកល្បិចកលដោះស្រាយនៅពេលក្រោយ។ ៤. ការចាត់ចែងលើអ្វីដែលគ្មានល្បិចកលសម្រាប់ដោះស្រាយ។ ចូរដឹងថា កម្លាំងដែលប្រសើរបំផុតក្នុងចំណោមកម្លាំងទាំងនេះ គឺកម្លាំងនៃការចាត់ចែង (តាត់ប៊ីរ)។ ចំពោះកិច្ចការដែលគ្មានល្បិចកល និងគ្មានភាពទន់ភ្លន់សម្រាប់ដោះស្រាយនោះ ល្បិចកលដ៏ល្អបំផុតគឺការអត់ធ្មត់ និងភាពទន់ភ្លន់ ព្រោះអ្នកដែលប្រើភាពរឹងត្អឹងក្នុងកិច្ចការនោះ គ្រោះថ្នាក់នឹងត្រឡប់ទៅរកខ្លួនគេវិញ ប្រសិនបើគេមិនប្រើភាពទន់ភ្លន់។ តើអ្នកមិនឃើញទេឬថា អ្នកដែលមានកម្លាំងខ្លាំង ប្រសិនបើគេព្យាយាមហែលទឹកដោយប្រើតែកម្លាំងរបស់គេ គេនឹងមិនអាចឆ្លងផុតបានឡើយដោយសារតែភាពទន់នៃទឹកនោះ រហូតដល់គេអស់កម្លាំង? ប៉ុន្តែប្រសិនបើគេប្រើភាពទន់ភ្លន់ជាមួយវា នោះការឆ្លងកាត់នឹងក្លាយជារឿងងាយស្រួលសម្រាប់គេ។ ដូចគ្នាដែរ អ្នកដែលព្យាយាមចាប់ខ្យល់ដោយដៃរបស់គេ គឺមិនអាចធ្វើទៅបានឡើយ។ ប្រសិនបើដំរីប្រើកម្លាំងរបស់វាដើម្បីបំបែកភ្នំដោយចង្កូមរបស់វា នោះចង្កូមរបស់វានឹងបាក់ ហើយវានឹងមិនអាចធ្វើឱ្យភ្នំនោះរងការខូចខាតអ្វីឡើយ។ ចំណែកមនុស្ស ទោះបីជាមានរាងកាយខ្សោយក៏ដោយ ក៏គេអាចប្រើភាពទន់ភ្លន់ដើម្បីធ្វើឱ្យភ្នំថ្មរឹងក្លាយជាលំនៅឋាន ហើយគេអាចរំលាយដែកដ៏រឹងមាំបានដោយភាពទន់ភ្លន់ និងល្បិចកលរបស់គេ។ ចូរដឹងថា ក្សត្រដែលមានអំណាចខ្លាំងក្លា កម្លាំងរបស់ទ្រង់អាចនឹងបាត់បង់ប្រសិនបើមិនមានភាពទន់ភ្លន់នៃការចាត់ចែងមកអមជាមួយ ដូចជាមុខដាវដែលមិនអាចកាត់អ្វីបាន ទោះបីជាវាធ្វើពីដែកដ៏រឹងមាំក៏ដោយ រហូតទាល់តែវាត្រូវបានគេយកទៅជ្រលក់ក្នុងទឹកដែលទន់រាវ ទើបវាមានភាពមុតស្រួច ហើយនៅពេលដែលគេយកវាទៅកាត់ដែកដែលមានប្រភេទដូចគ្នា វាក៏អាចកាត់ដាច់បាន។ ទាំងអស់នេះគឺទទួលបានមកពីភាពទន់ភ្លន់ មិនមែនដោយសារភាពរឹងត្អឹងនោះទេ។ យើងនឹងពន្យល់ពីរបៀបនៃការចាត់ចែងឱ្យបានច្បាស់លាស់នៅពេលក្រោយ ប្រសិនបើអល់ឡោះតៈអាឡាមានបំណង។

បង្គោលទីបួននៃបង្គោលទាំងឡាយនៃសាសនាឥស្លាម។

សសរស្តម្ភទីបួននៃរដ្ឋ៖ ទ្រព្យសម្បត្តិ (បៃតុលម៉ាល) ចូរដឹងថា បៃតុលម៉ាល (ឃ្លាំងទ្រព្យសម្បត្តិរដ្ឋ) គឺជាសសរស្តម្ភដ៏សំខាន់បំផុតមួយសម្រាប់រដ្ឋ។ វាជាកន្លែងដែលពាក់ព័ន្ធនឹងផលប្រយោជន៍រួមទាំងអស់ រួមមាន៖ ការផ្តល់ប្រាក់បៀវត្សរ៍ដល់កងទ័ព អ្នកគ្រប់គ្រង និងជំនួយការរបស់ពួកគេ, ការរៀបចំកងទ័ព, ការផ្គត់ផ្គង់ដល់ជនក្រីក្រ និងអ្នកខ្វះខាត, អ្នកសិក្សាវិទ្យាសាស្ត្រ, ការការពារព្រំដែន, ការសាងសង់បន្ទាយ និងទីតាំងការពារនានា, រួមទាំងកិច្ចការផ្សេងៗទៀតដែលបម្រើដល់ផលប្រយោជន៍របស់ប្រជារាស្ត្រ។ ស្ថានភាពនៃរដ្ឋគឺអាស្រ័យទៅលើការកើនឡើង ឬការថយចុះនៃទ្រព្យសម្បត្តិនេះ។ ទ្រព្យសម្បត្តិគឺជាកេរ្តិ៍ឈ្មោះរបស់ស្តេច (អ្នកដឹកនាំ) នៅក្នុងក្រសែភ្នែករបស់ស្តេចដទៃទៀត ក្រុមមនុស្សជំនិត និងជំនួយការរបស់ទ្រង់ ព្រោះវាជាទុនបម្រុងដែលស្តេច ជំនួយការ និងប្រជារាស្ត្រត្រូវពឹងផ្អែកនៅពេលមានហេតុការណ៍អាសន្ន។ ប្រសិនបើវាល្បីល្បាញថាមានទ្រព្យសម្បត្តិគ្រប់ប្រភេទ និងមានគ្រឿងអលង្ការចម្រុះច្រើន នោះវានឹងធ្វើឱ្យប្រជារាស្ត្រមានភាពកក់ក្តៅ កងទ័ពមានស្មារតីរឹងមាំ ហើយស្តេចនឹងមានកិត្យានុភាពខ្ពស់ក្នុងចំណោមស្តេចដទៃទៀត។ ប៉ុន្តែប្រសិនបើវាល្បីល្បាញថាអស់រលីង ឬខ្វះខាត នោះកិត្យានុភាពរបស់ស្តេចនឹងធ្លាក់ចុះ កិច្ចការរដ្ឋនឹងច្របូកច្របល់ ហើយសត្រូវនឹងមានចិត្តលោភលន់ចង់ឈ្លានពាន។ ដូច្នេះ ចាំបាច់ត្រូវតែរក្សាទុក និងមានការប្រុងប្រយ័ត្នខ្ពស់ដោយតែងតាំងមនុស្សដែលទុកចិត្តបាន និងមានភាពស្មោះត្រង់។ ត្រូវជៀសវាងការខ្ជះខ្ជាយក្នុងការចំណាយ ឬការផ្តល់ទៅឱ្យអ្នកដែលមិនសមនឹងទទួលបាន ហើយក៏មិនត្រូវរារាំងអ្នកដែលមានសិទ្ធិទទួលបាននោះដែរ ព្រោះការធ្វើបែបនេះនឹងនាំឱ្យមានកំហុស និងភាពខ្វះចន្លោះ ជាពិសេសចំពោះកងទ័ព និងជំនួយការរដ្ឋ ព្រោះការកាត់បន្ថយប្រាក់បៀវត្សរ៍របស់ពួកគេ នឹងនាំឱ្យស្តេចធ្លាក់ចូលទៅក្នុងសេចក្តីវិនាស។ មានពាក្យចាស់ពោលថា៖ «ទ្រព្យសម្បត្តិគឺជាកេរ្តិ៍ឈ្មោះរបស់ស្តេច ដែលតាមរយៈវា ភាពអង់អាច និងអំណាចរបស់ទ្រង់ត្រូវបានបង្ហាញឱ្យឃើញ»។ មានរឿងនិទានថា សាប៊ូ (Sapur) ស្តេចនៃពែរ្ស បានធ្វើសសរ និងជើងទម្រធ្វើពីមាស ហើយដាក់វានៅមុខឃ្លាំងទ្រព្យសម្បត្តិរបស់ទ្រង់ ដោយឱ្យអ្នកយាមឃ្លាំង និងអ្នកដទៃអង្គុយលើនោះ។ ការធ្វើបែបនេះបានធ្វើឱ្យទ្រង់មានកិត្យានុភាពយ៉ាងខ្លាំងក្នុងចំណោមស្តេចដទៃទៀត និងប្រជារាស្ត្ររបស់ទ្រង់។ លុះដល់ពេលដែលរដ្ឋធ្លាក់ទៅក្នុងដៃចៅរបស់ទ្រង់ គាត់ក៏ចាប់ផ្តើមចាយវាយទ្រព្យសម្បត្តិយ៉ាងខ្ជះខ្ជាយ និងផ្តល់រង្វាន់ដោយមិនគិតមុខក្រោយ។ នៅពេលដែលទ្រព្យសម្បត្តិទាំងនោះអស់ទៅ គាត់ក៏យកសសរទាំងនោះមកកែច្នៃ ទើបដឹងថាវាមានប្រហោងខាងក្នុង ហើយត្រូវបានគេបំពេញដោយខ្សាច់។ នៅពេលនោះ កេរ្តិ៍ឈ្មោះរបស់គាត់ក៏បាត់បង់ សត្រូវក៏ងើបឡើងប្រឆាំង ហើយកិត្យានុភាពរបស់គាត់ក៏ធ្លាក់ចុះក្នុងចំណោមប្រជារាស្ត្រ នៅពេលដែលពួកគេបានដឹងពីអាថ៌កំបាំងនៃសសរទាំងនោះ។ មានរឿងនិទានមួយទៀតថា ស្តេចនៃប្រទេសអេហ្ស៊ីបមួយអង្គ បានយកពាងដីដុតមកបំពេញដោយមាស រួចចាក់មាសនោះចូលក្នុងពាង ហើយបំបែកពាងដីនោះចេញ នៅសល់តែរូបរាងមាសដែលដូចទៅនឹងពាង។ ទ្រង់បានដាក់វាទុកនៅមុខព្រះរាជវាំង ដើម្បីឱ្យប្រជាជនអង្គុយលើវា ហើយទ្រង់ហៅវាថា «សេចក្តីសោកស្តាយ»។ ទ្រង់មានបំណងធ្វើបែបនេះ ដើម្បីរក្សាកេរ្តិ៍ឈ្មោះរដ្ឋ និងពង្រឹងស្មារតីកងទ័ពរបស់ទ្រង់។ ហេតុដូច្នេះហើយ ទើបចាំបាច់ត្រូវតែរក្សាទុក និងមានការប្រុងប្រយ័ត្នចំពោះទ្រព្យសម្បត្តិរដ្ឋ។

បង្គោលទីប្រាំនៃបង្គោលទាំងឡាយនៃសាសនាឥស្លាម

ជំពូកទីប្រាំ៖ អំពីមូលដ្ឋានគ្រឹះនៃនគរ បន្ទាយការពារ ចូរដឹងថា បន្ទាយដែលព្រះមហាក្សត្រប្រើសម្រាប់ការពារខ្លួន និងរក្សាអំណាចរបស់ព្រះអង្គមានប្រាំប្រភេទ ដែលសុទ្ធតែអាចផ្តល់នូវការការពារ និងភាពរឹងមាំបាន គឺ៖ ទឹក ភ្នំ តំបន់វាលខ្សាច់ កាំែងបន្ទាយ និងកងទ័ព។ បន្ទាយដែលរឹងមាំបំផុតគឺកងទ័ព បន្ទាប់មកគឺកំផែងបន្ទាយ។ ការពង្រឹងកំផែងបន្ទាយគឺអាស្រ័យលើកងទ័ព ហើយការរក្សាកងទ័ពគឺអាស្រ័យលើទ្រព្យសម្បត្តិ។ ទ្រព្យសម្បត្តិដែលល្អបំផុតគឺស្បៀងអាហារ ហើយការប្រមូលផ្តុំ និងការរក្សាស្បៀងអាហារឱ្យបានគង់វង្ស គឺសម្រេចទៅបានដោយសារតែយុត្តិធម៌។ មានគេនិយាយថា នៅលើខ្សែក្រវាត់របស់ស្តេចពែរ្សមួយអង្គ មានចារឹកថា៖ «គ្មាននគរណាអាចស្ថិតស្ថេរបានដោយគ្មានកងទ័ពឡើយ ហើយគ្មានកងទ័ពណាអាចរឹងមាំបានដោយគ្មានទ្រព្យសម្បត្តិឡើយ ហើយគ្មានទ្រព្យសម្បត្តិណាអាចរកបានដោយគ្មានប្រជារាស្ត្រឡើយ ហើយគ្មានប្រជារាស្ត្រណាអាចរស់នៅបានដោយគ្មានយុត្តិធម៌ឡើយ»។ ព្រះនាង Ummu Jabfawiyah ស្តេចនៃតំបន់ Tabaristan បានមានបន្ទូលទៅកាន់ Nasr អ៊ីប៊ីន Sayyar ថា៖ «ស្តេចដែលមានប្រាជ្ញាឈ្លាសវៃ គឺស្តេចដែលរៀបចំខ្លួនឯងនូវរឿងប្រាំពីរយ៉ាង៖ បន្ទាយសម្រាប់ជ្រកកោននៅពេលដែលគូប្រជែងមកឈ្លានពាន, រដ្ឋមន្ត្រីដ៏សុចរិតដែលព្រះអង្គទុកចិត្តលើការសម្រេចចិត្ត និងអាចប្រាប់រឿងសម្ងាត់បាន, ស្បៀងអាហារដែលងាយស្រួលដឹកជញ្ជូនសម្រាប់ប្រើប្រាស់ក្នុងគ្រាអាសន្ន, សេះដែលទុកចិត្តបាននៅពេលសត្រូវមកដល់, ដាវដែលមិនក្បត់នៅពេលប្រឈមមុខនឹងសត្រូវ, ភរិយាដ៏ស្រស់ស្អាតដែលធ្វើឱ្យព្រះអង្គបាត់បង់ទុក្ខកង្វល់នៅពេលជួបមុខ, និងចុងភៅដែលចេះធ្វើម្ហូបតាមចំណង់ចំណូលចិត្តនៅពេលព្រះអង្គមិនឃ្លាន»។ ស្តេចមួយអង្គបានសរសេរសំបុត្រទៅកាន់អ្នកប្រាជ្ញម្នាក់ ដោយសុំឱ្យលោកណែនាំអំពីវិធីរក្សានគរឱ្យបានយូរអង្វែងដោយសង្ខេប។ អ្នកប្រាជ្ញនោះបានឆ្លើយតបថា៖ «មានបួនយ៉ាង៖ បន្ទាយដ៏ខ្ពស់ត្រដែត, រដ្ឋមន្ត្រីដ៏ប៉ិនប្រសប់, ទ្រព្យសម្បត្តិដ៏ច្រើនសន្ធឹកសន្ធាប់, និងយុត្តិធម៌ដ៏ត្រជាក់ត្រជុំ»។ នៅពេលដែលស្តេចមួយអង្គបានឮអំពីការគ្រប់គ្រងដ៏ល្អរបស់ស្តេចមួយទៀត ទើបព្រះអង្គសរសេរសំបុត្រទៅសួរថា៖ «អ្នកបានសម្រេចនូវការគ្រប់គ្រងដែលស្តេចមុនៗមិនធ្លាប់ធ្វើបាន តើអ្នកធ្វើដូចម្តេច?»។ ស្តេចនោះឆ្លើយតបថា៖ «ខ្ញុំបានការពារខ្លួនដោយកងទ័ព ហើយខ្ញុំបានពង្រឹងកងទ័ពដោយទ្រព្យសម្បត្តិ។ ខ្ញុំមិនដែលធ្វេសប្រហែសក្នុងបញ្ជា ការហាមឃាត់ ការសន្យា ឬការព្រមានឡើយ។ ខ្ញុំបានដាក់បញ្ចូលក្នុងចិត្តរបស់ប្រជារាស្ត្រនូវភាពកោតខ្លាចដែលមិនលាយឡំដោយការស្អប់ខ្ពើម និងសេចក្តីស្រឡាញ់ដែលមិនលាយឡំដោយការកុហក។ ខ្ញុំបានផ្តល់ស្បៀងអាហារដល់គ្រប់គ្នា និងទប់ស្កាត់ការខ្ជះខ្ជាយ»។ ស្តេចពែរ្សមួយអង្គបានសួរអ្នកប្រាជ្ញម្នាក់ថា៖ «តើអ្វីជាភាពរុងរឿងរបស់នគរ?»។ លោកឆ្លើយថា៖ «គឺការស្តាប់បង្គាប់»។ ស្តេចសួរទៀត៖ «តើអ្វីជាមូលហេតុនៃការស្តាប់បង្គាប់?»។ លោកឆ្លើយថា៖ «ការមានចិត្តមេត្រីចំពោះអ្នកជិតស្និទ្ធ និងការផ្តល់យុត្តិធម៌ដល់ប្រជារាស្ត្រទូទៅ»។ ស្តេចសួរទៀត៖ «តើអ្វីជាបន្ទាយរបស់ស្តេច?»។ លោកឆ្លើយថា៖ «គឺរដ្ឋមន្ត្រី និងជំនួយការរបស់ព្រះអង្គ។ ប្រសិនបើពួកគេល្អ នគរក៏ល្អ ហើយប្រសិនបើពួកគេពុករលួយ នគរក៏ពុករលួយ»។ ស្តេចសួរទៀត៖ «តើអ្វីជាមូលហេតុដែលធ្វើឱ្យពួកគេល្អ?»។ លោកឆ្លើយថា៖ «ការផ្តល់រង្វាន់ ការឧបត្ថម្ភ និងការធ្វើអំពើល្អជាទូទៅ»។ ស្តេចសួរទៀត៖ «តើកិច្ចការអ្វីដែលល្អបំផុតសម្រាប់ស្តេច?»។ លោកឆ្លើយថា៖ «ការមានចិត្តមេត្តាដល់ប្រជារាស្ត្រ ការប្រមូលពន្ធដោយមិនបង្កការលំបាក ការផ្តល់សិទ្ធិដល់ពួកគេទាន់ពេលវេលា ការការពារព្រំដែន ការធ្វើឱ្យផ្លូវថ្នល់មានសុវត្ថិភាព ការផ្តល់យុត្តិធម៌ដល់អ្នករងគ្រោះពីអ្នកជិះជាន់ និងការទប់ស្កាត់អ្នកខ្លាំងកុំឱ្យសង្កត់សង្កិនអ្នកខ្សោយ»។ ស្តេចសួរទៀត៖ «តើគុណសម្បត្តិអ្វីដែលល្អបំផុតសម្រាប់ស្តេច?»។ លោកឆ្លើយថា៖ «ភាពស្មោះត្រង់ក្នុងគ្រប់កាលៈទេសៈ»។ ចំណែកឯមូលដ្ឋានគ្រឹះនៃនគរ និងសសរស្តម្ភរបស់វា គឺ «សាសនា»។ ចូរដឹងថា សាសនាគឺជាមូលដ្ឋានគ្រឹះនៃនគរ នគរមិនអាចស្ថិតស្ថេរបានដោយគ្មានវាឡើយ ហើយសសរស្តម្ភរបស់វាក៏មិនអាចរឹងមាំបានដោយគ្មានវាដែរ។ វាគឺការលើកតម្កើងសញ្ញានៃសាសនាឥស្លាម ការបង្ហាញឱ្យឃើញនូវពិធីការនៃសេចក្តីពិត ការអនុវត្តតាមច្បាប់សាសនា ការប្រតិបត្តិលើកាតព្វកិច្ច (ហ្វារឌូ) ស៊ូណាន់ន់ និងអ្វីដែលសាសនាបានណែនាំ ការអនុវត្តទណ្ឌកម្ម (ហូឌូដ) ការគោរពតាមបញ្ជារបស់អល់ឡោះ និងការជៀសវាងពីការហាមឃាត់របស់ទ្រង់ ការផ្តល់សិទ្ធិដែលចាំបាច់ដល់ម្ចាស់សិទ្ធិ និងការធ្វើអ្វីដែលធ្វើឱ្យអល់ឡោះពេញចិត្តទាំងក្នុងទីកំបាំង និងទីចំហ។ ព្រោះថា នគរមិនអាចស្ថិតស្ថេរបានឡើយបើគ្មានរឿងទាំងនេះ។ រ៉សូល (សូមអល់ឡោះប្រទានពរ និងសេចក្តីសុខដល់លោក) បានមានប្រសាសន៍ថា៖ «អ្នកណាដែលកែលម្អរឿងផ្ទៃក្នុងរបស់ខ្លួន អល់ឡោះនឹងកែលម្អរឿងផ្ទៃក្រៅរបស់គេ ហើយអ្នកណាដែលកែលម្អទំនាក់ទំនងរវាងខ្លួន និងអល់ឡោះ អល់ឡោះនឹងកែលម្អទំនាក់ទំនងរវាងគេ និងមនុស្សលោក»។ មានរឿងនិទានថា Ardashir បាននិយាយទៅកាន់កូនប្រុសរបស់គាត់ថា៖ «កូនអើយ! នគរ និងសាសនា គឺជាបងប្អូននឹងគ្នា គ្មាននរណាម្នាក់អាចខ្វះគ្នាបានឡើយ ហើយវាមិនអាចស្ថិតស្ថេរបានដោយគ្មានគ្នាទៅវិញទៅមក។ សាសនាគឺជាគ្រឹះ ហើយនគរគឺជាអ្នកការពារ។ អ្វីដែលគ្មានគ្រឹះ វានឹងដួលរលំ ហើយអ្វីដែលគ្មានអ្នកការពារ វានឹងបាត់បង់។ កូនអើយ! ចូរដាក់ឋានៈរបស់កូនឱ្យនៅជាមួយអ្នកដែលមានឋានៈ ចូរផ្តល់រង្វាន់ដល់អ្នកដែលធ្វើការតស៊ូ (ជីហាត) ចូរផ្តល់ស្នាមញញឹមដល់អ្នកគោរពសាសនា និងរក្សាការសម្ងាត់របស់កូនសម្រាប់តែអ្នកដែលយកចិត្តទុកដាក់លើរឿងដែលកូនយកចិត្តទុកដាក់ ហើយចូរធ្វើជាមនុស្សដែលមានបញ្ញា»។ អាល់-Ahnaf អ៊ីប៊ីន Qais បាននិយាយថា៖ «អ្នកណាដែលបំផ្លាញសាសនារបស់ខ្លួន គេគឺជាអ្នកដែលបំផ្លាញកិត្តិយសរបស់ខ្លួនឯង ហើយអ្នកណាដែលជិះជាន់ខ្លួនឯង គេគឺជាអ្នកដែលជិះជាន់អ្នកដទៃខ្លាំងបំផុត»។ អ្នកប្រាជ្ញខ្លះបាននិយាយថា៖ «រដ្ឋដែលគ្មានសាសនា គឺដូចជាការសាងសង់នៅលើទឹកកក»។ ជំពូកទីប្រាំ៖ ការស្គាល់ពីគុណសម្បត្តិដ៏ថ្លៃថ្លា គុណធម៌របស់វា និងការជំរុញឱ្យស្តេចប្រតិបត្តិតាម វាជាការចាំបាច់សម្រាប់ស្តេចដែលទទួលបន្ទុកគ្រប់គ្រងប្រជារាស្ត្រ ត្រូវតែមានគុណសម្បត្តិដ៏ថ្លៃថ្លា ប្រតិបត្តិឱ្យជាប់លាប់ និងធ្វើឱ្យវាទៅជាចរិតលក្ខណៈធម្មជាតិរបស់ព្រះអង្គ។ ព្រះអង្គមិនត្រូវធ្វេសប្រហែសចំពោះគុណសម្បត្តិណាមួយឡើយ ព្រោះវាជាមូលដ្ឋាននៃភាពរឹងមាំនៃរដ្ឋ និងភាពស្ថិតស្ថេរនៃនគរ។ គុណសម្បត្តិទាំងនោះមានដប់ប្រាំយ៉ាង៖ យុត្តិធម៌, ប្រាជ្ញា, ភាពក្លាហាន, សេចក្តីសប្បុរស, ការទន់ភ្លន់, ការរក្សាសន្យា, ភាពស្មោះត្រង់, សេចក្តីមេត្តា, ការអត់ធ្មត់, ការអភ័យទោស, ការដឹងគុណ, ការពិចារណា, ការអត់ឱន, ភាពបរិសុទ្ធ, និងភាពថ្លៃថ្នូរ។ យើងនឹងពន្យល់ពីគុណធម៌នៃគុណសម្បត្តិទាំងនេះ និងអ្វីដែលទាក់ទងនឹងផលប្រយោជន៍ទូទៅក្នុងការគ្រប់គ្រងនគរ។

គុណលក្ខណៈទីមួយ៖ ភាពយុត្តិធម៌ (អាល់-អាដល) ចូរដឹងថា ភាពយុត្តិធម៌ គឺជាគុណលក្ខណៈដ៏ខ្ពង់ខ្ពស់បំផុតរបស់មេដឹកនាំ ហើយជាមូលដ្ឋានគ្រឹះដ៏រឹងមាំបំផុតសម្រាប់រដ្ឋរបស់លោក ព្រោះវាជំរុញឱ្យមានការគោរពប្រតិបត្តិ និងបង្កើតឱ្យមានសាមគ្គីភាព។ ដោយសារភាពយុត្តិធម៌នេះហើយ ទើបការងារនានាមានភាពរលូន ទ្រព្យសម្បត្តិមានការកើនឡើង ប្រជារាស្ត្រមានជីវភាពរស់រវើក ហើយគុណធម៌ទាំងឡាយត្រូវបានបំពេញ។ អល់ឡោះ (ស៊ុបហានាហូ វ៉ាតាអាឡា) បានអំពាវនាវឱ្យមនុស្សជាតិប្រតិបត្តិតាមភាពយុត្តិធម៌ និងជំរុញឱ្យពួកគេប្រកាន់ខ្ជាប់នូវវា។ អល់ឡោះ (តអាឡា) មានបន្ទូលថា៖ «ពិតប្រាកដណាស់ អល់ឡោះបង្គាប់ឱ្យធ្វើនូវភាពយុត្តិធម៌ ការធ្វើល្អ និងការជួយឧបត្ថម្ភដល់ញាតិមិត្ត ហើយទ្រង់ហាមឃាត់ពីអំពើអសីលធម៌ អំពើអាក្រក់ និងការបំពាន។ ទ្រង់ដាស់តឿនអ្នករាល់គ្នា ដើម្បីឱ្យអ្នករាល់គ្នាបានរំលឹក»។ (ស៊ូរ៉ាត់ អាន់-ណះហ៍ល៖ ៩០)។ លោក ហាសាន់ បានមានប្រសាសន៍ថា៖ «អល់ឡោះ (តអាឡា) បានប្រមូលផ្តុំនូវអំពើល្អទាំងអស់ និងអំពើអាក្រក់ទាំងអស់នៅក្នុងខគម្ពីរនេះ»។ លោកបានបន្តថា៖ «ភាពស្ថិតស្ថេររបស់រដ្ឋ គឺអាស្រ័យលើរឿងបីយ៉ាងដែលត្រូវបានបង្គាប់ក្នុងខគម្ពីរនេះ ហើយភាពវឹកវររបស់រដ្ឋ គឺអាស្រ័យលើរឿងបីយ៉ាងដែលត្រូវបានហាមឃាត់ក្នុងខគម្ពីរនេះ»។ រ៉សូល (សល្លលឡាហុ អាឡៃហិ វ៉ាសល្លម) បានមានប្រសាសន៍ថា៖ «មានរឿងបីយ៉ាងដែលជួយសង្គ្រោះ និងរឿងបីយ៉ាងដែលបំផ្លាញ។ រឿងដែលជួយសង្គ្រោះគឺ៖ ការមានយុត្តិធម៌ទាំងពេលខឹង និងពេលពេញចិត្ត, ការកោតខ្លាចអល់ឡោះទាំងក្នុងទីកំបាំង និងទីចំហ, និងការមានភាពមធ្យមទាំងពេលមាន និងពេលក្រ។ ចំណែករឿងដែលបំផ្លាញគឺ៖ ការលោភលន់ដែលត្រូវបានគោរពតាម, តណ្ហាដែលត្រូវបានដើរតាម, និងការដែលមនុស្សម្នាក់មានមោទនភាពលើខ្លួនឯង»។ មានរឿងនិទានថា អាឡិចសាន់ឌ័រ បានសួរអ្នកប្រាជ្ញឥណ្ឌា បន្ទាប់ពីលោកបានឃើញថាច្បាប់នៅក្នុងប្រទេសរបស់ពួកគេមានតិចតួចថា៖ «ហេតុអ្វីបានជាច្បាប់ក្នុងប្រទេសរបស់ពួកអ្នកមានតិចម្លេះ?» ពួកគេឆ្លើយថា៖ «ដោយសារយើងផ្តល់សិទ្ធិឱ្យគ្នាទៅវិញទៅមក និងដោយសារមេដឹកនាំរបស់យើងមានយុត្តិធម៌ចំពោះយើង»។ លោកសួរទៀតថា៖ «តើអ្វីប្រសើរជាង រវាងយុត្តិធម៌ និងភាពក្លាហាន?» ពួកគេឆ្លើយថា៖ «នៅពេលដែលយុត្តិធម៌ត្រូវបានអនុវត្ត គេមិនចាំបាច់ត្រូវការភាពក្លាហានទៀតឡើយ»។ អារដាស៊ីរ បាននិយាយថា៖ «នៅពេលដែលមេដឹកនាំមិនចង់អនុវត្តយុត្តិធម៌ ប្រជារាស្ត្រក៏មិនចង់គោរពតាមដែរ»។ មានគេស្តីបន្ទោស គីសរ៉ា អានូស៊ីរវ៉ាន់ ចំពោះការមិនដាក់ទណ្ឌកម្មអ្នកដែលប្រព្រឹត្តខុស។ លោកឆ្លើយថា៖ «ពួកគេគឺជាអ្នកជំងឺ ប្រសិនបើយើងមិនព្យាបាលពួកគេដោយភាពយុត្តិធម៌ តើអ្នកណាទៀតនឹងព្យាបាលពួកគេ?»។ ផ្លាតូ បាននិយាយថា៖ «ដោយសារយុត្តិធម៌ ទើបអ្វីៗមានភាពស្ថិតស្ថេរ ហើយដោយសារអយុត្តិធម៌ ទើបអ្វីៗត្រូវវិនាស»។ មានគេសួរ អារដាស៊ីរ ថា៖ «តើនរណាដែលមិនខ្លាចនរណាម្នាក់?» លោកឆ្លើយថា៖ «គឺអ្នកដែលយុត្តិធម៌ក្នុងការកាត់ក្តីរបស់ខ្លួន ហើយបញ្ឈប់ការសង្កត់សង្កិនរបស់ខ្លួន។ សេចក្តីពិតនឹងជួយគាំទ្រគាត់ ប្រជារាស្ត្រនឹងគោរពតាមគាត់ ព្រះពរនឹងមានចំពោះគាត់ ពិភពលោកនឹងងាកមករកគាត់ គាត់នឹងមានជីវិតដ៏សុខសាន្ត មិនចាំបាច់ពឹងផ្អែកលើកងទ័ព គាត់នឹងគ្រប់គ្រងបានទាំងចិត្តមនុស្ស និងមានសុវត្ថិភាពពីសង្គ្រាម»។ អ្នកប្រាជ្ញខ្លះបាននិយាយថា៖ «ដៃរបស់ប្រជារាស្ត្រ គឺអាស្រ័យលើអណ្តាតរបស់ពួកគេ។ នៅពេលដែលពួកគេអាចនិយាយបាន ពួកគេក៏អាចធ្វើសកម្មភាពបាន។ មេដឹកនាំមិនអាចគ្រប់គ្រងអណ្តាតរបស់ពួកគេបានឡើយ លុះត្រាតែគាត់គ្រប់គ្រងរាងកាយរបស់ពួកគេបាន ហើយគាត់មិនអាចគ្រប់គ្រងរាងកាយរបស់ពួកគេបានឡើយ លុះត្រាតែគាត់គ្រប់គ្រងចិត្តរបស់ពួកគេបាន។ ពួកគេនឹងស្រឡាញ់គាត់ ហើយពួកគេនឹងមិនស្រឡាញ់គាត់ឡើយ លុះត្រាតែគាត់ផ្តល់យុត្តិធម៌ដល់ពួកគេ ដែលមានភាពស្មើគ្នារវាងអ្នកមានឋានៈខ្ពស់ និងប្រជារាស្ត្រទូទៅ»។ គីសរ៉ា អានូស៊ីរវ៉ាន់ បាននិយាយទៅកាន់ ប៊ូហ្ស៊ូជមេហ៍រ ថា៖ «ចូរស្ថាបនាវិមានមួយឱ្យខ្ញុំ ហើយសរសេរពាក្យពេចន៍នៅលើនោះ ដែលខ្ញុំអាចទទួលបានផលប្រយោជន៍សម្រាប់ការរក្សារដ្ឋ»។ គាត់ក៏បានសាងសង់វា ហើយសរសេរនៅលើជញ្ជាំងថា៖ «ពិភពលោកគឺជាសួនច្បារ ដែលមានរបងគឺរដ្ឋ។ រដ្ឋគឺជាអំណាចដែលត្រូវបានការពារដោយច្បាប់ (ស៊ារីអះ)។ ច្បាប់គឺជាគន្លងដែលមេដឹកនាំជាអ្នកកំណត់។ មេដឹកនាំគឺជាអ្នកឃ្វាល ដែលមានកងទ័ពជាអ្នកជួយ។ កងទ័ពគឺជាអ្នកគាំទ្រ ដែលមានទ្រព្យសម្បត្តិជាអ្នកផ្គត់ផ្គង់។ ទ្រព្យសម្បត្តិគឺជាកត្តាដែលប្រជារាស្ត្រជាអ្នកប្រមូល។ ប្រជារាស្ត្រគឺជាអ្នកបម្រើ ដែលមានយុត្តិធម៌ជាអ្នកគ្រប់គ្រង។ ហើយយុត្តិធម៌គឺជាអ្វីដែលពិភពលោកពឹងផ្អែកលើវា»។ អាល់-វ៉ាលីដ ប៊ីន ហ៊ីសាម បាននិយាយថា៖ «ប្រជារាស្ត្រនឹងខូចខាតដោយសារការខូចខាតរបស់មេដឹកនាំ ហើយពួកគេនឹងល្អប្រសើរដោយសារភាពល្អប្រសើររបស់មេដឹកនាំ»។ ស៊ូហ្វ្យាន អាត់-សៅរី បាននិយាយទៅកាន់ អាល់-ម៉ាន់សួរ ថា៖ «ខ្ញុំស្គាល់បុរសម្នាក់ ដែលប្រសិនបើគាត់ល្អ ប្រជាជាតិទាំងមូលនឹងល្អ»។ គាត់សួរថា៖ «តើនរណាទៅ?» លោកឆ្លើយថា៖ «គឺអ្នកឯង»។ ចូរដឹងថា ភាពយុត្តិធម៌របស់មេដឹកនាំនឹងមិនកើតឡើងឡើយ លុះត្រាតែគាត់ប្រកាន់ខ្ជាប់នូវគុណសម្បត្តិដប់យ៉ាង៖ ១. ការលើកតម្កើងសាសនា ការរក្សាពិធីការសាសនា និងការជំរុញឱ្យអនុវត្តតាមដោយមិនធ្វេសប្រហែស។ ២. ការការពារទឹកដី និងការការពារប្រជារាស្ត្រពីសត្រូវ ឬអ្នកបំពានលើជីវិត និងទ្រព្យសម្បត្តិ។ ៣. ការអភិវឌ្ឍប្រទេសដោយយកចិត្តទុកដាក់លើផលប្រយោជន៍សាធារណៈ និងការកែលម្អផ្លូវថ្នល់។ ៤. ការត្រួតពិនិត្យលើការបំពានរបស់មន្ត្រី និងអ្នកមានអំណាចលើប្រជារាស្ត្រ ព្រោះការបំពានរបស់ពួកគេត្រូវបានចាត់ទុកថាជាការបំពានរបស់មេដឹកនាំ។ ៥. ការយកចិត្តទុកដាក់លើស្ថានភាពរបស់ទាហាន និងអ្នកទទួលប្រាក់បៀវត្សរ៍ ដើម្បីកុំឱ្យមន្ត្រីកាត់កងប្រាក់របស់ពួកគេ ឬពន្យារពេលការបើកប្រាក់ដែលធ្វើឱ្យពួកគេលំបាក។ ៦. ការបើកសវនាការដើម្បីដោះស្រាយទុក្ខកង្វល់របស់ប្រជារាស្ត្រ និងកាត់ក្តីរវាងអ្នកដែលមានជម្លោះដោយយុត្តិធម៌តាមច្បាប់សាសនា។ ៧. ការកំណត់ការចំណាយពីឃ្លាំងរដ្ឋ (បៃតុលម៉ាល) ទៅតាមក្រុមអ្នកដែលត្រូវទទួលបាន ដោយមិនខ្ជះខ្ជាយ និងមិនកំណាញ់។ ៨. ការអនុវត្តទណ្ឌកម្ម (ហូឌូដ) លើអ្នកប្រព្រឹត្តបទល្មើសតាមច្បាប់សាសនាឱ្យសមស្របនឹងទំហំនៃបទល្មើស។ ៩. ការជ្រើសរើសអ្នកស្នងតំណែង មន្ត្រី ចៅក្រម និងបុគ្គលិក ដោយជ្រើសរើសអ្នកដែលមានសមត្ថភាព ស្មោះត្រង់ និងមានចំណេះដឹងក្នុងកិច្ចការដែលពួកគេទទួលខុសត្រូវ។ ១០. ការអនុវត្តសេចក្តីសម្រេចរបស់ចៅក្រម និងអ្នកត្រួតពិនិត្យសីលធម៌ ដែលពួកគេមិនអាចអនុវត្តបានដោយសារឥទ្ធិពលរបស់អ្នកដែលត្រូវកាត់ទោស។ មេដឹកនាំត្រូវតែអនុវត្តសេចក្តីសម្រេចទាំងនោះតាមច្បាប់សាសនា។ នៅពេលដែលមេដឹកនាំធ្វើបាននូវគុណសម្បត្តិទាំងដប់នេះ គាត់បានបំពេញសិទ្ធិរបស់អល់ឡោះចំពោះប្រជារាស្ត្រដោយភាពយុត្តិធម៌ដែលអល់ឡោះបានបង្គាប់ ហើយគាត់នឹងទទួលបានសិទ្ធិក្នុងការគោរព និងការគាំទ្រពីពួកគេ។ ប្រសិនបើគាត់បោះបង់ចោលចំណុចណាមួយ គាត់បានឃ្លាតឆ្ងាយពីយុត្តិធម៌ ហើយងាកទៅរកអំពើអយុត្តិធម៌។

លក្ខណៈទីពីរ៖ បញ្ញា (អាល់-អាក់ល៍) ចូរដឹងថា បញ្ញាគឺជាលក្ខណៈដ៏ថ្លៃថ្លា និងជាការបង្កើតដ៏អស្ចារ្យមួយ ដែលមិនធ្វើឱ្យរឿងពិតក្លាយជាមិនពិត ហើយក៏មិនធ្វើឱ្យរឿងមិនពិតក្លាយជាការពិតឡើយ។ វាគឺជាអ្វីដែលទទួលបានពីបទពិសោធន៍តាមរយៈដំណើរនៃហេតុការណ៍នានា។ មានអ្នកប្រាជ្ញខ្លះពោលថា បញ្ញាគឺជាការដឹងអំពីលទ្ធភាពនៃអ្វីដែលអាចកើតឡើង និងភាពមិនអាចទៅរួចនៃអ្វីដែលមិនអាចកើតឡើង។ លទ្ធផលនៃបញ្ញាគឺ ការគិតដ៏ត្រឹមត្រូវ និងការពិចារណាដ៏ជ្រាលជ្រៅទៅលើខ្លឹមសារនៃកិច្ចការនានា និងផលប្រយោជន៍នៃការគ្រប់គ្រង។ មានអ្នកប្រាជ្ញម្នាក់ត្រូវបានគេសួរអំពីបញ្ញា គាត់បានឆ្លើយថា៖ «វាគឺជាការសម្រេចចិត្តបានត្រឹមត្រូវតាមរយៈការពិចារណា និងការដឹងពីអ្វីដែលមិនទាន់កើតឡើង ដោយផ្អែកលើអ្វីដែលបានកើតឡើងរួចមកហើយ»។ លោក អ៊ីបនុល មូអ៍តាហ្ស៍ បានពោលថា៖ «បញ្ញាគឺជាសភាវគតិមួយ ដែលត្រូវបានបង្វឹកដោយគ្រោះកាចនានា»។ អ្នកប្រាជ្ញខ្លះបានពោលថា៖ «អំណោយដ៏ប្រសើរបំផុតរបស់អល់ឡោះគឺបញ្ញា ហើយគ្រោះមហន្តរាយដ៏អាក្រក់បំផុតគឺភាពល្ងង់ខ្លៅ»។ គេតែងតែនិយាយថា៖ «មនុស្សល្ងង់ពឹងផ្អែកលើក្តីសង្ឃឹមរបស់ខ្លួន ចំណែកមនុស្សមានបញ្ញាពឹងផ្អែកលើការងាររបស់ខ្លួន»។ មានគេពោលថា ការពិចារណារបស់មនុស្សមានបញ្ញាគឺប្រើបេះដូង និងការត្រិះរិះ ចំណែកការពិចារណារបស់មនុស្សល្ងង់គឺប្រើភ្នែក និងការសម្លឹងមើល។ លោក អ៊ីបនុល មូអ៍តាហ្ស៍ បានពោលថា៖ «ដោយដៃនៃបញ្ញា ទើបគេអាចទប់ខ្សែបង្ហៀរនៃចិត្តមិនឱ្យដើរតាមតណ្ហាបាន»។ អ្នកប្រាជ្ញខ្លះបានពោលថា៖ «មនុស្សមានបញ្ញាគឺអ្នកដែលខ្លួនឯងហត់នឿយ ប៉ុន្តែមនុស្សជុំវិញខ្លួនមានភាពសុខសាន្ត ចំណែកមនុស្សល្ងង់គឺអ្នកដែលខ្លួនឯងមានភាពសុខសាន្ត ប៉ុន្តែមនុស្សជុំវិញខ្លួនមានភាពហត់នឿយ»។ អ្នកប្រាជ្ញម្នាក់បានសូត្រកំណាព្យឱ្យខ្ញុំស្តាប់ថា៖ «អំណោយដ៏ប្រសើរបំផុតដែលអល់ឡោះប្រទានដល់មនុស្ស គឺបញ្ញារបស់គេ ហើយគ្មានអ្វីផ្សេងទៀតដែលគេអាចប្រើវាជាមគ្គុទ្ទេសក៍បានឡើយ។ នៅពេលដែលព្រះមេត្តាប្រោសប្រទានបញ្ញាដល់មនុស្សម្នាក់បានពេញលេញ នោះសីលធម៌ និងគុណធម៌របស់គេក៏ពេញលេញដែរ»។ អ្នកប្រាជ្ញខ្លះបានពោលថា៖ «ចំណេះដឹងគឺជាអ្នកដឹកនាំ ចំណែកបញ្ញាគឺជាអ្នកជំរុញ ហើយចិត្តគឺជាសត្វដែលរឹងរូស។ ប្រសិនបើមានអ្នកដឹកនាំដោយគ្មានអ្នកជំរុញ ចិត្តនឹងនៅស្ងៀម។ ប្រសិនបើមានអ្នកជំរុញដោយគ្មានអ្នកដឹកនាំ ចិត្តនឹងវង្វេងទៅស្តាំទៅឆ្វេង។ ប៉ុន្តែនៅពេលដែលអ្នកដឹកនាំ និងអ្នកជំរុញជួបគ្នា ចិត្តនឹងដើរតាមដោយពេញចិត្ត ឬដោយបង្ខំ»។ អ្នកខ្លះបានពោលជាកំណាព្យថា៖ «ចូរពិចារណាដោយភ្នែករបស់អ្នកចំពោះមនុស្សលោកនេះ ហើយចូរធ្វើជាមនុស្សដែលបញ្ញារបស់គេការពារគេ។ គ្រឿងលម្អរបស់យុវជនគ្រប់រូបគឺគុណធម៌របស់គេ ហើយតម្លៃរបស់មនុស្សម្នាក់ៗគឺភាពថ្លៃថ្នូររបស់គេ។ កុំពឹងផ្អែកលើពូជពង្សដែលរឹងមាំក្នុងកិច្ចស្វែងរកភាពខ្ពង់ខ្ពស់ តើមានយុវជនណាដែលពាក្យសម្តីរបស់គេត្រូវបានតុបតែង ដោយអ្វីដែលផ្ទុយពីការអនុវត្តរបស់គេដែរឬទេ?» អ្នកខ្លះទៀតបានពោលថា មនុស្សមានបញ្ញាត្រូវបានគេស្គាល់តាមរយៈកិរិយាមារយាទដ៏ល្អ ការរក្សាភាពស្ងៀមស្ងាត់បានយូរ និងការចេះដោះស្រាយកិច្ចការបានត្រឹមត្រូវ។ អ្នកប្រាជ្ញខ្លះបានពោលថា៖ «មិនមែនជារឿងសមរម្យទេដែលមនុស្សម្នាក់អួតអាងអំពីស្ថានភាពដ៏ខ្ពង់ខ្ពស់ដែលខ្លួនទទួលបានដោយគ្មានបញ្ញា ឬតំណែងដ៏ខ្ពស់ដែលខ្លួនទទួលបានដោយគ្មានគុណធម៌។ ព្រោះភាពល្ងង់ខ្លៅនឹងទម្លាក់គេពីតំណែងនោះ ដកហូតវាចេញពីគេ ហើយទម្លាក់គេទៅកាន់កម្រិតដើមវិញ បន្ទាប់ពីកំហុសរបស់គេត្រូវបានលាតត្រដាង អំពើបាបរបស់គេកើនឡើង ហើយអ្នកដែលធ្លាប់សរសើរគេនឹងក្លាយជាអ្នករិះគន់ ហើយអ្នកដែលធ្លាប់ជាមិត្តនឹងក្លាយជាសត្រូវ»។ គេតែងតែនិយាយថា មនុស្សមានបីប្រភេទ៖ មនុស្សមានបញ្ញា មនុស្សល្ងង់ និងមនុស្សអាក្រក់។ ចំពោះមនុស្សមានបញ្ញា៖ សាសនាគឺជាច្បាប់របស់គេ ការអត់ធ្មត់គឺជាធម្មជាតិរបស់គេ ហើយការយល់ឃើញដ៏ត្រឹមត្រូវគឺជាចរិតរបស់គេ។ បើគេនិយាយ គេឆ្លើយតបបានសមរម្យ បើគេថ្លែង គេនិយាយបានត្រឹមត្រូវ បើគេស្តាប់ចំណេះដឹង គេចងចាំបានល្អ ហើយបើគេរៀបរាប់ពីហ្វិកហ៍ហ៍ (នីតិសាស្ត្រ) គេរៀបរាប់បានយ៉ាងច្បាស់លាស់។ ចំពោះមនុស្សល្ងង់៖ បើគេនិយាយ គេប្រញាប់ប្រញាល់ បើគេរៀបរាប់ គេវង្វេងវង្វាន់ ហើយបើគេត្រូវបានគេណែនាំឱ្យផ្លាស់ប្តូរគំនិត គេក៏ព្រមផ្លាស់ប្តូរ។ ចំពោះមនុស្សអាក្រក់៖ បើអ្នកទុកចិត្តគេ គេនឹងក្បត់អ្នក បើអ្នកនិយាយជាមួយគេ គេនឹងបង្កាច់បង្ខូចអ្នក បើអ្នកប្រាប់រឿងសម្ងាត់ គេមិនរក្សាវាឡើយ ហើយបើគេមានចំណេះដឹង គេមិនយកវាទៅអនុវត្តឡើយ។ គេតែងតែនិយាយថា៖ «គ្មានអំណោយណាធំធេងជាងបញ្ញា ហើយគ្មានជំងឺណាធ្ងន់ធ្ងរជាងភាពល្ងង់ខ្លៅឡើយ»។ លោក អាល់-មូបានារ៉ក់ អត-តាបារី បានពោលថា៖ «មនុស្សមានបញ្ញាមិនមែនជាអ្នកដែលចេះតែរកល្បិចដោះស្រាយបញ្ហាដែលកើតឡើងចំពោះខ្លួនដើម្បីកុំឱ្យធ្លាក់ក្នុងបញ្ហានោះទេ ប៉ុន្តែមនុស្សមានបញ្ញាគឺអ្នកដែលចេះប្រុងប្រយ័ត្នពីគ្រោះថ្នាក់មុនពេលវាកើតឡើង ដើម្បីកុំឱ្យខ្លួនត្រូវធ្លាក់ក្នុងគ្រោះថ្នាក់នោះ»។ លោក ហ្វៃរូហ្ស៍ ហូសៃន បានពោលថា៖ «នៅពេលដែលអល់ឡោះចង់ដកហូតពរជ័យពីបាវបម្រើម្នាក់ អ្វីដែលទ្រង់ផ្លាស់ប្តូរមុនគេគឺបញ្ញារបស់គេ»។ អ្នកខ្លះបានសូត្រកំណាព្យឱ្យខ្ញុំស្តាប់ថា៖ «គេរាប់ថាជាអ្នកខ្ពង់ខ្ពស់ក្នុងចំណោមមនុស្ស គឺអ្នកដែលមានបញ្ញា ទោះបីជាគេមិនមែនជាអ្នកមានត្រកូលខ្ពង់ខ្ពស់ក្នុងចំណោមពួកគេក៏ដោយ។ នៅពេលដែលគេទៅដល់ទឹកដីណាមួយ គេរស់នៅទីនោះដោយប្រើបញ្ញារបស់គេ ហើយមនុស្សមានបញ្ញានៅក្នុងទីក្រុងណាក៏ដោយ គឺមិនមែនជាជនបរទេសឡើយ»។

លក្ខណៈទីបី៖ ភាពក្លាហាន ចូរដឹងថា ភាពក្លាហាន គឺជាលក្ខណៈដ៏ប្រសើរបំផុតមួយ ដែលចាំបាច់ត្រូវតែមានចំពោះអ្នកដឹកនាំ។ ប្រសិនបើធម្មជាតិរបស់គេមិនមែនជាមនុស្សក្លាហានទេ ក៏គេត្រូវតែហ្វឹកហាត់ខ្លួនឯងឱ្យមានលក្ខណៈនេះ ដើម្បីប្រើប្រាស់ភាពអង់អាចរបស់ខ្លួនក្នុងការកម្ចាត់រាល់គំនិតលោភលន់ដែលកើតមានក្នុងចិត្តរបស់គូប្រជែង។ តាមរយៈភាពក្លាហាននេះហើយ ទើបអាចការពារទឹកដី ថែរក្សាអាណាចក្រ និងការពារប្រជារាស្ត្របាន។ ខ្លឹមសារពិតនៃភាពក្លាហាន គឺការមានចិត្តនឹងនរ ការបំបាត់ភាពភ័យខ្លាច ការមិនញញើត ឬការមើលស្រាលចំពោះគូប្រជែងនៅពេលជួបមុខគ្នា។ ប៉ុន្តែ ភាពក្លាហាននេះត្រូវតែអមដោយការវិនិច្ឆ័យដ៏មុតស្រួច ការពិចារណាដ៏ត្រឹមត្រូវ ការប្រើល្បិចកលក្នុងការគ្រប់គ្រង និងការចេះបត់បែនក្នុងសកម្មភាព។ ដូចដែលរ៉សូល (ស.ល.វ) បានមានប្រសាសន៍ថា៖ «សង្គ្រាម គឺជាល្បិចកល»។ អាប៊ូ តយយីប អាល់មុតាន់នីប៊ី បានពោលថា៖ «ការពិចារណា គឺមុនភាពក្លាហានរបស់អ្នកក្លាហានទាំងឡាយ វាជាចំណុចចាប់ផ្តើម ចំណែកភាពក្លាហានជាចំណុចបន្ទាប់។ នៅពេលដែលគុណធម៌ទាំងពីរនេះរួមបញ្ចូលគ្នាក្នុងខ្លួនមនុស្សម្នាក់ គេនឹងឈានទៅដល់កម្រិតខ្ពស់បំផុតគ្រប់ទីកន្លែង។ ជួនកាល មនុស្សម្នាក់អាចកម្ចាត់គូប្រជែងរបស់ខ្លួនបាន ដោយសារការប្រើប្រាស់បញ្ញា មុនពេលដែលទាហានសេះចូលប្រយុទ្ធគ្នាទៅទៀត»។ ចូរដឹងថា ផ្លែផ្កានៃភាពក្លាហានសម្រាប់កងទ័ព គឺការវាយលុកនិងការដកថយ (ការចេះបត់បែនក្នុងសមរភូមិ) ចំណែកផ្លែផ្កានៃភាពក្លាហានសម្រាប់អ្នកដឹកនាំ គឺការមានចិត្តនឹងនរ។ គេត្រូវតែជាបង្គោលដែលអ្នកដទៃពឹងផ្អែក និងជាទីជម្រកដែលអ្នកដទៃរត់ទៅរក។ នេះគឺក្នុងករណីដែលគេមានអ្នកការពារនៅក្បែរខ្លួនដែលគេទុកចិត្ត។ ប៉ុន្តែប្រសិនបើគ្មានអ្នកការពារនៅក្បែរខ្លួនទេ នោះជាការសមរម្យដែលគេត្រូវការពារខ្លួនឯង មិនថាដោយការតស៊ូប្រឈមមុខ ឬដោយការដកថយជាយុទ្ធសាស្ត្រនោះទេ។ មានរឿងនិទានថា មានដំរីមួយក្បាលបានកើតកំហឹង ហើយបានចូលទៅក្នុងព្រះរាជវាំងរបស់ស្តេច ក៊ីស្រា អានូស៊ីរ៉ាវ៉ាន់។ នៅពេលដំរីកើតកំហឹង វាលែងស្គាល់អ្នកថែរក្សាវា ហើយវានឹងកម្ទេចអ្វីៗគ្រប់យ៉ាងដែលវាជួប។ ដំរីនោះបានតម្រង់ទៅកាន់សាលដែលស្តេច ក៊ីស្រា កំពុងគង់នៅជាមួយក្រុមមន្ត្រីជិតស្និទ្ធរបស់ទ្រង់។ នៅពេលពួកគេឃើញដំរីកំពុងរត់សំដៅមក ពួកគេទាំងអស់គ្នាក៏រត់គេចខ្លួនអស់។ ប៉ុន្តែស្តេច ក៊ីស្រា នៅតែគង់លើបល្ល័ង្ករបស់ទ្រង់ដោយមិនរំកិលខ្លួន ឬផ្លាស់ប្តូរឥរិយាបថឡើយ។ នៅក្បែរទ្រង់មានបុរសម្នាក់កាន់ពូថៅសឹកម្នាក់។ បុរសនោះបានក្រោកឈរនៅមុខបល្ល័ង្ករបស់ស្តេច ក៊ីស្រា។ នៅពេលដំរីមកដល់ជិត បុរសនោះក៏បានកាប់ទៅលើប្រមោយដំរីនោះយ៉ាងខ្លាំង រហូតធ្វើឱ្យដំរីភ័យខ្លាចហើយរត់ត្រឡប់ក្រោយវិញ។ ក្នុងអំឡុងពេលនោះ ស្តេច ក៊ីស្រា មិនបានរំកិលខ្លួនចេញពីបល្ល័ង្ក សូម្បីតែបន្តិច ហើយទឹកមុខរបស់ទ្រង់ក៏មិនប្រែប្រួល រស្មីរបស់ទ្រង់ក៏មិនបាត់បង់ដែរ។ នេះគឺជាកម្រិតខ្ពស់បំផុតនៃភាពក្លាហានដែលទាមទារឱ្យមានចំពោះអ្នកដឹកនាំ។ ដូចគ្នានេះដែរ មានរឿងនិទានថា ថ្ងៃមួយ មូសា អាល់ហាឌី កំពុងស្ថិតនៅក្នុងសួនច្បារដោយជិះលើសត្វលា ហើយទ្រង់គ្មានអាវុធជាប់ខ្លួនទេ ដោយមានតែក្រុមគ្រួសារ និងអ្នកជិតស្និទ្ធនៅក្បែរ។ អ្នកយាមទ្វារបានចូលមកជម្រាបទ្រង់អំពីបុរសម្នាក់មកពីក្រុមខាវ៉ារីជ (Khawarij) ដែលជាមនុស្សមានកម្លាំងខ្លាំងក្លា និងធ្លាប់បង្កគ្រោះថ្នាក់ដល់មនុស្សជាច្រើន ហើយមេទ័ពម្នាក់បានចាប់ខ្លួនគេបាន ហើយកំពុងនាំមកនៅមុខទ្វារ។ អាល់ហាឌី បានបញ្ជាឱ្យនាំខ្លួនបុរសនោះចូលមក។ គេត្រូវបាននាំចូលមកដោយបុរសពីរនាក់ដែលកំពុងចាប់ដៃគេជាប់។ នៅពេលបុរសខាវ៉ារីជនោះឃើញ អាល់ហាឌី គេក៏រើដៃចេញពីអ្នកទាំងពីរ ហើយឆក់យកដាវពីម្នាក់ក្នុងចំណោមពួកគេ រួចតម្រង់ទៅរក អាល់ហាឌី។ អ្នកដែលនៅក្បែរទ្រង់ទាំងអស់បានរត់គេចខ្លួនអស់ ដោយទុកឱ្យ អាល់ហាឌី នៅម្នាក់ឯងលើខ្នងលា។ នៅពេលបុរសខាវ៉ារីជនោះមកដល់ជិត ហើយលើកដាវឡើងដើម្បីកាប់ទ្រង់ អាល់ហាឌី ក៏បានមានប្រសាសន៍ថា៖ «ឱក្មេងប្រុស! ចូរប្រហារក្បាលវាទៅ!»។ បុរសខាវ៉ារីជនោះក៏ងាកក្រោយទៅមើល។ ភ្លាមនោះ អាល់ហាឌី ក៏លោតចុះពីលើខ្នងលាទៅចាប់បុរសនោះ ដណ្តើមយកដាវពីដៃគេ ហើយកាត់ក្បាលគេចោល។ បន្ទាប់មក ទ្រង់ក៏ឡើងជិះលាវិញភ្លាមៗ។ ក្រុមអ្នកជិតស្និទ្ធរបស់ទ្រង់ក៏ត្រឡប់មកវិញដោយភាពភ័យខ្លាច និងខ្មាសអៀន។ ទ្រង់មិនបានស្តីបន្ទោសពួកគេអំពីហេតុការណ៍នោះឡើយ។ ចាប់ពីពេលនោះមក ទ្រង់មិនដែលឃ្លាតឆ្ងាយពីអាវុធឡើយ ហើយទ្រង់ក៏លែងជិះលាទៀតដែរ គឺជិះតែសេះប៉ុណ្ណោះ។ នេះគឺជាឧទាហរណ៍ដ៏អស្ចារ្យបំផុតនៃភាពក្លាហាន និងការមានចិត្តនឹងនរចំពោះអ្នកដឹកនាំ។

លក្ខណៈទីបួន៖ សេចក្តីសប្បុរស (អស្សាខាអ៊៍) ចូរដឹងថា សេចក្តីសប្បុរស គឺជាសសរស្តម្ភនៃអំពើល្អ ដែលជាមូលហេតុនៃសេចក្តីស្រឡាញ់រាប់អានគ្នា ព្រោះវាផ្តល់នូវភាពកក់ក្តៅ និងសេចក្តីសុខដល់ដួងចិត្ត។ ដោយហេតុនេះហើយ ទើបសាសនាបានជំរុញ និងលើកទឹកចិត្តឱ្យមនុស្សជាតិមានសេចក្តីសប្បុរស ព្រោះវាផ្តល់ផលប្រយោជន៍ទូទៅទាំងក្នុងលោកនេះ និងលោកខាងមុខ។ នៅក្នុងសេចក្តីសប្បុរស មានការពេញចិត្តរបស់អល់ឡោះ (ស៊ុបហានះហ៊ូ វ៉ាតាអាឡា) និងការពេញចិត្តរបស់មនុស្សទាំងអស់។ រ៉សូល (សល្លល់ឡាហុ អាឡៃហិ វ៉ាសល្លាំ) បានមានប្រសាសន៍ថា៖ «អ្នកដែលមានសេចក្តីសប្បុរស គឺនៅជិតនឹងអល់ឡោះ នៅជិតនឹងមនុស្ស នៅជិតនឹងឋានសួគ៌ និងនៅឆ្ងាយពីភ្លើងនរក។ ចំណែកអ្នកកំណាញ់ គឺនៅឆ្ងាយពីអល់ឡោះ នៅឆ្ងាយពីមនុស្ស នៅឆ្ងាយពីឋានសួគ៌ និងនៅជិតនឹងភ្លើងនរក»។ រ៉សូល (សល្លល់ឡាហុ អាឡៃហិ វ៉ាសល្លាំ) ក៏បានមានប្រសាសន៍ទៀតថា៖ «ចូរលើកលែងទោសចំពោះកំហុសរបស់អ្នកដែលមានចិត្តសប្បុរស ព្រោះអល់ឡោះតែងតែជួយទាញដៃគេរាល់ពេលដែលគេជំពប់ដួល»។ អ្នកម្នាង អាអ៊ីសះ (រ៉ឌីយល់ឡាហុ អាន់ហា) បានមានប្រសាសន៍ថា៖ «ឋានសួគ៌គឺជាលំនៅរបស់មនុស្សដែលមានចិត្តសប្បុរស ហើយនរកគឺជាលំនៅរបស់មនុស្សកំណាញ់»។ មានការនិទានថា អល់ឡោះបានបើកសម្តែងដល់ព្យាការី មូសា (អាឡៃហិស្សាឡាម) ថា៖ «កុំសម្លាប់ សាមីរី ឱ្យសោះ ព្រោះគេជាមនុស្សមានចិត្តសប្បុរស»។ អាប៊ូ កាស៊ីម បាននិទានថា៖ ខ្ញុំបាននៅក្បែរ អាល់ហាកាំ ប៊ិន អាល់មុត្តលីប ពេលដែលគាត់ជិតស្លាប់នៅទីក្រុង មន់ប៊ីជ។ នៅពេលដែលគាត់ចាប់ផ្តើមដាច់ខ្យល់ ហើយសម្លឹងមើលទៅលើ អាប៊ូ ម៉ាអ៊ូហ្វ អាល់ហ៊ីមស៊ី បានអង្វរថា៖ «ឱអល់ឡោះ សូមមេត្តាដល់គាត់ផង ព្រោះគាត់ជាមនុស្សចិត្តទូលាយ ក្លាហាន ចូលចិត្តកាន់សីល និងធ្វើការគោរពប្រតិបត្តិ»។ គាត់ក៏បានដឹងខ្លួនឡើងវិញ ហើយមើលមកពួកយើង រួចសួរថា៖ «តើនរណាជាអ្នកនិយាយ?» អាប៊ូ ម៉ាអ៊ូហ្វ ឆ្លើយថា៖ «គឺខ្ញុំ»។ គាត់និយាយថា៖ «ទេវតាដកវិញ្ញាណបានផ្ញើសួរសុខទុក្ខអ្នក ហើយប្រាប់ថា អល់ឡោះបានបញ្ជាឱ្យខ្ញុំមានសេចក្តីមេត្តាដល់ការដកវិញ្ញាណរបស់អ្នកដែលមានចិត្តសប្បុរសគ្រប់រូប»។ បន្ទាប់មក គាត់ក៏ដេកលក់ទៅ ហាក់ដូចជាចង្កៀងដែលរលត់ទៅដូច្នោះ។ គេតែងតែនិយាយថា៖ «អំណាចដែលគ្មានសេចក្តីសប្បុរស គឺប្រៀបដូចជាស្តេចដែលគ្មានកងទ័ព»។ គេក៏បាននិយាយថា៖ «អ្នកណាដែលសប្បុរស គេនឹងក្លាយជាអ្នកដឹកនាំ ហើយអ្នកណាដែលចេះចែករំលែក គេនឹងកាន់តែមានកើនឡើង»។ គេថែមទាំងនិយាយថា៖ «សេចក្តីសប្បុរសរបស់បុរសម្នាក់ ធ្វើឱ្យសត្រូវស្រឡាញ់គេ ចំណែកភាពកំណាញ់របស់គេ ធ្វើឱ្យកូនចៅស្អប់ខ្ពើមគេ»។ ចូរដឹងថា សេចក្តីសប្បុរសមានពីរប្រភេទ៖ ប្រភេទទីមួយ៖ គឺការចាប់ផ្តើមផ្តល់ឱ្យដោយមិនចាំបាច់មានការសុំ។ នេះគឺជាសេចក្តីសប្បុរសដែលប្រសើរបំផុត និងជាការផ្តល់ឱ្យដ៏ថ្លៃថ្នូរបំផុត។ អាលី ប៊ិន អាប៊ី តាលីប (រ៉ឌីយល់ឡាហុ អាន់ហ៊ូ) ត្រូវបានគេសួរអំពីសេចក្តីសប្បុរស លោកបានឆ្លើយថា៖ «វាគឺជាអ្វីដែលកើតឡើងដោយការផ្តួចផ្តើមដោយខ្លួនឯង។ ចំណែកអ្វីដែលកើតឡើងដោយសារការសុំ នោះគឺជាការខ្មាសអៀន និងការផ្តល់កិត្តិយស»។ អ្នកប្រាជ្ញខ្លះបាននិយាយថា៖ «ការផ្តល់ឱ្យដ៏ប្រសើរបំផុត គឺការផ្តល់ឱ្យមុនពេលមានការសុំ»។ សេចក្តីសប្បុរសប្រភេទនេះ កើតឡើងដោយសារមូលហេតុបីយ៉ាង៖ ១. ការឃើញអ្នកដទៃជួបការលំបាក ហើយខ្លួនអាចជួយដោះស្រាយបាន ដោយសារចិត្តសប្បុរស និងធម្មជាតិដ៏ល្អរបស់ខ្លួន មិនអាចព្រងើយកន្តើយបាន ទើបគេជួយដោយសង្ឃឹមលើផលបុណ្យ។ ២. ការឃើញទ្រព្យសម្បត្តិរបស់ខ្លួនមានលើសពីតម្រូវការ ទើបគេឆ្លៀតឱកាសយកវាទៅទុកជាស្បៀងសម្រាប់ថ្ងៃខាងមុខ។ ៣. ការធ្វើដោយធម្មជាតិពីកំណើត ដោយមិនរើសអើងរវាងអ្នកដែលគួរទទួលបាន ឬមិនគួរទទួលបាន។ នេះគឺជាអ្នកសប្បុរសដោយធម្មជាតិ ប៉ុន្តែវាមិនសមស្របសម្រាប់អ្នកដឹកនាំឡើយ ព្រោះវាអាចឈានទៅដល់ការខ្ជះខ្ជាយ។ ព្រោះថាក្រុមប្រឹក្សាទ្រព្យសម្បត្តិរដ្ឋ (បៃតុលម៉ាល) អាចនឹងខ្វះខាតសម្រាប់តម្រូវការចាំបាច់នានា ប្រសិនបើផ្តល់ឱ្យអ្នកមិនគួរទទួលបាន នោះអាចនឹងធ្វើឱ្យខ្វះខាតដល់អ្នកដែលគួរទទួលបាន។ ប្រភេទទីពីរ៖ គឺការផ្តល់ឱ្យដោយសារមានការសុំ។ សញ្ញានៃអ្នកសប្បុរសក្នុងករណីនេះ គឺការទទួលអ្នកសុំដោយការស្វាគមន៍ និងទឹកមុខញញឹមញញែម ហើយចេះយល់ពីការសុំដោយមិនចាំបាច់ឱ្យអ្នកសុំនិយាយត្រង់ៗនោះទេ។ គួរឱ្យអ្នកសប្បុរសនោះ សន្យាដោយពាក្យសម្តីភ្លាមៗនៅពេលគេសុំ រួចហើយត្រូវអនុវត្តតាមសន្យានោះឱ្យបានឆាប់រហ័ស ដើម្បីឱ្យអ្នកសុំមានសេចក្តីរីករាយទាំងពេលទទួលបានការសន្យា និងពេលទទួលបានការផ្តល់ឱ្យពិតប្រាកដ។ ប្រវត្តិរបស់ពួកខាលីហ្វះដ៏ត្រឹមត្រូវ និងស្តេចនៃមូស្លីម បានកន្លងផុតទៅដោយការជួយឧបត្ថម្ភដល់អ្នកដែលត្រូវការតាមផ្លូវសាសនា ដោយមិនខ្ជះខ្ជាយ និងមិនកំណាញ់ពេកនោះឡើយ ហើយរឿងរ៉ាវទាំងនេះមានភាពល្បីល្បាញរួចទៅហើយ ទើបយើងមិនចាំបាច់ពន្យល់លម្អិតទៀតឡើយ។

លក្ខណៈទីប្រាំ៖ ការទន់ភ្លន់ (អារ-រិហ្វ៍ក) ចូរដឹងថា ការទន់ភ្លន់គឺជាលក្ខណៈដ៏ប្រសើរបំផុតមួយរបស់មេដឹកនាំ និងជាគុណធម៌ដ៏គួរឱ្យសរសើរក្នុងការគ្រប់គ្រង។ ព្រោះថា ការប្រើប្រាស់ភាពទន់ភ្លន់អាចសម្រេចបាននូវការប្រមូលពន្ធដារពីប្រជារាស្ត្រ ដែលមិនអាចសម្រេចបានដោយការប្រើអំពើហិង្សា ឬភាពរឹងត្អឹង។ ប្រសិនបើប្រជារាស្ត្រត្រូវបានគេប្រតិបត្តិដោយភាពទន់ភ្លន់ នោះកំហឹងរបស់ពួកគេនឹងរលាយបាត់ ហើយពួកគេនឹងចុះចូលដោយងាយ។ ប៉ុន្តែប្រសិនបើគេប្រតិបត្តិដោយភាពរឹងត្អឹង ពួកគេនឹងបង្ហាញនូវអ្វីដែលលាក់ទុកក្នុងចិត្ត ហើយនឹងហ៊ានប្រឆាំងនឹងអ្វីដែលត្រូវបានហាមឃាត់។ ប្រសិនបើមេដឹកនាំឈ្នះដោយអំពើហិង្សា ជ័យជម្នះនោះនឹងនាំមកនូវការបំផ្លិចបំផ្លាញ ហើយបើចាញ់វិញ ក៏គ្មានអ្វីគួរឱ្យមោទនភាពឡើយ។ រ៉សូលរបស់អល់ឡោះ (ស.ល.វ) បានមានប្រសាសន៍ថា៖ «ប្រសិនបើភាពទន់ភ្លន់ជារូបរាងមនុស្ស វានឹងក្លាយជាមនុស្សដែលមានរូបឆោមល្អ ហើយប្រសិនបើភាពរឹងត្អឹងជារូបរាងមនុស្ស វានឹងក្លាយជាមនុស្សដែលមានរូបឆោមអាក្រក់»។ មេដឹកនាំអាចសម្រេចកិច្ចការដោយភាពទន់ភ្លន់ក្នុងការគ្រប់គ្រង ដែលមិនអាចសម្រេចបានដោយភាពរឹងត្អឹង។ តើអ្នកមិនឃើញទេឬថា ខ្យល់ព្យុះដ៏ខ្លាំងក្លាដែលមានសំឡេងគួរឱ្យខ្លាច មិនអាចរំលើងដើមឈើដែលរឹងមាំបានឡើយ ប៉ុន្តែទឹកដែលហូរដោយភាពទន់ភ្លន់ និងរលូន អាចជ្រាបចូលដល់គល់ឈើ ហើយរំលើងវាចេញពីឫសបាន។ សត្វទា (ឬសត្វបឺតឈាម) អាចបឺតឈាមបានដោយមិនបង្កការឈឺចាប់ និងគ្មានសំឡេងអ្វីទាំងអស់ ខណៈដែលមូសមិនអាចធ្វើបានដោយសារសំឡេងរំខាន និងការឈឺចាប់ពីការខាំរបស់វា។ ដោយភាពទន់ភ្លន់ និងការគ្រប់គ្រងដ៏រលូន សត្រូវអាចប្រែជាមិត្តបាន ដូចជាថ្នាំពុលដ៏សាហាវ ប្រសិនបើអ្នកចេះផ្សំវាដោយភាពទន់ភ្លន់ និងចេះគ្រប់គ្រងវាឱ្យបានត្រឹមត្រូវ វានឹងក្លាយជាថ្នាំព្យាបាលទៅវិញ។ អល់ឡោះ (ស.វ) បានមានបន្ទូលថា៖ «ចូរតបតដោយអ្វីដែលល្អប្រសើរជាង»។ ផ្ទុយទៅវិញ ដោយភាពរឹងត្អឹង មិត្តអាចប្រែជាសត្រូវ ដូចជាអាហារដែលជាជីវជាតិ និងជាកម្លាំងរបស់មនុស្ស ប្រសិនបើអ្នកចេះផ្សំវាខុស ឬបរិភោគច្រើនហួសប្រមាណ វានឹងក្លាយជាជំងឺ និងបង្កគ្រោះថ្នាក់។ មានរឿងនិទានថា ស្ដេចគីសរ៉ា អានូស៊ីរវ៉ាន់ បានសួរអ្នកប្រាជ្ញម្នាក់ក្នុងចំណោមអ្នកប្រាជ្ញរបស់ទ្រង់ថា៖ «តើអ្វីជាភាពរុងរឿងរបស់រាជ្យ?» អ្នកប្រាជ្ញឆ្លើយថា៖ «ការគោរពប្រតិបត្តិ»។ ស្ដេចសួរទៀតថា៖ «តើអ្វីជាមូលហេតុនៃការគោរពប្រតិបត្តិ?» ឆ្លើយថា៖ «ការបង្កើតមិត្តភាពជាមួយអ្នកជិតស្និទ្ធ និងការផ្តល់យុត្តិធម៌ដល់ប្រជារាស្ត្រទូទៅ»។ ស្ដេចសួរទៀតថា៖ «តើអ្វីជាភាពសុខដុមនៃរាជ្យ?» ឆ្លើយថា៖ «ការទន់ភ្លន់ចំពោះប្រជារាស្ត្រ ការទាមទារសិទ្ធិពីពួកគេដោយមិនបង្កការលំបាក និងការផ្តល់សិទ្ធិជូនពួកគេនៅពេលកំណត់»។ មានរឿងនិទានពី ស៊ូជូអា អល់-អាហ៍ម៉ារ ថា៖ ខ្ញុំបានចូលគាល់ខាលីហ្វា អាល់-មូតាវ៉ាក់គីល ខណៈដែលនៅចំពោះមុខគាត់មាន ណាសរ៍ ប៊ីន អាលី អាល់-ចាហ៍ដាមី កំពុងជំរុញឱ្យខាលីហ្វាមានភាពទន់ភ្លន់ចំពោះប្រជារាស្ត្រ។ ខាលីហ្វាស្ងៀមស្ងាត់ លុះពេលគាត់និយាយចប់ ខាលីហ្វាបានងាកទៅរកគាត់ហើយមានប្រសាសន៍ថា៖ «គ្រូរបស់ខ្ញុំ អាល់-ហ្វាដល បានប្រាប់ខ្ញុំថា ឪពុករបស់គាត់បានប្រាប់ពីជីតារបស់គាត់ ទៅដល់ អ៊ូម៉ារ ប៊ីន អាល់-ខាតតប់ (រ.ឌ) ថា រ៉សូលរបស់អល់ឡោះ (ស.ល.វ) បានមានប្រសាសន៍ថា៖ «ពិតប្រាកដណាស់ បាវបម្រើដ៏ប្រសើរបំផុតរបស់អល់ឡោះនៅថ្ងៃបរលោក គឺមេដឹកនាំដែលមានយុត្តិធម៌ ហើយបាវបម្រើដ៏អាក្រក់បំផុតរបស់អល់ឡោះនៅថ្ងៃបរលោក គឺមេដឹកនាំដែលសាហាវឃោរឃៅ»។ បន្ទាប់មកគាត់ងាកទៅរក យ៉ះយ៉ា ប៊ីន អាក់ស្មាំ ហើយនិយាយថា៖ «ឯងក៏ធ្លាប់ប្រាប់ខ្ញុំនូវហាឌីសមួយដែលបញ្ជូនទៅដល់ រ៉សូលរបស់អល់ឡោះ (ស.ល.វ) ថា៖ «អ្នកណាដែលត្រូវបានដកហូតភាពទន់ភ្លន់ គឺត្រូវបានដកហូតនូវសេចក្តីល្អ»។ បន្ទាប់មកគាត់ក៏ស្ងៀមមួយសន្ទុះ ហើយសូត្រកំណាព្យថា៖ «ភាពទន់ភ្លន់គឺជាពរជ័យ ហើយការអត់ធ្មត់គឺជាសុភមង្គល... ចូរអ្នកធ្វើការដោយទន់ភ្លន់ អ្នកនឹងជួបជោគជ័យ។ គ្មានសេចក្តីល្អក្នុងភាពម៉ឺងម៉ាត់ដែលគ្មានការពិចារណាឡើយ... ហើយការសង្ស័យគឺជាភាពទន់ខ្សោយ ប្រសិនបើអ្នកចង់បានសេរីភាព»។ អ្នកខ្លះបាននិយាយថា៖ ខ្ញុំបានចូលគាល់ អាល់-មូតាវ៉ាក់គីល ហើយបានឮគាត់សរសើរពីភាពទន់ភ្លន់ ខ្ញុំក៏និយាយថា៖ «ឱ អមៀរុល មូមិនីន! អាល់-អាស្មៃ បានសូត្រកំណាព្យឱ្យខ្ញុំស្តាប់ថា៖ «ខ្ញុំមិនដែលឃើញអ្វីដូចភាពទន់ភ្លន់ក្នុងភាពរលូនរបស់វាឡើយ... វាអាចនាំស្រីក្រមុំចេញពីបន្ទប់របស់នាងបាន។ អ្នកណាដែលប្រើភាពទន់ភ្លន់ក្នុងកិច្ចការរបស់ខ្លួន... គេអាចទាញពស់ចេញពីរូងរបស់វាបាន»។ គាត់ក៏បានហៅអ្នកយកទឹកថ្នាំមក ហើយកត់ត្រាវាពីខ្ញុំ៖ «ចូរអ្នកកុំកាត់ផ្តាច់មិត្តភក្តិរបស់អ្នកនៅពេលគេធ្វើខុស... ព្រោះកំហុសនឹងត្រូវបានអភ័យទោសដោយអ្នកដែលមានចិត្តសប្បុរស។ ចូរអ្នកកុំប្រញាប់ប្រញាល់ដាក់ទោសនរណាម្នាក់ដោយអយុត្តិធម៌... ព្រោះលទ្ធផលនៃអយុត្តិធម៌គឺជារឿងអាក្រក់។ ចូរអ្នកកុំរឹងត្អឹងដាក់គេ ហើយចូរអ្នកមានភាពទន់ភ្លន់... ព្រោះដោយភាពទន់ភ្លន់ របួសនឹងជាសះស្បើយ។ ពិតប្រាកដណាស់ ភាពទន់ភ្លន់គឺជាពរជ័យ... ហើយភាពរឹងត្អឹងគឺជាភាពអពមង្គល»។ ចូរដឹងថា មេដឹកនាំមិនគួរប្រើភាពទន់ភ្លន់ក្នុងគ្រប់កាលៈទេសៈនោះទេ ប៉ុន្តែត្រូវបែងចែកប្រជារាស្ត្រជាបីក្រុម ហើយគ្រប់គ្រងពួកគេដោយគោលនយោបាយបី៖ ក្រុមទីមួយ៖ គឺជាអ្នកជិតស្និទ្ធដែលមានគុណធម៌ ត្រូវគ្រប់គ្រងដោយភាពទន់ភ្លន់។ ក្រុមទីពីរ៖ គឺជាអ្នកជិតស្និទ្ធដែលមានចរិតអាក្រក់ ត្រូវគ្រប់គ្រងដោយភាពម៉ឺងម៉ាត់ និងតឹងរ៉ឹង។ ក្រុមទីបី៖ គឺជាប្រជារាស្ត្រទូទៅ ត្រូវគ្រប់គ្រងដោយភាពទន់ភ្លន់ម្តង និងភាពម៉ឺងម៉ាត់ម្តង។ មូស្លីម ប៊ីន គូទៃបះ បាននិយាយថា៖ «មូលដ្ឋានគ្រឹះនៃអំណាច គឺភាពម៉ឺងម៉ាត់ចំពោះអ្នកដែលគួរឱ្យសង្ស័យ និងភាពទន់ភ្លន់ចំពោះអ្នកដែលធ្វើល្អ»។ ស្ដេចមួយអង្គក្នុងចំណោមស្ដេចពែរ្សបានសួរ បាហ្សារជូមីរ៍ ថា៖ «តើអ្វីជាគោលនយោបាយដ៏ប្រសើរបំផុតរបស់មេដឹកនាំ?» គាត់ឆ្លើយថា៖ «គឺការប្រព្រឹត្តចំពោះមនុស្សដែលមានសេរីភាពដោយក្តីស្រឡាញ់សុទ្ធសាធ ប្រព្រឹត្តចំពោះប្រជារាស្ត្រទូទៅដោយការលើកទឹកចិត្ត និងការព្រមាន ហើយប្រព្រឹត្តចំពោះមនុស្សថោកទាបដោយការប្រើអំណាច»។ អ្នកខ្លះបានសូត្រកំណាព្យឱ្យខ្ញុំស្តាប់ថា៖ «ប្រសិនបើអ្នកជាអ្នកដឹកនាំមនុស្សនៅលើផែនដី... ចូរគ្រប់គ្រងមនុស្សដែលមានកិត្តិយសដោយភាពអត់ធ្មត់ និងយុត្តិធម៌។ ហើយគ្រប់គ្រងមនុស្សថោកទាបដោយភាពអាម៉ាស់តែមួយមុខ... ព្រោះភាពអាម៉ាស់គឺស័ក្តិសមបំផុតសម្រាប់មនុស្សថោកទាប»។

លក្ខណៈទីប្រាំមួយ៖ ការរក្សាសេចក្តីសន្យា (អាល់-វ៉ាហ្វា) ដោយសារតែការរក្សាសេចក្តីសន្យា គឺជាគុណធម៌ដ៏ខ្ពង់ខ្ពស់ និងជាចរិយាមារយាទដ៏ប្រពៃ ទើបអល់ឡោះបានបង្គាប់ឱ្យមនុស្សជាតិប្រតិបត្តិ និងបានសរសើរដល់អ្នកដែលអនុវត្តវា។ អល់ឡោះបានមានបន្ទូលថា៖ ﴿ឱបណ្តាអ្នកដែលមានជំនឿទាំងឡាយ! ចូរអ្នករាល់គ្នាបំពេញតាមកិច្ចសន្យាទាំងឡាយចុះ﴾។ ហើយទ្រង់ក៏បានមានបន្ទូលទៀតថា៖ ﴿ពួកគេបំពេញតាមការសច្ចា (ដែលបានបន់ស្រន់) ហើយពួកគេខ្លាចថ្ងៃមួយដែលអំពើអាក្រក់របស់វាបានរាលដាលពាសពេញ﴾។ ការរក្សាសេចក្តីសន្យា គឺជាគុណសម្បត្តិដ៏សក្តិសមសម្រាប់អ្នកដឹកនាំ ព្រោះវាផ្តល់នូវភាពសុខដុមរមនា និងទាក់ទាញចិត្តមនុស្សតាមរយៈការសម្រេចតាមពាក្យសន្យា ឬការរក្សាពាក្យសច្ចាឱ្យបានគង់វង្ស។ អ្នកប្រាជ្ញម្នាក់បានផ្តល់ដំបូន្មានដល់ស្តេចក្នុងសម័យកាលរបស់គាត់ថា៖ «ខ្ញុំសូមណែនាំអ្នកនូវគុណសម្បត្តិបួនយ៉ាង ដែលនឹងធ្វើឱ្យម្ចាស់របស់អ្នក (អល់ឡោះ) ពេញចិត្ត ហើយធ្វើឱ្យប្រជារាស្ត្ររបស់អ្នកមានភាពសុខសាន្ត៖ កុំសន្យាអ្វីដែលអ្នកមិនអាចបំពេញបាន ហើយកុំសន្យាជាមួយអ្នកដែលអ្នកមិនអាចអនុវត្តសកម្មភាពលើរូបគេបានឡើយ។ ព្រោះថាការធ្វើបែបទីមួយ នឹងធ្វើឱ្យបាត់បង់ភាពអស្ចារ្យរបស់អ្នក ហើយការធ្វើបែបទីពីរ នឹងធ្វើឱ្យគេហ៊ានប្រឆាំងនឹងអ្នក។ កុំឱ្យការឡើងទៅកាន់ទីខ្ពស់ដោយងាយស្រួលធ្វើឱ្យអ្នកភ្លេចខ្លួន ប្រសិនបើផ្លូវចុះមកវិញមានភាពលំបាក ហើយកុំមើលងាយអ្នកដែលផ្តល់ដំបូន្មានល្អឱ្យអ្នក ដើម្បីកុំឱ្យកិច្ចការរបស់ប្រជារាស្ត្រត្រូវបិទបាំងពីអ្នក»។ គេតែងតែពោលថា៖ «អ្នកណាដែលរក្សាសេចក្តីសន្យាបានល្អ នោះនឹងទទួលបាននូវភាពស្មោះត្រង់ពីអ្នកដទៃ»។ ហើយគេក៏ពោលទៀតថា៖ «ការរក្សាសេចក្តីសន្យា គឺជាសីលធម៌របស់មនុស្សថ្លៃថ្នូរ ចំណែកឯការបំពានសេចក្តីសន្យា គឺជាសីលធម៌របស់មនុស្សថោកទាប»។ អាប់ប៊ូ អាល់ហាសាន់ អាល់ម៉ាដាអីនី បានរៀបរាប់ថា៖ អ៊ុម៉ារ ប៊ីន អាប់ឌុលអាហ្ស៊ីស (សូមអល់ឡោះមេត្តាប្រោសប្រណីដល់លោក) ស្ទើរតែមិនហ៊ានសន្យាអ្វីឡើយ ដោយសារខ្លាចការបំពានសេចក្តីសន្យា។ ប៉ុន្តែនៅពេលដែលលោកបានសន្យាថា «បាទ/ចាស» លោកមិនអាចនៅស្ងៀមបានឡើយ រហូតទាល់តែលោកបានបំពេញតាមសេចក្តីសន្យានោះ។ បុរសម្នាក់ពីកុលសម្ព័ន្ធតាំមីម បានពោលកំណាព្យអំពីបញ្ហានេះថា៖ «ប្រសិនបើអ្នកនិយាយថា បាទ/ចាស ចំពោះរឿងអ្វីមួយ ចូរធ្វើវាឱ្យសម្រេច ព្រោះពាក្យថា បាទ/ចាស គឺជាបំណុលដែលចាំបាច់សម្រាប់មនុស្សថ្លៃថ្នូរ បើមិនដូច្នោះទេ ចូរនិយាយថា ទេ ដើម្បីឱ្យអ្នកបានសម្រាក និងឱ្យអ្នកដទៃបានសម្រាក ដើម្បីកុំឱ្យមនុស្សម្នានិយាយថា អ្នកជាអ្នកកុហក»។ អ្នកខ្លះទៀតបានពោលកំណាព្យថា៖ «ខ្ញុំបានប្រកាន់ខ្ជាប់នូវពាក្យថា បាទ/ចាស រហូតហាក់ដូចជាអ្នកមិនដែលស្គាល់ អ្វីផ្សេងក្រៅពីពាក្យថា បាទ/ចាស ឡើយ ហើយខ្ញុំបានបដិសេធពាក្យថា ទេ រហូតហាក់ដូចជាអ្នកមិនដែលបានឮ ពាក្យថា ទេ នៅក្នុងសម័យកាល និងប្រជាជាតិមុនៗឡើយ»។ គេតែងតែពោលថា៖ «ការសន្យារបស់មនុស្សថ្លៃថ្នូរ គឺដូចជាការសងបំណុលភ្លាមៗ ចំណែកការសន្យារបស់មនុស្សថោកទាប គឺមានតែការពន្យារពេល និងការដោះសារ»។ គេក៏ពោលទៀតថា៖ «អ្នកដែលមានបញ្ញា នឹងមិនសន្យាអ្វីដែលខ្លួនមិនអាចធ្វើបាន ហើយនឹងមិនសុំអ្វីដែលខ្លួនខ្លាចមិនអាចបំពេញបាន»។ អ្នកប្រាជ្ញម្នាក់បានសូត្រកំណាព្យឱ្យខ្ញុំស្តាប់ថា៖ «កុំនិយាយពាក្យថា បាទ/ចាស ប្រសិនបើអ្នកមិនចង់ បំពេញកិច្ចការអ្វីមួយឱ្យបានសម្រេច ហើយនៅពេលដែលអ្នកនិយាយថា បាទ/ចាស ចូរអត់ធ្មត់ដើម្បីសម្រេចវា ព្រោះការបំពានសេចក្តីសន្យាគឺជាការអាម៉ាស់ ពាក្យថា បាទ/ចាស គឺល្អប្រសើរនៅពេលដែលមិនទាន់មានពាក្យថា ទេ ហើយពាក្យថា ទេ គឺអាក្រក់នៅពេលដែលនិយាយក្រោយពាក្យថា បាទ/ចាស ការនិយាយថា ទេ បន្ទាប់ពីពាក្យថា បាទ/ចាស គឺជាទង្វើដ៏អាក្រក់ ដូច្នេះ ចូរនិយាយថា ទេ តាំងពីដើមមក ប្រសិនបើអ្នកខ្លាចការស្តាយក្រោយ»។

លក្ខណៈទីប្រាំពីរ៖ សច្ចភាព (ភាពស្មោះត្រង់) ចូរដឹងថា សច្ចភាព គឺជាលក្ខណៈដ៏ខ្ពង់ខ្ពស់បំផុត ជាគុណធម៌ដ៏ថ្លៃថ្លាបំផុត និងជាមាគ៌ាដ៏សុវត្ថិភាពបំផុត។ ទាំងបទបញ្ញត្តិនៃសាសនា និងហេតុផលនៃបញ្ញា សុទ្ធតែជំរុញឱ្យប្រកាន់យកសច្ចភាព។ ចំពោះសាសនា គឺដោយសារតែបទបញ្ញត្តិបានតម្រូវឱ្យប្រកាន់ខ្ជាប់នូវសច្ចភាព ទោះបីជាត្រូវជួបនឹងសេចក្តីវិនាសក៏ដោយ ហើយសាសនាបានហាមឃាត់ការកុហក ទោះបីជាការកុហកនោះអាចនាំមកនូវផលប្រយោជន៍ ឬជួយឱ្យរួចផុតពីគ្រោះថ្នាក់ក៏ដោយ ព្រោះអ្នកបង្កើតច្បាប់ (អល់ឡោះ) បានជ្រាបច្បាស់អំពីផលវិបាកនៃរឿងទាំងពីរនេះ។ ចំណែកឯហេតុផលនៃបញ្ញាវិញ គឺជំរុញឱ្យធ្វើអ្វីដែលល្អ និងហាមឃាត់មិនឱ្យធ្វើអ្វីដែលអាក្រក់។ ការកុហកគឺជាទង្វើដែលបញ្ញាស្មារតីយល់ថាអាក្រក់ ជាពិសេសនៅពេលដែលការកុហកនោះមិនបាននាំមកនូវផលប្រយោជន៍ ឬមិនបានជួយឱ្យរួចផុតពីគ្រោះថ្នាក់អ្វីឡើយ។ រ៉សូលរបស់អល់ឡោះ ﷺ បានមានប្រសាសន៍ថា៖ «ចូរប្រកាន់ខ្ជាប់នូវសច្ចភាព ទោះបីជាអ្នកឃើញថាវាអាចនាំឱ្យអ្នកជួបនឹងសេចក្តីវិនាសក៏ដោយ ព្រោះការពិតសេចក្តីសង្គ្រោះគឺស្ថិតនៅក្នុងសច្ចភាពនោះ។ ហើយចូរជៀសវាងការកុហក ទោះបីជាអ្នកឃើញថាវាអាចជួយឱ្យអ្នករួចផុតពីគ្រោះថ្នាក់ក៏ដោយ ព្រោះការពិតសេចក្តីវិនាសគឺស្ថិតនៅក្នុងការកុហកនោះ»។ អ្នកប្រាជ្ញម្នាក់បានពោលថា៖ «ចូរចៀសវាងការកុហកនៅពេលដែលអ្នកយល់ថាវាផ្តល់ផលប្រយោជន៍ដល់អ្នក ព្រោះតាមពិតវាផ្តល់ទោសដល់អ្នក។ ហើយចូរប្រកាន់យកសច្ចភាពនៅពេលដែលអ្នកយល់ថាវាផ្តល់ទោសដល់អ្នក ព្រោះតាមពិតវាផ្តល់ផលប្រយោជន៍ដល់អ្នក»។ ជនជាតិអារ៉ាប់តែងពោលថា៖ «ការមានកេរ្តិ៍ឈ្មោះល្អដោយសារភាពស្មោះត្រង់ក្នុងពេលលំបាក ប្រសើរជាងការមានទ្រព្យសម្បត្តិស្តុកស្តម្ភដោយសារភាពអាម៉ាស់»។ មានអ្នកប្រាជ្ញម្នាក់បានសូត្រកំណាព្យប្រាប់ខ្ញុំថា៖ «ចូរហ្វឹកហាត់អណ្តាតរបស់អ្នកឱ្យនិយាយតែពាក្យពិត អ្នកនឹងទទួលបានជោគជ័យពីវា ព្រោះអណ្តាតតែងតែស៊ាំទៅនឹងអ្វីដែលអ្នកបានហ្វឹកហាត់វា វាត្រូវបានចាត់តាំងឱ្យបំពេញតាមអ្វីដែលអ្នកបានបង្រៀនវា ដូច្នេះ ចូរជ្រើសរើសអ្វីដែលល្អសម្រាប់ខ្លួនឯង ហើយពិនិត្យមើលថាតើអ្នកនឹងទទួលបានការកើនឡើងយ៉ាងដូចម្តេច»។ អាល់-មុហัลឡាប់ បានពោលថា៖ «គ្មានអ្វីដែលធ្វើឱ្យស្តេចដ៏ក្លាហានមានអំណាចខ្លាំងក្លាជាងសច្ចភាពនោះឡើយ»។ គេតែងពោលថា៖ «ស្តេចគួរតែជាអ្នកស្មោះត្រង់ ដើម្បីឱ្យអ្នកក្រោមបង្គាប់ជឿជាក់លើពាក្យសន្យារបស់ទ្រង់ ហើយគួរតែជាអ្នកដឹងគុណ ដើម្បីឱ្យទ្រង់ទទួលបានការបន្ថែមនូវពរជ័យ»។ អាល់-អះណាហ្វ ប៊ីន កៃស៍ បានពោលថា៖ «មនុស្សគ្រប់រូបគួរតែប្រកាន់យកសច្ចភាព ហើយអ្នកដែលគួរតែប្រកាន់យកវាជាងគេបំផុតគឺស្តេច ព្រោះអ្វីដែលជំរុញឱ្យមនុស្សកុហកគឺភាពទន់ខ្សោយនៃចិត្ត ហើយស្តេចមិនគួរជាមនុស្សដែលមានចិត្តទន់ខ្សោយនោះឡើយ»។ អ្នកអក្សរសាស្ត្រម្នាក់បានពោលថា៖ «ចូរអ្នកក្លាយជាមនុស្សស្មោះត្រង់ក្នុងគ្រប់រឿងដែលអ្នកនិយាយ ហើយកុំក្លាយជាអ្នកកុហកឱ្យសោះ បើមិនដូច្នោះទេ អ្នកនឹងត្រូវគេហៅថាជាអ្នកប្រកបដោយភាពត្រឡប់ត្រឡិន (មូណាហ្វិកហ៍)»។ អ្នកប្រាជ្ញម្នាក់បានពោលថា៖ «សេចក្តីសុខដំបូងរបស់ស្តេចគឺសច្ចភាពរបស់ទ្រង់ ហើយសេចក្តីវិនាសដំបូងរបស់ទ្រង់គឺអយុត្តិធម៌របស់ទ្រង់»។

លក្ខណៈទីប្រាំបី៖ សេចក្តីមេត្តាករុណា (អារ៉ាហ្វះ) ចូរដឹងថា សេចក្តីមេត្តាករុណា គឺជាគុណធម៌ដ៏ថ្លៃថ្នូរមួយ ដែលអ្នកដឹកនាំចាំបាច់ត្រូវមាន។ ព្រោះវាជាកត្តាជំរុញឱ្យពួកគេការពារប្រជាជាតិ ផ្តល់សេចក្តីអាណិតអាសូរយ៉ាងពេញលេញដល់ប្រជារាស្ត្រ មានចិត្តសន្តោសដល់អ្នកទន់ខ្សោយ ធ្វើអំពើល្អចំពោះពួកគេ និងការពារពួកគេពីការឈឺចាប់។ រ៉សូលរបស់អល់ឡោះ (ស.ល.វ) បានមានប្រសាសន៍ថា៖ «ចូរស្វែងរកសេចក្តីល្អពីអ្នកដែលមានចិត្តមេត្តាករុណាក្នុងចំណោមប្រជាជាតិរបស់ខ្ញុំ ហើយចូររស់នៅក្រោមការការពាររបស់ពួកគេចុះ»។ ហើយទ្រង់ក៏បានមានប្រសាសន៍ថា៖ «អល់ឡោះគឺជាអ្នកមានសេចក្តីមេត្តា ហើយទ្រង់មិនមេត្តាដល់បាវបម្រើរបស់ទ្រង់ឡើយ លើកលែងតែអ្នកដែលមានចិត្តមេត្តាប៉ុណ្ណោះ។ ចូរមេត្តាដល់អ្នកដែលនៅលើផែនដី នោះអ្នកដែលនៅលើមេឃ (អល់ឡោះ) នឹងមេត្តាដល់អ្នក»។ មានការរាយការណ៍ពីលោកម៉ាលិកថា លោកអ៊ូម៉ារ ប៊ីន អាល់ខាត់ថប (រ.ឌ) បានហៅបុរសម្នាក់មកដើម្បីតែងតាំងឱ្យកាន់តំណែងនៅទីក្រុងមួយក្នុងតំបន់សាំ (ស៊ីរី)។ ខណៈនោះ កូនតូចរបស់លោកអ៊ូម៉ារ (រ.ឌ) បានមកដល់ ហើយលោកក៏បានឱបកូននោះមកដាក់លើទ្រូង រួចថើបកូន។ បុរសនោះក៏និយាយថា៖ «ឱមេដឹកនាំនៃអ្នកជំនឿអើយ! លោកថើបកូនដែរឬ?»។ លោកអ៊ូម៉ារឆ្លើយថា៖ «បាទ»។ បុរសនោះនិយាយថា៖ «សូមស្បថនឹងអល់ឡោះ ខ្ញុំមានកូនជាច្រើន ប៉ុន្តែខ្ញុំមិនដែលថើបពួកគេសូម្បីតែម្នាក់»។ លោកអ៊ូម៉ារក៏មានប្រសាសន៍ទៅកាន់គាត់ថា៖ «អ្នកមិនមេត្តាកូនរបស់អ្នក ហើយមិនមានចិត្តសន្តោសដល់ពួកគេផង ចុះទម្រាំអ្នកទៅមេត្តាដល់ប្រជាជនវិញ តើនឹងទៅជាយ៉ាងណា?»។ បន្ទាប់មក លោកក៏ដកតំណែងគាត់ចេញ ហើយមិនឱ្យគាត់ធ្វើការនោះឡើយ រួចមានប្រសាសន៍ថា៖ «មេដឹកនាំដែលគ្មានសេចក្តីមេត្តាដល់ប្រជារាស្ត្ររបស់ខ្លួន គឺមិនស័ក្តិសមនឹងតំណែងឡើយ»។ លោកម៉ាលិកបានរាយការណ៍ទៀតថា លោកអ៊ូម៉ារ ប៊ីន អាល់ខាត់ថប (រ.ឌ) បានធ្វើដំណើរតាមផ្លូវទៅកាន់ទីក្រុងម៉ាកកាស់ ហើយបានឃើញអ្នកគង្វាលម្នាក់កំពុងឃ្វាលចៀមនៅក្នុងកន្លែងមួយដែលស្ងួតហួតហែង។ លោកក៏ហៅគាត់មក ហើយនិយាយថា៖ «ចូររកកន្លែងណាដែលមានស្មៅខៀវស្រងាត់ ហើយនាំវាទៅទីនោះចុះ»។ បន្ទាប់មកលោកបានមានប្រសាសន៍ថា៖ «អ្នកគង្វាលគ្រប់រូប នឹងត្រូវសួរនាំអំពីហ្វូងសត្វដែលខ្លួនបានឃ្វាល»។ លោកអាស្លាម ដែលជាអ្នកបម្រើរបស់លោកអ៊ូម៉ារ (រ.ឌ) បានរៀបរាប់ថា៖ «នៅយប់មួយ លោកអ៊ូម៉ារបានដើរល្បាតក្នុងទីក្រុងម៉ាឌីណាស់ជាមួយខ្ញុំ។ ស្រាប់តែលោកបានឃើញស្ត្រីម្នាក់នៅក្នុងផ្ទះរបស់នាង មានក្មេងៗជាច្រើននៅជុំវិញនាងកំពុងយំ ហើយនាងកំពុងដុតភ្លើងក្រោមឆ្នាំង។ លោកបានទៅជិតទ្វារផ្ទះនាង ហើយសួរថា៖ ឱបាវបម្រើរបស់អល់ឡោះអើយ! តើក្មេងៗទាំងនេះយំរឿងអ្វី? នាងឆ្លើយថា៖ ព្រោះតែភាពអត់ឃ្លាន។ លោកសួរថា៖ តើមានអ្វីនៅក្នុងឆ្នាំងនេះ? នាងឆ្លើយថា៖ ខ្ញុំដាក់ទឹកចូលក្នុងឆ្នាំង ដើម្បីបោកបញ្ឆោតពួកគេថាមានអាហារ ដើម្បីឱ្យពួកគេស្ងប់ចិត្តរហូតដល់គេងលក់»។ លោកអាស្លាមបន្តថា៖ «លោកអ៊ូម៉ារ (រ.ឌ) បានអង្គុយចុះ ហើយយំយ៉ាងខ្លាំង។ បន្ទាប់មកលោកក៏ក្រោកឡើងទៅកាន់ឃ្លាំងស្បៀង (បៃតុលម៉ាល) ហើយយកបាវមួយដាក់ម្សៅ ខ្លាញ់ សាច់ ផ្លែត្មាត សម្លៀកបំពាក់ និងប្រាក់ រហូតពេញបាវ។ រួចលោកនិយាយថា៖ ឱអាស្លាមអើយ! ចូរលើកបាវនេះដាក់លើខ្នងខ្ញុំ។ ខ្ញុំនិយាយថា៖ ឱមេដឹកនាំនៃអ្នកជំនឿអើយ! ខ្ញុំនឹងលើកជំនួសលោក។ លោកឆ្លើយថា៖ មិនបានទេ! ចូរលើកដាក់លើខ្នងខ្ញុំមក ព្រោះខ្ញុំនឹងត្រូវសួរនាំជំនួសពួកគេនៅថ្ងៃបរលោក។ លោកបានលើកបាវនោះដោយខ្លួនឯងរហូតដល់ផ្ទះស្ត្រីនោះ។ លោកបានយកឆ្នាំងមកដាក់ម្សៅ ខ្លាញ់ និងផ្លែត្មាត រួចកូរ និងផ្លុំភ្លើងក្រោមឆ្នាំង។ លោកអាស្លាមនិយាយថា៖ លោកអ៊ូម៉ារមានពុកចង្ការក្រាស់ ខ្ញុំបានឃើញផ្សែងហុយចេញពីចន្លោះពុកចង្ការរបស់លោក រហូតដល់អាហារឆ្អិន។ បន្ទាប់មកលោកបានដួសឱ្យពួកគេញ៉ាំរហូតដល់ឆ្អែត។ លោកបានចេញមកក្រៅ ហើយអង្គុយនៅក្បែរទ្វារផ្ទះពួកគេដូចជាសត្វតោ (ការពារ)។ ខ្ញុំខ្លាចមិនហ៊ាននិយាយជាមួយលោកឡើយ។ លោកអង្គុយនៅទីនោះរហូតដល់ក្មេងៗលេងសើច និងសើចសប្បាយ។ បន្ទាប់មកលោកក៏ក្រោកឡើង ហើយនិយាយថា៖ ឱអាស្លាមអើយ! តើអ្នកដឹងទេថាហេតុអ្វីបានជាខ្ញុំអង្គុយនៅទីនេះ? ខ្ញុំឆ្លើយថា៖ មិនដឹងទេ ឱមេដឹកនាំនៃអ្នកជំនឿអើយ! លោកមានប្រសាសន៍ថា៖ ខ្ញុំបានឃើញពួកគេយំ ខ្ញុំមិនចង់ចាកចេញទៅណាឡើយរហូតទាល់តែឃើញពួកគេសើចសប្បាយ។ នៅពេលពួកគេសើច ខ្ញុំក៏មានចិត្តស្ងប់»។ មានការរៀបរាប់ថា នៅពេលលោកអ៊ូម៉ារ ប៊ីន អាប់ឌុលអាហ្ស៊ីស (រ.ឌ) ឡើងកាន់តំណែងជាខាលីហ្វះ លោកបានហៅលោកមូហាំម៉ាត់ (ﷺ) ប៊ីន កាអាប់ អាល់គួរ៉ូហ្ស៊ី មកជួប ហើយនិយាយថា៖ «ចូរណែនាំខ្ញុំអំពីរបៀបដឹកនាំប្រជារាស្ត្រឱ្យទទួលបានជោគជ័យ»។ លោកមូហាំម៉ាត់ (ﷺ)បានឆ្លើយថា៖ «ប្រសិនបើលោកចង់រួចផុតពីការដាក់ទោសរបស់អល់ឡោះ ចូរចាត់ទុកអ្នកចាស់ទុំក្នុងចំណោមមូស្លីមដូចជាឪពុករបស់អ្នក អ្នកដែលមានវ័យកណ្តាលដូចជាបងប្អូនរបស់អ្នក និងក្មេងៗដូចជាកូនរបស់អ្នក។ ចូរគោរពឪពុករបស់អ្នក មេត្តាដល់បងប្អូនរបស់អ្នក និងសន្តោសដល់កូនរបស់អ្នក»។ លោកណាស៊ីរ ប៊ីន សាយយ៉ារ អាល់គីណានី បាននិយាយថា៖ «ពួកមេដឹកនាំទួគីធ្លាប់និយាយថា មេដឹកនាំដ៏អស្ចារ្យគួរតែមានគុណសម្បត្តិដប់យ៉ាង៖ បួនយ៉ាងដូចសត្វស្លាប និងប្រាំមួយយ៉ាងដូចសត្វព្រៃ។ នោះគឺ៖ ចិត្តទូលាយដូចមាន់ជល់, សេចក្តីមេត្តាដូចមេមាន់, ការប្រុងប្រយ័ត្នដូចសត្វក្រៀល, ការប្រុងជើងការដូចសត្វក្អែក, ការតស៊ូដូចជ្រូកព្រៃ, ចិត្តក្លាហានដូចសត្វតោ, ការវាយលុកដូចសត្វចចក, ការបោកបញ្ឆោតដូចសត្វកញ្ជ្រោង, ការអត់ធ្មត់ដូចសត្វឆ្កែ និងភាពរឹងមាំដូចសត្វកន្លាត»។ អ្នកប្រាជ្ញខ្លះបាននិយាយថា៖ «មេដឹកនាំដែលល្អបំផុត គឺអ្នកដែលធ្វើឱ្យប្រជារាស្ត្រស្រឡាញ់ខ្លួន ដូចដែលខ្លួនធ្វើឱ្យពួកគេកោតខ្លាច។ វានឹងមិនអាចសម្រេចបានឡើយ លុះត្រាតែគាត់អនុវត្តគុណសម្បត្តិប្រាំយ៉ាង៖ គោរពអ្នកមានកិត្តិយស, មេត្តាដល់អ្នកទន់ខ្សោយ, ជួយសង្គ្រោះអ្នកដែលកំពុងជួបទុក្ខលំបាក, ការពារការឈ្លានពានពីសត្រូវ និងធានាសុវត្ថិភាពផ្លូវថ្នល់សម្រាប់អ្នកដំណើរ។ ប្រសិនបើមេដឹកនាំខ្វះខាតចំណុចណាមួយក្នុងចំណោមនេះ នោះប្រជារាស្ត្រនឹងមានចិត្តស្អប់ខ្ពើមគាត់ ទៅតាមកម្រិតដែលគាត់បានបាត់បង់គុណធម៌ទាំងនោះ»។