មាគ៌ាដែលត្រូវដើរតាមក្នុងកិច្ចការដឹកនាំ

លក្ខណៈទីប្រាំបួន៖ ការអត់ធ្មត់ (អស្-សប៊រ) ចូរដឹងថា ការអត់ធ្មត់របស់មេដឹកនាំមានច្រើនប្រភេទ។ ប្រភេទដែលសមស្របបំផុតសម្រាប់សៀវភៅរបស់ខ្ញុំនេះ គឺការអត់ធ្មត់របស់មេដឹកនាំ ដែលមានកម្លាំងបីយ៉ាង៖ កម្លាំងទីមួយគឺកម្លាំងនៃភាពអត់ឱន (ហ៊ីលម៍) ដែលផលរបស់វាគឺការលើកលែងទោស។ កម្លាំងទីពីរគឺកម្លាំងនៃការថែរក្សាការពារ ដែលផលរបស់វាគឺការកសាងនគរ។ កម្លាំងទីបីគឺកម្លាំងនៃភាពក្លាហាន ដែលផលរបស់វាចំពោះមេដឹកនាំគឺភាពនឹងនរ ព្រោះការប្រញាប់ប្រញាល់ចូលក្នុងសមរភូមិដោយគ្មានការពិចារណា គឺជាភាពរោលរាល និងខ្វះការគិត។ ការអត់ធ្មត់គឺជាមេនៃលក្ខណៈដ៏ប្រសើរទាំងឡាយ។ ដោយហេតុនេះហើយ ទើបរ៉សូល (ស.អ.វ) បានមានប្រសាសន៍ថា៖ «ចំណេះដឹងគឺជាមិត្តជិតស្និទ្ធរបស់អ្នកជំនឿ, ភាពអត់ឱនគឺជាទីប្រឹក្សារបស់វា, បញ្ញាគឺជាអ្នកដឹកនាំផ្លូវរបស់វា, ការប្រតិបត្តិគឺជាអ្នកបញ្ជាការរបស់វា, ភាពទន់ភ្លន់គឺជាឪពុករបស់វា, សេចក្តីល្អគឺជាបងប្អូនរបស់វា ហើយការអត់ធ្មត់គឺជាមេបញ្ជាការកងទ័ពរបស់វា»។ គោលបំណងមិនមែនចង់លើកតម្កើងការអត់ធ្មត់ឱ្យលើសពីចំណេះដឹង និងបញ្ញានោះទេ ប៉ុន្តែចង់បញ្ជាក់ថា ភាពនឹងនរលើលក្ខណៈសម្បត្តិទាំងនេះ គឺកើតឡើងបានដោយសារការអត់ធ្មត់។ ព្រោះអត្ថន័យនៃការអត់ធ្មត់គឺភាពនឹងនរ ការទប់ចិត្ត និងការគ្រប់គ្រងខ្លួនឯង។ ដូច្នេះ អ្នកណាដែលមានលក្ខណៈសម្បត្តិទាំងនេះ ប៉ុន្តែមិនមានការអត់ធ្មត់ នោះនៅពេលដែលលក្ខណៈទាំងនោះបាត់បង់ទៅ វានឹងដូចជាអ្នកដែលមិនដែលបានប្រកបដោយលក្ខណៈទាំងនោះឡើយ។ ការអត់ធ្មត់គឺជាអ្នកគ្រប់គ្រងលក្ខណៈដ៏ថ្លៃថ្នូរទាំងឡាយ ដូចជាមេបញ្ជាការដែលគ្រប់គ្រងកងទ័ពរបស់ខ្លួន។ មានគេនិយាយថា នៅលើផ្ទាំងសិលាពណ៌លឿងដែលព្យួរនៅក្នុងវិមានដ៏ធំបំផុតរបស់ជនជាតិពែរ្ស មានសរសេរថា៖ «ដូចជាដែកដែលស្រឡាញ់មេដែកយ៉ាងណា ជ័យជម្នះក៏ស្រឡាញ់ការអត់ធ្មត់យ៉ាងនោះដែរ។ ដូច្នេះ ចូរអត់ធ្មត់ចុះ អ្នកនឹងទទួលបានជ័យជម្នះ»។ អ្នកប្រាជ្ញម្នាក់បានសូត្រកំណាព្យឱ្យខ្ញុំស្តាប់ថា៖ «ខ្ញុំបានរកឃើញថា - ហើយពាក្យដែលល្អបំផុតគឺពាក្យដែលគួរឱ្យសរសើរ - ការអត់ធ្មត់មានផលវិបាកដែលគួរឱ្យសរសើរ។ ហើយកម្រនឹងមានអ្នកណាដែលខិតខំប្រឹងប្រែងក្នុងកិច្ចការមួយ ហើយអមដំណើរដោយការអត់ធ្មត់ ក្រៅពីទទួលបានជ័យជម្នះឡើយ»។ អ្នកប្រាជ្ញអារ៉ាប់ម្នាក់បាននិយាយថា៖ «គ្មាននរណាម្នាក់ថ្លឹងថ្លែងរវាងការអត់ធ្មត់ និងការតក់ស្លុត (ការអស់សង្ឃឹម) ក្រៅពីឃើញថាវាមានភាពខុសគ្នាឆ្ងាយនោះទេ។ ការអត់ធ្មត់គឺជាសកម្មភាពខាងក្រៅដ៏ល្អ និងមានផលវិបាកដ៏គួរឱ្យសរសើរ ចំណែកការតក់ស្លុតមិនអាចជំនួសអ្វីបានឡើយ។ ប្រសិនបើវាមានរូបរាង ការអត់ធ្មត់នឹងក្លាយជាអ្នកឈ្នះដោយសារភាពល្អនៃរូបរាង និងភាពថ្លៃថ្នូរនៃធម្មជាតិរបស់វា»។ អ្នកប្រាជ្ញម្នាក់ទៀតបាននិយាយថា៖ «គ្រោះថ្នាក់ដែលកើតឡើងមានពីរប្រភេទ៖ ទីមួយ គឺប្រភេទដែលគ្មានល្បិចកលអ្វីអាចដោះស្រាយបាន ដូច្នេះត្រូវដោះស្រាយវាដោយការអត់ធ្មត់ជាប្រចាំ និងការមិនខ្វល់ខ្វាយពីវា។ ទីពីរ គឺប្រភេទដែលអាចប្រើល្បិចកលដោះស្រាយបាន ដូច្នេះត្រូវដោះស្រាយវាដោយការអត់ធ្មត់រង់ចាំរហូតដល់ពេលដែលល្បិចកលនោះអាចអនុវត្តបាន»។ អ្នកប្រាជ្ញម្នាក់ទៀតបានពោលថា៖ «អ្នកណាដែលជិះលើខ្នងនៃការអត់ធ្មត់ គេនឹងដាក់ជើងរបស់គេ ក្នុងទីធ្លានៃភាពសុខស្រួល និងភាពងាយស្រួល។ ការអត់ធ្មត់គឺជាសិរីមង្គល ហើយតាមរយៈវា មនុស្សម្នាក់អាចការពារខ្លួន ពីការក្បត់បាន»។ អ្នកម្នាក់ទៀតបានពោលថា៖ «ចូរអត់ធ្មត់នៅពេលដែលគ្រោះថ្នាក់មកដល់ គ្មានអ្នកណាដែលប្រកាន់ខ្ជាប់នូវការអត់ធ្មត់ហើយត្រូវខកបំណងឡើយ។ ការអត់ធ្មត់គឺជាអ្វីដែលល្អបំផុតដែលអ្នកគួរប្រកាន់ខ្ជាប់ ហើយវាគឺជាអ្វីដែលល្អបំផុតសម្រាប់បំពេញក្នុងចិត្ត»។ លោក ហាសាន់ អាល់បាសរី (រ.ហ) បាននិយាយថា៖ «យើងបានសាកល្បង ហើយអ្នកដែលបានសាកល្បងមុនៗក៏បានសាកល្បងដែរ យើងមិនឃើញអ្វីដែលមានប្រយោជន៍ជាងការអត់ធ្មត់ឡើយ។ កិច្ចការទាំងឡាយត្រូវបានព្យាបាលដោយការអត់ធ្មត់ ហើយវាមិនអាចព្យាបាលដោយអ្វីផ្សេងក្រៅពីវាបានឡើយ»។ មានរាយការណ៍ពី ស៊ូឡៃម៉ាន ប៊ីន ដាវូដ (អ.ស) ថា៖ «យើងបានរកឃើញថា ជីវិតដ៏ល្អបំផុតរបស់យើងគឺការអត់ធ្មត់»។ លោក អ៊ីសា ប៊ីន ម៉ារយ៉ាម (អ.ស) តែងតែនិយាយថា៖ «ឱក្រុមអ្នកបម្រើ (ហាវ៉ារីយូន) អើយ! អ្នកទាំងឡាយនឹងមិនទទួលបានអ្វីដែលអ្នកប្រាថ្នាឡើយ ក្រៅពីការអត់ធ្មត់លើអ្វីដែលអ្នកស្អប់»។ នីហ្សល ប៊ីន ហូរ៉ៃស៍ បានពោលថា៖ «នៅថ្ងៃដែលហាក់ដូចជាអ្នកដែលត្រូវភ្លើងឆេះ ទោះបីមិនមែនជាភ្លើងពិតប្រាកដ ក៏ដូចជាការឈរលើរងើកភ្លើងដែរ។ យើងបានអត់ធ្មត់ចំពោះវា រហូតដល់វាស្ងប់ទៅវិញ ព្រោះថាភាពលំបាកទាំងឡាយ នឹងត្រូវដោះស្រាយដោយការអត់ធ្មត់»។ អ្នកម្នាក់ទៀតបានពោលថា៖ «ខ្ញុំបានឃើញថា ផលវិបាកនៃការអត់ធ្មត់ នាំម្ចាស់របស់វាទៅរកភាពងាយស្រួល។ វាជៀសមិនផុតពីភាពលំបាក និងភាពងាយស្រួលនោះទេ ព្រោះវាជាកង់នៃពេលវេលា។ ដូចដែលភាពងាយស្រួលធ្វើឱ្យម្ចាស់របស់វាសប្បាយចិត្ត ដូច្នេះហើយ គេក៏ត្រូវតែអត់ធ្មត់ចំពោះភាពលំបាកដែរ»។ អ្នកម្នាក់ទៀតបានពោលថា៖ «ការអត់ធ្មត់គឺសមរម្យជាងសម្រាប់ភាពថ្លៃថ្នូររបស់មនុស្ស ជាងការតក់ស្លុតដែលបំផ្លាញភាពថ្លៃថ្នូរនោះ។ អ្នកណាដែលប្រកាន់ខ្ជាប់នូវការអត់ធ្មត់ក្នុងគ្រប់កាលៈទេសៈ គេនឹងក្លាយជាអ្នកដែលជ្រើសរើសបានល្អបំផុតក្នុងថ្ងៃរបស់គេ»។ អ្នកម្នាក់ទៀតបានពោលថា៖ «កុំអស់សង្ឃឹមឱ្យសោះ ទោះបីជាការទាមទារនោះមានរយៈពេលយូរក៏ដោយ ប្រសិនបើអ្នកមានការអត់ធ្មត់ អ្នកនឹងឃើញផ្លូវចេញ។ វាជារឿងធម្មតាសម្រាប់អ្នកអត់ធ្មត់ដែលនឹងទទួលបានអ្វីដែលខ្លួនត្រូវការ ហើយអ្នកដែលគោះទ្វារជានិច្ច ទីបំផុតនឹងបានចូលទៅខាងក្នុង»។

គុណធម៌ទីដប់៖ ការអភ័យទោស (អាល់-អ័ហ្វវុ) ចូរដឹងថា គុណធម៌នៃការអភ័យទោស គឺជាលក្ខណៈដ៏សក្តិសមបំផុតសម្រាប់អ្នកដឹកនាំ ព្រោះវាបង្កប់នូវគុណតម្លៃដ៏ខ្ពង់ខ្ពស់ និងនាំមកនូវផលប្រយោជន៍ដ៏ពេញលេញដល់ប្រជារាស្ត្រ។ នៅពេលដែលអ្នកដឹកនាំដាក់ទោសចំពោះកំហុសតូចតាច គិតគូរដេញដោលរាល់កំហុសបន្តិចបន្តួច និងមិនព្រងើយកន្តើយចំពោះកំហុសធំដុំនោះ វានឹងធ្វើឱ្យកេរ្តិ៍ឈ្មោះរបស់គាត់អាប់ឱន និងធ្វើឱ្យចិត្តគំនិតរបស់គាត់ខូចខាត។ អ៊ុម៉ារ ប៊ីន អាល់-ខាតតប (សូមអល់ឡោះពេញចិត្តនឹងលោក) បានមានប្រសាសន៍ថា៖ «ភាពត្រឹមត្រូវបំផុតគឺនៅពេលដែលយើងមានកំហឹង ហើយការអភ័យទោសដ៏ប្រសើរបំផុតគឺនៅពេលដែលយើងមានអំណាច»។ ពិតជាអាក្រក់ណាស់ នៅពេលដែលអ្នកមានអំណាចសងសឹកទៅលើអ្នកដែលស្ថិតនៅក្រោមបង្គាប់។ មូអាវីយ៉ះ (សូមអល់ឡោះពេញចិត្តនឹងលោក) តែងតែនិយាយថា៖ «មនុស្សដែលសក្តិសមបំផុតក្នុងការអភ័យទោស គឺអ្នកដែលមានអំណាចក្នុងការដាក់ទោស ហើយមនុស្សដែលខ្វះខាតបញ្ញាជាងគេ គឺអ្នកដែលសង្កត់សង្កិនអ្នកដែលទន់ខ្សោយជាងខ្លួន»។ មានរឿងនិទានថា មានបុគ្គលម្នាក់ក្នុងចំណោមមេដឹកនាំនៃកុលសម្ព័ន្ធគួរ៉ៃស៍កាលពីអតីតកាល បានតាមរកបុរសម្នាក់។ នៅពេលដែលគាត់ចាប់បានបុរសនោះ គាត់បាននិយាយថា៖ «ប្រសិនបើមិនមែនដោយសារតែអំណាចធ្វើឱ្យកំហឹងរលាយបាត់ទេនោះ ខ្ញុំនឹងសងសឹកអ្នក»។ បន្ទាប់មកគាត់ក៏ដោះលែងបុរសនោះ ហើយចាប់តាំងពីពេលនោះមក បុរសនោះក៏បានកែប្រែខ្លួនជាមនុស្សល្អ។ ស៊ូឡៃម៉ាន ប៊ីន អាប់ឌុលម៉ាលិក បានខឹងសម្បារនឹង ខាលីដ ប៊ីន អាប់ឌុលឡាហ៍ អាល់-កាសរី។ នៅពេលដែល ខាលីដ ចូលទៅជួប គាត់បាននិយាយថា៖ «ឱ អមៀរុលមូមិនីន (មេដឹកនាំនៃអ្នកជំនឿ) អើយ! ពិតណាស់អំណាចធ្វើឱ្យកំហឹងរលាយបាត់ ហើយលោកគឺជាអ្នកដែលមានកិត្តិយសខ្ពង់ខ្ពស់លើសពីការដាក់ទោស។ ប្រសិនបើលោកអភ័យទោស នោះគឺដោយសារលោកជាអ្នកមានគុណធម៌នេះ ហើយប្រសិនបើលោកដាក់ទោស នោះគឺដោយសារខ្ញុំជាអ្នកសមនឹងទទួលបានវា»។ ទីបំផុត ស៊ូឡៃម៉ាន ក៏បានអភ័យទោសឱ្យគាត់។ អល់ឡោះគឺជាអ្នកដែលដឹងច្បាស់បំផុត។ មានរឿងនិទានថា នៅពេលដែលអាល់-ម៉ាមូន ចាប់បានពូរបស់គាត់ឈ្មោះ អ៊ីប្រាហ៊ីម ប៊ីន អាល់-ម៉ាហ៍ឌី គាត់បានហៅក្រុមមនុស្សជំនិតមកជួប ហើយបញ្ជាឱ្យនាំខ្លួនអ្នកទោសមក។ នៅពេលដែល អ៊ីប្រាហ៊ីម ចូលមកដល់ដោយមានច្រវាក់ជាប់ជើង គាត់បាននិយាយថា៖ «សូមសន្តិភាពមានដល់លោក ឱ អមៀរុលមូមិនីន!»។ អាល់-ម៉ាមូន តបថា៖ «សូមអល់ឡោះកុំឱ្យសន្តិភាពមានដល់អ្នក ហើយកុំឱ្យអល់ឡោះថែរក្សាអ្នកឡើយ!»។ អ៊ីប្រាហ៊ីម តបវិញថា៖ «ឱ អមៀរុលមូមិនីន សូមលោកចិត្តត្រជាក់ចុះ»។ បន្ទាប់មកគាត់ក៏សូត្រកំណាព្យថា៖ «ខ្ញុំជាអ្នកប្រព្រឹត្តខុស ហើយការអភ័យទោសគឺមានទូលំទូលាយ... ប្រសិនបើគ្មានកំហុស ក៏គ្មាននរណាចេះអភ័យទោសដែរ។ ខ្ញុំស្រវឹងទើបធ្វើឱ្យកែវស្រាបង្ហាញនូវអ្វីដែលលោកស្អប់... ហើយភាពស្រវឹងមិនអាចស្មើនឹងភាពស្វាងឡើយ។ ប្រសិនបើលោកអភ័យទោសឱ្យខ្ញុំ នោះលោកនឹងទទួលបាននូវគុណធម៌ដ៏ទូលំទូលាយ... ហើយបើមិនដូច្នោះទេ លោកនឹងបាត់បង់ឱកាសដ៏ល្អនេះ»។ បន្ទាប់មកគាត់និយាយថា៖ «ឱ អមៀរុលមូមិនីន! លោកគឺជាអ្នកដែលមានសិទ្ធិសងសឹក ហើយអំណាចធ្វើឱ្យកំហឹងរលាយបាត់។ ខ្ញុំបានក្លាយជាអ្នកដែលនៅក្រោមលោក ដូចដែលលោកបានក្លាយជាអ្នកដែលមានអំណាចអភ័យទោស។ ប្រសិនបើលោកដាក់ទោស នោះគឺដោយសារសិទ្ធិរបស់លោក ហើយបើលោកអភ័យទោស នោះគឺដោយសារសេចក្តីសប្បុរសរបស់លោក»។ អាល់-ម៉ាមូន បានឱនមុខចុះមួយសន្ទុះ រួចងើបមុខឡើងហើយនិយាយថា៖ «អ្នកទាំងពីរនេះ (អាល់-អាប់បាស និង អាល់-មុតតាស៊ីម) បានណែនាំឱ្យខ្ញុំសម្លាប់អ្នក»។ អ៊ីប្រាហ៊ីម តបថា៖ «ពួកគេណែនាំតាមរបៀបដែលមនុស្សដូចពួកគេណែនាំដល់មនុស្សដូចលោក នៅពេលដែលខ្ញុំបានប្រព្រឹត្តកំហុសបែបនេះ»។ អាល់-ម៉ាមូន ក៏និយាយថា៖ «ឱ ធូហ្សាម៉ះ! ពិតណាស់មានពាក្យសម្តីខ្លះប្រៀបដូចជាត្បូងពេជ្រដែលតាក់តែងលើកញ្ចឹងកស្ត្រី ហើយនេះគឺជាពាក្យសម្តីទាំងនោះ។ ឱ ក្មេងប្រុស! ចូរដោះច្រវាក់ចេញពីពូរបស់ខ្ញុំ»។ អាល់-ម៉ាមូន តែងតែនិយាយថា៖ «ការអភ័យទោសមិនធ្វើឱ្យខ្ញុំខាតបង់អ្វីឡើយ ហើយខ្ញុំប្រាថ្នាចង់ឱ្យអ្នកប្រព្រឹត្តកំហុសទាំងឡាយបានដឹងពីភាពអត់ធ្មត់ និងការស្រឡាញ់របស់ខ្ញុំក្នុងការអភ័យទោស ដើម្បីឱ្យពួកគេបាត់បង់នូវភាពភ័យខ្លាច»។ មានគេនិយាយថា ការសងសឹកដែលអាក្រក់បំផុត គឺការតបស្នងដោយអំពើអាក្រក់។ មានរឿងនិទានថា អាប់ឌុលម៉ាលិក ប៊ីន ម៉ារវ៉ាន់ បានខឹងយ៉ាងខ្លាំងទៅលើបុរសម្នាក់។ នៅពេលដែលបុរសនោះស្ថិតក្នុងកណ្តាប់ដៃរបស់គាត់ គាត់បាននិយាយថា៖ «ឱ មនុស្សអាក្រក់! ខ្ញុំនឹងដាក់ទោសអ្នកឱ្យខ្លាំងបំផុត»។ រ៉ូហ្សា ប៊ីន ហៃវ៉ះ បាននិយាយទៅកាន់គាត់ថា៖ «ឱ អមៀរុលមូមិនីន! អល់ឡោះបានធ្វើអ្វីដែលលោកស្រឡាញ់ហើយ (គឺការចាប់បានបុរសនេះ) ដូច្នេះសូមលោកធ្វើអ្វីដែលអល់ឡោះស្រឡាញ់វិញ គឺការអភ័យទោសឱ្យគាត់»។ ទីបំផុត គាត់ក៏បានអភ័យទោស និងដោះលែងបុរសនោះ។ អាល់-ម៉ាមូន ធ្លាប់មានប្រសាសន៍ថា៖ «ប្រសិនបើមនុស្សដឹងពីចំណង់របស់ខ្ញុំក្នុងការអភ័យទោស ពួកគេនឹងមិនមកជិតខ្ញុំដោយអ្វីផ្សេងក្រៅពីកំហុសឡើយ»។ មានរឿងនិទានថា បានកើតមានការឈ្លោះប្រកែកគ្នាយ៉ាងខ្លាំងរវាង ស៊ីរ៉ាម អាល់-ម៉ារវ៉ាហ្ស៊ី និង អាប់ប៊ូ មូស្លីម អាល់-ឃូរ៉ាសានី។ អាប់ប៊ូ មូស្លីម បានព្យាយាមនិយាយសម្របសម្រួល រហូតដល់ ស៊ីរ៉ាម បានជេរប្រមាថគាត់។ នៅពេលនោះ អាប់ប៊ូ មូស្លីម ក៏ស្ងៀមស្ងាត់។ ក្រោយមក ស៊ីរ៉ាម ក៏មានការសោកស្តាយ ហើយបានមកសុំទោស អាប់ប៊ូ មូស្លីម ដោយបន្ទាបខ្លួន។ នៅពេលដែល អាប់ប៊ូ មូស្លីម ឃើញបែបនេះ គាត់ក៏និយាយថា៖ «វាជាពាក្យសម្តីដែលជ្រុលហួស និងជាការយល់ច្រឡំ។ កំហឹងគឺមកពីស្ៃតន (អារក្ស) ហើយការសុំទោសរបស់អ្នកគឺគ្រប់គ្រាន់សម្រាប់ខ្ញុំ យើងបានអភ័យទោសឱ្យអ្នកហើយ»។ មានរឿងនិទានថា អាល់-ម៉ាន់សួរ បានហៅ ចាហ្វារ ប៊ីន មូហាំម៉ាដ មកជួប។ នៅពេលដែលគាត់មកដល់ អាល់-ម៉ាន់សួរ បាននិយាយថា៖ «ខ្ញុំចង់ពិគ្រោះជាមួយអ្នកអំពីបញ្ហាមួយ។ ខ្ញុំឃើញថាប្រជាជននៅទីក្រុងម៉ាឌីណាទាំងអស់ចង់ធ្វើសង្គ្រាមជាមួយខ្ញុំ ហើយខ្ញុំបានហាមឃាត់ពួកគេម្តងហើយម្តងទៀត ប៉ុន្តែពួកគេមិនព្រមស្តាប់។ ខ្ញុំគិតថានឹងបញ្ជូនកងទ័ពទៅកាប់ដើមល្មើ និងបំផ្លាញប្រភពទឹករបស់ពួកគេ តើអ្នកយល់យ៉ាងណា?»។ ចាហ្វារ បានស្ងៀមស្ងាត់។ អាល់-ម៉ាន់សួរ សួរថា៖ «ហេតុអ្វីបានជាអ្នកមិននិយាយ?»។ ចាហ្វារ តបថា៖ «តើខ្ញុំអាចនិយាយដោយសុវត្ថិភាពបានទេ?»។ អាល់-ម៉ាន់សួរ ឆ្លើយថា៖ «បាន»។ ចាហ្វារ ក៏និយាយថា៖ «ឱ អមៀរុលមូមិនីន! ពិតណាស់ ស៊ូឡៃម៉ាន (សូមសន្តិភាពមានដល់លោក) ត្រូវបានផ្តល់ឱ្យនូវអំណាច ហើយលោកបានថ្លែងអំណរគុណ។ អាយយូ (សូមសន្តិភាពមានដល់លោក) ត្រូវបានសាកល្បង ហើយលោកបានអត់ធ្មត់។ យូស៊ូហ្វ (សូមសន្តិភាពមានដល់លោក) មានអំណាច ហើយលោកបានអភ័យទោស។ ហើយមូហាំម៉ាដ (សូមសន្តិភាព និងពរជ័យពីអល់ឡោះមានដល់លោក) ត្រូវបានគេធ្វើបាប ហើយលោកបានអត់ឱន។ អល់ឡោះបានបង្កើតលោកឱ្យស្ថិតក្នុងខ្សែស្រឡាយនៃអ្នកដែលចេះអភ័យទោស និងអត់ឱន»។ ភ្លាមនោះ កំហឹងរបស់ អាល់-ម៉ាន់សួរ ក៏រលាយបាត់ ហើយគាត់ក៏បានលុបចោលគម្រោងការនោះ។

លក្ខណៈទីដប់មួយ៖ ការដឹងគុណ (អស្ស៊ុក) ចូរដឹងថា ការដឹងគុណត្រូវបានបែងចែកជាបីផ្នែក៖ ការជឿជាក់ក្នុងចិត្ត ការសរសើរដោយអណ្តាត និងការតបស្នងដោយអំពើល្អ។ ចំពោះការជឿជាក់ក្នុងចិត្ត គឺការបង្កប់នូវការគោរពកោតខ្លាច និងការលើកតម្កើងចំពោះអល់ឡោះជាអ្នកប្រទានពរជ័យ ការទទួលស្គាល់ថាខ្លួនមិនអាចបំពេញកាតព្វកិច្ចដឹងគុណចំពោះទ្រង់បានគ្រប់គ្រាន់ ការចាត់ទុកពរជ័យដែលទទួលបានពីទ្រង់ថាជាអំណោយដ៏ធំធេង ទោះបីវាមានចំនួនតិចតួចក៏ដោយ ហើយចាត់ទុកពរជ័យដែលទទួលបានពីអ្នកដទៃថាជារឿងតូចតាច ទោះបីវាមានចំនួនច្រើនយ៉ាងណាក៏ដោយ។ ចំពោះការសរសើរដោយអណ្តាត គឺការបង្ហាញនូវការថ្លែងអំណរគុណចំពោះអល់ឡោះ ការសរសើរទ្រង់ និងការរៀបរាប់ពីពរជ័យដែលទ្រង់បានប្រទានមក ដូចជាការសម្រេចបាននូវគោលបំណង និងសេចក្តីត្រូវការផ្សេងៗ ដែលអល់ឡោះបានផ្តល់ឱ្យខ្លួនឯងខុសពីមនុស្សជាច្រើនទៀត។ ចំពោះការតបស្នងដោយអំពើល្អ គឺការខិតខំប្រតិបត្តិក្នុងផ្លូវរបស់អល់ឡោះ ការគោរពតាមព្រំដែន និងការហាមឃាត់របស់ទ្រង់ ការជួយឧបត្ថម្ភដល់អ្នកខ្សត់ខ្សោយដោយប្រើប្រាស់ពរជ័យដែលទទួលបាន ការផ្តល់សិទ្ធិស្មើភាព និងការចែករំលែកដល់ពួកគេ ជាពិសេសចំពោះអ្នកដែលស្មោះត្រង់ក្នុងការបំពេញការងារ និងអ្នកដែលបានបង្ហាញនូវភាពក្លាហានប្រឆាំងនឹងសត្រូវ ឬអ្នកដែលប្រញាប់ប្រញាល់ក្នុងការស្វែងរកការពេញចិត្តពីអល់ឡោះ។ ប្រសិនបើបុគ្គលម្នាក់បានអនុវត្តនូវរាល់ចំណុចទាំងនេះដោយចិត្តស្មោះត្រង់ តាមរយៈពាក្យសម្តី និងការងារ នោះគេត្រូវបានចាត់ទុកថាជាអ្នកដឹងគុណយ៉ាងពិតប្រាកដ ហើយជាអ្នកដែលសក្តិសមនឹងទទួលបានការបន្ថែមពរជ័យ និងការប្រោសប្រណីពីអល់ឡោះ ស្របតាមព្រះបន្ទូលរបស់ទ្រង់ថា៖ «ប្រសិនបើពួកអ្នកដឹងគុណ នោះយើងនឹងបន្ថែមឱ្យពួកអ្នក»។ អ្នកប្រាជ្ញមួយចំនួនបានមានប្រសាសន៍ថា៖ «អ្នកដឹកនាំនឹងមិនត្រូវបានចាត់ទុកថាជាអ្នកដឹងគុណចំពោះពរជ័យឡើយ លុះត្រាតែមានលក្ខណៈបួនយ៉ាងក្នុងខ្លួនគាត់៖ ការជួយឧបត្ថម្ភដោយពរជ័យនោះ ការប្រើប្រាស់ពរជ័យនោះដើម្បីគោរពប្រតិបត្តិដល់ម្ចាស់របស់វា ការលើកតម្កើងរំលឹកដល់ពរជ័យនោះ និងការទទួលស្គាល់ថាខ្លួនមិនអាចបំពេញកាតព្វកិច្ចដឹងគុណចំពោះវាបានគ្រប់គ្រាន់»។ មានពាក្យចាស់ពោលថា៖ «ពរជ័យនឹងមិនបាត់បង់ឡើយប្រសិនបើមានការដឹងគុណ ហើយវានឹងមិនស្ថិតស្ថេរឡើយប្រសិនបើមានការបដិសេធ (កុហ្វរ)»។ គេក៏បានពោលថា៖ «ការដឹងគុណគឺជាខ្សែចងពរជ័យ»។ គេក៏បានពោលថា៖ «ការដឹងគុណគឺជាអ្នកផ្តល់ផលនៃពរជ័យ និងជាខែលការពារពីគ្រោះកាច»។ អ្នកប្រាជ្ញខ្លះបានមានប្រសាសន៍ថា៖ «អ្នកណាដែលមិនដឹងគុណចំពោះពរជ័យ ចូរចាត់ទុកគេដូចជាសត្វពាហនៈចុះ»។ ស្តេចមួយអង្គក្នុងប្រទេសឥណ្ឌាបានមានប្រសាសន៍ថា៖ «ស្តេចដែលល្អបំផុត គឺស្តេចដែលចេះដឹងគុណចំពោះអំពើល្អ និងមានការអត់ធ្មត់ចំពោះការទទួលបន្ទុកធ្ងន់ធ្ងរ»។ គេតែងតែពោលថា៖ «អ្នកណាដែលបដិសេធពរជ័យ គេនឹងត្រូវបាត់បង់ឱកាសទទួលបានការបន្ថែម»។ អាលី ប៊ីន អាប៊ី តាលីប (សូមអល់ឡោះពេញចិត្តចំពោះលោក) បានមានប្រសាសន៍ថា៖ «អ្នកណាដែលរក្សាពរជ័យដោយការដឹងគុណ គេនឹងមិនភ័យខ្លាចចំពោះការបាត់បង់ពរជ័យនោះឡើយ។ ប្រសិនបើពួកគេដឹងគុណចំពោះពរជ័យ វានឹងកើនឡើងដល់ពួកគេ នេះគឺជាព្រះបន្ទូលរបស់អល់ឡោះដែលទ្រង់បានមានប្រសាសន៍។ ប្រសិនបើពួកអ្នកដឹងគុណ នោះយើងនឹងបន្ថែមឱ្យពួកអ្នក ប៉ុន្តែការបដិសេធរបស់ពួកគេបានបំផ្លាញវា។ ការបដិសេធពរជ័យ នាំឱ្យបាត់បង់ពរជ័យនោះ ចំណែកការដឹងគុណវិញ គឺជួយរក្សាវាឱ្យស្ថិតស្ថេរ»។ អ្នកប្រាជ្ញផ្នែកអក្សរសាស្ត្រមួយចំនួនបានមានប្រសាសន៍ថា៖ «ការដឹងគុណ ទោះបីតិចតួចក៏ដោយ គឺជាតម្លៃនៃរាល់អំណោយទាន ទោះបីវាធំធេងយ៉ាងណាក៏ដោយ»។ មានកំណាព្យមួយបានចែងថា៖ «ប្រសិនបើខ្ញុំស្គាល់ឋានៈណាមួយដែលខ្ពស់ជាងការដឹងគុណ នៅចំពោះមុខអល់ឡោះក្នុងនាមជាតម្លៃនៃអំណោយទាន ខ្ញុំនឹងប្រគល់វាជូន។ ប្រសិនបើខ្ញុំផ្តល់ឱ្យអ្នកនូវអ្វីមួយដែលបរិសុទ្ធ គឺដើម្បីដើរតាមគន្លងនៃអំពើល្អដែលអ្នកបានផ្តល់ឱ្យខ្ញុំ»។ អ្នកប្រាជ្ញម្នាក់ទៀតបានពោលថា៖ «ប្រសិនបើអ្នកមានអំណាចអាចមិនចាំបាច់ត្រូវការការដឹងគុណ ដោយសារឋានៈខ្ពង់ខ្ពស់ ឬតំណែងដ៏ឧត្តុង្គឧត្តមនោះ។ នោះអល់ឡោះនឹងមិនបញ្ជាឱ្យមនុស្សលោកដឹងគុណទ្រង់ឡើយ ដោយទ្រង់មានព្រះបន្ទូលថា៖ ចូរដឹងគុណចំពោះយើងចុះ ឱមនុស្សលោក និងជីនទាំងឡាយ!»។

លក្ខណៈទីដប់ពីរ៖ ការអត់ធ្មត់ និងការមិនប្រញាប់ប្រញាល់ (អាល់-អាណាត) ចូរដឹងថា ការអត់ធ្មត់ និងការមិនប្រញាប់ប្រញាល់ គឺជាលក្ខណៈដ៏ប្រសើរបំផុតមួយរបស់មេដឹកនាំ និងជាសីលធម៌ដ៏ល្អឥតខ្ចោះបំផុតរបស់គាត់ ព្រមទាំងជាសញ្ញានៃភាពជោគជ័យដែលអល់ឡោះបានប្រទានឱ្យ។ នេះក៏ព្រោះតែការសម្រេចចិត្តដ៏ត្រឹមត្រូវក្នុងការគ្រប់គ្រង និងភាពច្បាស់លាស់នៃកិច្ចការនយោបាយ សុទ្ធតែពាក់ព័ន្ធនឹងលក្ខណៈនេះ។ ការធ្វើកិច្ចការដោយមិនប្រញាប់ប្រញាល់ នឹងមិននាំឱ្យមានកំហុសឆ្គង មិននាំឱ្យមានការស្តាយក្រោយ និងមិននាំឱ្យបរាជ័យឡើយ។ ជាក់ស្តែង រ៉សូល (ស.ល.វ) បានមានប្រសាសន៍ថា៖ «ភាពហ្មត់ចត់ និងការមិនប្រញាប់ប្រញាល់ គឺមកពីអល់ឡោះ ចំណែកឯការប្រញាប់ប្រញាល់ គឺមកពីស្ហៃតន»។ អ្នកប្រាជ្ញមួយរូបបានមានប្រសាសន៍ថា៖ មេដឹកនាំត្រូវតែអនុវត្តនូវគុណធម៌បីប្រការ៖ ១. ពន្យារពេលនៃការដាក់ទណ្ឌកម្មនៅពេលកំពុងខឹង ២. ប្រញាប់ផ្តល់រង្វាន់ដល់អ្នកដែលធ្វើអំពើល្អ ៣. អនុវត្តការងារដោយភាពហ្មត់ចត់ និងមិនប្រញាប់ប្រញាល់ចំពោះរាល់បញ្ហាដែលកើតឡើង។ ព្រោះថាការពន្យារពេលដាក់ទណ្ឌកម្ម ផ្តល់ឱកាសឱ្យមានការលើកលែងទោស។ ការប្រញាប់ផ្តល់រង្វាន់ដល់អ្នកធ្វើអំពើល្អ ជំរុញឱ្យប្រជារាស្ត្រប្រញាប់ប្រញាល់ធ្វើអំពើល្អ។ ចំណែកឯការមិនប្រញាប់ប្រញាល់ ធ្វើឱ្យការសម្រេចចិត្តមានភាពច្បាស់លាស់ និងរកឃើញផ្លូវដ៏ត្រឹមត្រូវ។ មានស្តេចមួយអង្គបានសួរអ្នកប្រាជ្ញម្នាក់ថា៖ «តើគុណធម៌អ្វីរបស់មេដឹកនាំដែលផ្តល់លទ្ធផលល្អបំផុត?» អ្នកប្រាជ្ញឆ្លើយថា៖ «គឺការមិនប្រញាប់ប្រញាល់»។ ស្តេចសួរទៀតថា៖ «តើអ្វីដែលនាំឱ្យប្រជារាស្ត្រស្រឡាញ់ពេញចិត្តបំផុត?» ឆ្លើយថា៖ «គឺភាពសប្បុរស»។ ស្តេចសួរទៀតថា៖ «តើមេដឹកនាំប្រភេទណាដែលអន់ជាងគេ?» ឆ្លើយថា៖ «គឺមេដឹកនាំដែលដាក់ទណ្ឌកម្មប្រជារាស្ត្រយ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរ»។ ស្តេចសួរទៀតថា៖ «តើគុណធម៌អ្វីដែលប្រមូលផ្តុំនូវភាពល្អប្រសើរ និងកិត្តិយសទាំងអស់?» ឆ្លើយថា៖ «គឺយុត្តិធម៌»។ ស្តេចពោលថា៖ «សូមផ្តល់ដំបូន្មានដល់ខ្ញុំ ដែលខ្ញុំអាចយកទៅអនុវត្តក្នុងរាជ្យរបស់ខ្ញុំបាន»។ អ្នកប្រាជ្ញឆ្លើយថា៖ «ខ្ញុំបានផ្តល់ឱ្យអ្នករួចហើយ»។ មានរឿងនិទានថា លោកអាលី ប៊ីន អាប៊ី តូលីប (រ.ឌ) បានសួរមេដឹកនាំម្នាក់ក្នុងចំណោមមេដឹកនាំដ៏អស្ចារ្យនៃពែរ្សថា៖ «តើមេដឹកនាំណាដែលអ្នកគិតថាមានប្រវត្តិល្អបំផុត?» គាត់ឆ្លើយថា៖ «អ័រដាស៊ីរ (Ardashir) មានគុណសម្បត្តិជាអ្នកត្រួសត្រាយក្នុងរាជ្យ ប៉ុន្តែមេដឹកនាំដែលមានប្រវត្តិល្អបំផុតគឺ អានូស៊ិរវ៉ាន់ (Anushirwan)»។ លោកអាលីសួរថា៖ «តើគុណធម៌អ្វីដែលលេចធ្លោជាងគេរបស់គាត់?» គាត់ឆ្លើយថា៖ «គឺភាពអត់ធ្មត់ និងការមិនប្រញាប់ប្រញាល់»។ លោកអាលី (រ.ឌ) បានមានប្រសាសន៍ថា៖ «ការមិនប្រញាប់ប្រញាល់ និងភាពអត់ធ្មត់ គឺជាបងប្អូនភ្លោះដែលកើតចេញពីមហិច្ឆតាដ៏ខ្ពង់ខ្ពស់»។ អល់ឡោះ (ស.វ) គឺជាអ្នកដែលដឹងច្បាស់បំផុត។

គុណធម៌ទីដប់បី៖ ការអត់ធ្មត់ (អាល់-ហ៊ីលម៍) ចូរដឹងថា ការអត់ធ្មត់ គឺការគ្រប់គ្រងខ្លួនឯងនៅពេលដែលកំហឹងកំពុងពុះកញ្ជ្រោល។ វាជាគុណធម៌ដ៏សក្តិសមសម្រាប់មេដឹកនាំ ព្រោះវាផ្តល់នូវភាពស្ងប់ស្ងាត់ ការទទួលបានការកោតសរសើរ លទ្ធផលដ៏ល្អប្រសើរ និងការពេញចិត្តពីអល់ឡោះ។ រ៉សូល ﷺ បានមានប្រសាសន៍ថា៖ «ពិតប្រាកដណាស់ អល់ឡោះស្រឡាញ់អ្នកដែលមានការអត់ធ្មត់ និងស្អប់ខ្ពើមអ្នកដែលមានពាក្យសម្តីអសុរោះ»។ អាលី ប៊ីន អាប៊ី តាលីប (សូមអល់ឡោះពេញចិត្តចំពោះលោក) បានមានប្រសាសន៍ថា៖ «អ្នកណាដែលអត់ធ្មត់ គេនឹងក្លាយជាអ្នកដឹកនាំ ហើយអ្នកណាដែលចេះពិចារណា គេនឹងកាន់តែមានចំណេះដឹង»។ អ្នកប្រាជ្ញខ្លះបានមានប្រសាសន៍ថា៖ «មេដឹកនាំណាមួយដែលមិនមានគុណធម៌បីយ៉ាងនេះ គឺអំណាចរបស់គេនឹងត្រូវបាត់បង់៖ ទីមួយ គុណធម៌នៃការអត់ធ្មត់ ដែលផលរបស់វាគឺការលើកលែងទោស។ ទីពីរ គុណធម៌នៃការថែរក្សាប្រជារាស្ត្រ ដែលផលរបស់វាគឺភាពរុងរឿងនៃនគរ។ ទីបី គុណធម៌នៃភាពក្លាហាន ដែលផលរបស់វាសម្រាប់មេដឹកនាំគឺភាពរឹងមាំ ហើយសម្រាប់កងទ័ពគឺការហ៊ានប្រឈមមុខ»។ គេតែងតែនិយាយថា៖ «មូលហេតុដ៏សំខាន់បំផុតនៃការអត់ធ្មត់ គឺការអាណិតអាសូរចំពោះអ្នកដែលល្ងង់ខ្លៅ»។ អ្នកប្រាជ្ញខ្លះទៀតបានពោលថា៖ «ការអត់ធ្មត់ គឺជាខែលការពារពីគ្រោះថ្នាក់ទាំងឡាយ»។ មូអាវីយ៉ាហ៍ បានមានប្រសាសន៍ថា៖ «ខ្ញុំមិនលើកតម្កើងខ្លួនឯងថាមានកំហុសណាមួយដែលធំជាងការអត់ធ្មត់របស់ខ្ញុំនោះទេ»។ គេតែងតែនិយាយថា៖ «អ្នកដែលអត់ធ្មត់ មិនមែនជាអ្នកដែលនៅពេលត្រូវគេបៀតបៀនក៏អត់ធ្មត់ រួចនៅពេលមានលទ្ធភាពសងសឹកក៏សងសឹកនោះទេ។ ប៉ុន្តែអ្នកដែលអត់ធ្មត់ពិតប្រាកដ គឺអ្នកដែលនៅពេលត្រូវគេបៀតបៀនក៏អត់ធ្មត់ រួចនៅពេលមានលទ្ធភាពសងសឹក ក៏ជ្រើសរើសការលើកលែងទោស»។ ក្នុងចំណោមពាក្យទូន្មានរបស់ អានូស៊ីរ៉ាវ៉ាន់ ដល់កូនប្រុសរបស់គាត់គឺ៖ «កូនអើយ! ក្នុងចំណោមសីលធម៌របស់មេដឹកនាំ គឺការមានមោទនភាព និងភាពថ្លៃថ្នូរ។ កូននឹងត្រូវជួបប្រទះនឹងការទាក់ទងជាមួយមនុស្សជាច្រើន ហើយប្រសិនបើភាពល្ងង់ខ្លៅរបស់មនុស្សល្ងង់ម្នាក់មកដល់កូន ប្រសិនបើកូនលើកតម្កើងខ្លួនឯងពីគេ (មិនតបត) ទោះបីជាគេមានឋានៈស្មើកូនក៏ដោយ កូនគឺជាអ្នកដែលប្រសើរជាង»។ ម៉ះមូដ អាល់-វ៉ារ៉ក់ បានយកពាក្យនេះទៅតែងជាកំណាព្យ៖ *ខ្ញុំនឹងបង្ខំចិត្តខ្លួនឯងឱ្យអភ័យទោសដល់អ្នកប្រព្រឹត្តខុសគ្រប់រូប ... ទោះបីជាបទល្មើសរបស់គេចំពោះខ្ញុំមានទំហំធំធេងក៏ដោយ។* *មនុស្សលោកមានតែបីប្រភេទប៉ុណ្ណោះ ... អ្នកដែលមានឋានៈខ្ពស់ជាង អ្នកដែលមានឋានៈទាបជាង និងអ្នកដែលមានឋានៈស្មើ។* *ចំពោះអ្នកដែលខ្ពស់ជាងខ្ញុំ ខ្ញុំនឹងគោរពតាមឋានៈរបស់គេ ... ហើយខ្ញុំនឹងប្រកាន់ខ្ជាប់នូវសច្ចធម៌។* *ចំពោះអ្នកដែលទាបជាងខ្ញុំ ប្រសិនបើគេនិយាយអ្វីមកខ្ញុំ ខ្ញុំនឹងរក្សាថ្លៃថ្នូររបស់ខ្ញុំ ... ទោះបីជាមានអ្នករិះគន់ក៏ដោយ។* *ចំពោះអ្នកដែលស្មើនឹងខ្ញុំ ប្រសិនបើគេភ្លាំងភ្លាត់ ឬធ្វើខុស ... ខ្ញុំនឹងផ្តល់ការអភ័យទោស ព្រោះការអត់ធ្មត់គឺជាអ្នកសម្រេចលើគុណធម៌។* អ្នកប្រាជ្ញខ្លះបានសូត្រកំណាព្យឱ្យខ្ញុំស្តាប់ថា៖ *យើងមានភាពអត់ធ្មត់ ខណៈដែលមនុស្សជាច្រើនមានចិត្តរាក់ ... ហើយយើងបានតបស្នងចំពោះអ្នកល្ងង់ខ្លៅដោយគុណធម៌។* *យើងបានបដិសេធភាពល្ងង់ខ្លៅដោយការអត់ធ្មត់របស់យើង ... ប្រសិនបើយើងចង់ យើងអាចតបតដោយភាពល្ងង់ខ្លៅដូចគ្នា។* អ៊ូបៃដាហ៍ ប៊ីន ហ្គោឌីរ៉ូ អាល់-អានបារី បានពោលថា៖ *ពិតប្រាកដណាស់ ទោះបីជាយើងជាអ្នកដឹកនាំគេ ... ហើយយើងមានឋានៈខ្ពង់ខ្ពស់ក្នុងចំណោមពួកគេក៏ដោយ។* *យើងតែងតែអភ័យទោសចំពោះរឿងរ៉ាវរបស់ពួកគេដែលធ្វើឱ្យយើងមិនពេញចិត្ត ... ហើយយើងបែរខ្នងដាក់អ្នកល្ងង់ខ្លៅក្នុងចំណោមពួកគេ ហើយយើងក៏អត់ធ្មត់។* *យើងផ្តល់ឱ្យពួកគេនូវអ្វីដែលពួកគេច្រណែននឹងយើង ... ដោយការផ្តល់ឱ្យដ៏រីករាយដែលគ្មានការស្តាយក្រោយ។* *យើងការពារពួកគេដោយសម្ងាត់ ... ខណៈដែលចិត្តរបស់យើងក្តៅគគុកដោយក្តីបារម្ភចំពោះពួកគេ។* *យើងមិនដែលធុញទ្រាន់នឹងការផ្តល់ភាពល្អដល់ពួកគេឡើយ ... ទោះបីជាពួកគេផ្តល់ឱ្យយើងនូវភាពធុញទ្រាន់ក៏ដោយ។* *វាមិនមែនជាការសរសើរទេចំពោះអ្នកដែលតបស្នង ... នូវអំពើអាក្រក់ចំពោះអ្នកដែលធ្វើអាក្រក់មកលើខ្លួន។* *ខ្ញុំនឹងទទួលរ៉ាប់រងនូវទុក្ខលំបាកទាំងអស់របស់ប្រជាជនខ្ញុំ ... ហើយខ្ញុំនឹងបង់ថ្លៃជំនួសពួកគេនូវរាល់ការខាតបង់។* ចូរដឹងថា ភាពពេញលេញនៃបញ្ញា ភាពថ្លៃថ្នូរនៃចិត្ត និងការមានមហិច្ឆតាខ្ពស់ គឺជាកត្តាជំរុញឱ្យមានការអត់ធ្មត់នៅពេលកំហឹងពុះកញ្ជ្រោល ដោយសារមូលហេតុប្រាំយ៉ាង៖ ១. ការមានមោទនភាពលើសពីមនុស្សល្ងង់ខ្លៅ ការមើលងាយពួកគេ និងការមិនយកចិត្តទុកដាក់ចំពោះពួកគេ។ ២. ការដែលអ្នកល្ងង់ខ្លៅនោះធ្លាប់មានគុណបំណាច់ ឬមានសិទ្ធិដែលត្រូវគោរព ទើបគេអត់ធ្មត់ចំពោះគេដោយសារហេតុផលនោះ។ ៣. ការអាណិតអាសូរ និងក្តីមេត្តាដល់គេ ដោយសារភាពទន់ខ្សោយរបស់គេក្នុងការគ្រប់គ្រងខ្លួនឯង។ ៤. ការចង់ទាក់ទាញចិត្តគេដោយការអត់ធ្មត់ និងការធ្វើល្អចំពោះគេ។ ៥. ការមានភាពអៀនខ្មាសចំពោះអល់ឡោះ និងចំពោះអ្នកដែលនៅជុំវិញខ្លួន មិនឱ្យតបតនឹងមនុស្សល្ងង់ខ្លៅដោយភាពល្ងង់ខ្លៅដូចគ្នា។ មេដឹកនាំគួរតែពិចារណាមូលហេតុទាំងនេះនៅពេលកំហឹងពុះកញ្ជ្រោល ដើម្បីនាំយកការអត់ធ្មត់មកប្រើប្រាស់។ ចូរដឹងថា ការអត់ធ្មត់មិនមែនជាគុណធម៌ក្នុងគ្រប់កាលៈទេសៈនោះទេ ព្រោះពេលខ្លះមេដឹកនាំអាចជួបប្រទះបញ្ហាដែលការអត់ធ្មត់ក្លាយជាការបង្កគ្រោះថ្នាក់ ហើយការព្រងើយកន្តើយនឹងក្លាយជាការខូចខាត។ ប្រជារាស្ត្រមានពីរប្រភេទ៖ ប្រភេទទីមួយ មិនគួរឱ្យខ្លាចចំពោះការបង្កអសន្តិសុខ និងមិនមានគ្រោះថ្នាក់អ្វីពីពួកគេ ដូច្នេះការដែលមេដឹកនាំមិនយកចិត្តទុកដាក់ និងមិនតបតនឹងពួកគេ គឺជាការសមរម្យជាង។ ប្រភេទទីពីរ គឺមិនអាចឱ្យមេដឹកនាំព្រងើយកន្តើយបានឡើយ មិនថាដោយសារការខ្លាចអំណាចរបស់ពួកគេ ឬដោយសារភាពចាំបាច់នៃកិច្ចការរបស់ពួកគេ ដូច្នេះការដាក់ទណ្ឌកម្មពួកគេគឺប្រសើរជាងការអត់ធ្មត់ ដើម្បីកុំឱ្យពួកគេកាន់តែមានចិត្តអាក្រក់ និងក្បត់។ យ៉ាស៊ីដ ប៊ីន មូអាវីយ៉ាហ៍ បានសួរឪពុករបស់គាត់ថា៖ «ឱមេដឹកនាំនៃអ្នកជំនឿអើយ! តើលោកធ្លាប់ស្តាយក្រោយចំពោះការអត់ធ្មត់ដែរឬទេ? ឬធ្លាប់សរសើរចំពោះការសម្រេចចិត្តប្រើកម្លាំងដែរឬទេ?» គាត់ឆ្លើយថា៖ «ខ្ញុំមិនដែលអត់ធ្មត់ចំពោះមនុស្សអាក្រក់ណាម្នាក់ឡើយ ទោះបីជាគេជាអ្នកស្និទ្ធស្នាលក៏ដោយ ក្រៅពីធ្វើឱ្យខ្ញុំស្តាយក្រោយ ហើយខ្ញុំមិនដែលប្រើកម្លាំងដាក់ទណ្ឌកម្មចំពោះមនុស្សថ្លៃថ្នូរណាម្នាក់ឡើយ ទោះបីជាគេជាសត្រូវក៏ដោយ ក្រៅពីធ្វើឱ្យខ្ញុំមានការសោកស្តាយ»។ អ្នកប្រាជ្ញខ្លះបានមានប្រសាសន៍ថា៖ «ការអត់ធ្មត់ចំពោះមនុស្សអាក្រក់ គឺធ្វើឱ្យខូចខាតច្រើន ដូចដែលវាធ្វើឱ្យមនុស្សល្អកាន់តែប្រសើរឡើង»។ អ្នកប្រាជ្ញខ្លះទៀតបានមានប្រសាសន៍ថា៖ «ការអត់ធ្មត់មិនមែនល្អក្នុងគ្រប់កាលៈទេសៈនោះទេ ដូចដែលភាពល្ងង់ខ្លៅមិនមែនអាក្រក់ក្នុងគ្រប់កាលៈទេសៈដែរ»។ គេបានសូត្រកំណាព្យថា៖ *ប្រសិនបើការអត់ធ្មត់របស់មនុស្សម្នាក់ គឺជាជំនួយដល់សត្រូវ ... នោះភាពល្ងង់ខ្លៅ (ការតបត) គឺមានប្រយោជន៍ និងស្រួលចិត្តជាង។* *នៅក្នុងការអត់ធ្មត់មានភាពទន់ខ្សោយ ហើយការដាក់ទណ្ឌកម្មគឺជាកម្លាំង ... ប្រសិនបើអ្នកខ្លាចល្បិចកលរបស់អ្នកដែលអ្នកកំពុងអភ័យទោសឱ្យ។* ឡាហ្ស៊ីម ប៊ីន អាល់-ម៉ាហ៍ឌី បានសូត្រកំណាព្យថា៖ *ប្រសិនបើអ្នកស្ថិតនៅចន្លោះការអត់ធ្មត់ និងភាពល្ងង់ខ្លៅ ... ហើយអ្នកត្រូវបានគេឱ្យជ្រើសរើស នោះការអត់ធ្មត់គឺប្រសើរជាង។* *ប៉ុន្តែប្រសិនបើអ្នកផ្តល់យុត្តិធម៌ដល់អ្នកដែលមិនផ្តល់យុត្តិធម៌ ... ហើយគេមិនពេញចិត្តនឹងការអត់ធ្មត់របស់អ្នកទេ នោះភាពល្ងង់ខ្លៅ (ការតបត) គឺសមរម្យជាង។* មេដឹកនាំគួរតែមានភាពបត់បែនក្នុងការគ្រប់គ្រងអ្នកដែលមានចរិតបែបនេះ ក្នុងរបៀបមួយដែលទទួលបានការរារាំង និងការព្រមាន ដោយមិនចាំបាច់ហួសហេតុក្នុងការដាក់ទណ្ឌកម្ម ស្របតាមអ្វីដែលផលប្រយោជន៍នៃនយោបាយតម្រូវ។

លក្ខណៈទីដប់បួន៖ ការរក្សាភាពបរិសុទ្ធ (អាល់-អ៊ិហ្វាហ្វ) ចូរដឹងថា ការរក្សាភាពបរិសុទ្ធ (អាល់-អ៊ិហ្វាហ្វ) គឺការគ្រប់គ្រងចិត្តមិនឱ្យប្រព្រឹត្តអំពើអបាយមុខ និងការទប់ស្កាត់អវយវៈកាយមិនឱ្យប្រព្រឹត្តអំពើបាប ឬបង្កគ្រោះថ្នាក់ដល់អ្នកដទៃ។ នេះគឺជាកំពូលនៃភាពថ្លៃថ្នូរ ភាពល្អឥតខ្ចោះនៃសីលធម៌ និងជាទីបញ្ចប់នៃគុណធម៌ដ៏ឧត្តុង្គឧត្តម។ លោកស្រី អាយ៉ិសះ (សូមអល់ឡោះពេញចិត្តចំពោះលោកស្រី) បានមានប្រសាសន៍ថា៖ «ក្នុងសម័យចាហ៊ីលីយ៉ះ (សម័យមុនឥស្លាម) មនុស្សម្នាក់មិនត្រូវបានគេចាត់ទុកថាជាអ្នកដឹកនាំឡើយ លុះត្រាតែគេមានគុណសម្បត្តិប្រាំមួយយ៉ាង។ បន្ទាប់មក ក្នុងសម័យឥស្លាម លោកស្រីបានបន្ថែមគុណសម្បត្តិទីប្រាំពីរគឺ៖ ការសប្បុរស, ការជួយសង្គ្រោះ, ការអត់ធ្មត់, ការអត់ឱន, ការនិយាយស្តីច្បាស់លាស់, ការបន្ទាបខ្លួន ហើយគុណសម្បត្តិដែលបំពេញឱ្យគ្រប់លក្ខណៈទាំងនេះក្នុងឥស្លាម គឺការរក្សាភាពបរិសុទ្ធ (អាល់-អ៊ិហ្វាហ្វ)»។ មានគេនិយាយថា៖ «អ្នកណាដែលរក្សាភាពបរិសុទ្ធក្នុងសម្រស់របស់ខ្លួន និងមានយុត្តិធម៌ក្នុងការគ្រប់គ្រងរបស់ខ្លួន គេនឹងត្រូវបានប្រមូលផ្តុំក្នុងក្រុមអ្នកដែលសុចរិតនៅថ្ងៃបរលោក»។ យើងបានបញ្ជាក់រួចហើយនៅដើមសៀវភៅនេះថា អ្នកណាដែលមិនអាចគ្រប់គ្រងចិត្តខ្លួនឯងឱ្យរួចផុតពីអំពើអបាយមុខបាន គេក៏មិនអាចគ្រប់គ្រងអ្នកដែលនៅជិតខ្លួនបានដែរ។ ហើយអ្នកណាដែលមិនអាចគ្រប់គ្រងអ្នកដែលនៅជិតខ្លួនបាន គេក៏មិនអាចគ្រប់គ្រងប្រជារាស្ត្រដែលនៅឆ្ងាយបានឡើយ។ ដូច្នេះ ប្រសិនបើគេរក្សាភាពបរិសុទ្ធនៃចិត្ត និងអវយវៈកាយរបស់គេបាន នោះកិច្ចការគ្រប់គ្រងរបស់គេក្នុងលោកិយនេះនឹងមានរបៀបរៀបរយ ហើយគេនឹងទទួលបាននូវអំណាចដ៏ស្ថិតស្ថេរក្នុងបរលោក។ ចំពោះការរក្សាភាពបរិសុទ្ធនៃអវយវៈកាយ៖ ១. ការរក្សាភ្នែក៖ គឺការទប់ភ្នែកមិនឱ្យមើលទៅលើអ្វីដែលជាការហាមឃាត់ និងមិនសម្លឹងមើលអ្វីដែលត្រូវបានបិទបាំង ឬហាមប្រាម។ ព្រោះរ៉សូលរបស់អល់ឡោះ (ស.ល.វ) បានមានប្រសាសន៍ថា៖ «ការសម្លឹងមើល (ទៅលើអ្វីដែលហាម) គឺជាព្រួញមួយដែលមានជាតិពុលក្នុងចំណោមព្រួញរបស់អ៊ីបលីស។ អ្នកណាដែលបោះបង់វាចោលដោយសារការកោតខ្លាចចំពោះអល់ឡោះ នោះអល់ឡោះនឹងប្រទានឱ្យគេនូវជំនឿ (អ៊ីម៉ាន់) ដែលគេនឹងរកឃើញភាពផ្អែមល្ហែមរបស់វានៅក្នុងចិត្តរបស់គេ»។ លោក អាប់ប៊ូ ដារដា (សូមអល់ឡោះពេញចិត្តចំពោះលោក) បានមានប្រសាសន៍ថា៖ «អ្នកណាដែលទប់ភ្នែកមិនមើលរឿងហាមឃាត់ អល់ឡោះនឹងរៀបចំឱ្យគេរៀបការជាមួយនារីសួគ៌ (ហូរុលអៃន) នៅកន្លែងដែលគេពេញចិត្ត។ ហើយអ្នកណាដែលលួចមើលចូលទៅក្នុងផ្ទះអ្នកដទៃ គេនឹងត្រូវប្រមូលផ្តុំនៅថ្ងៃបរលោកក្នុងសភាពជាមនុស្សខ្វាក់»។ ២. ការរក្សាត្រចៀក៖ គឺការទប់ត្រចៀកមិនឱ្យស្តាប់ពាក្យអាក្រក់ ការនិយាយដើមគេ (ហ្គីបបះ) ការញុះញង់ (ណាមីម៉ះ) និងការស្តាប់តន្ត្រីដែលហាមប្រាម ហើយត្រូវធ្វើឱ្យកន្លែងអង្គុយរបស់ខ្លួនបរិសុទ្ធពីអ្វីៗទាំងអស់នោះ។ លោក អាប់ឌុលឡោះ ប៊ីន អ៊ូម៉ារ (សូមអល់ឡោះពេញចិត្តចំពោះលោកទាំងពីរ) បានមានប្រសាសន៍ថា៖ «យើងត្រូវបានហាមឃាត់មិនឱ្យនិយាយដើមគេ និងស្តាប់ការនិយាយដើមគេ ហើយហាមឃាត់មិនឱ្យញុះញង់ និងស្តាប់ការញុះញង់»។ រ៉សូល (ស.ល.វ) បានមានប្រសាសន៍ថា៖ «អ្នកណាដែលស្តាប់អ្នកចម្រៀង គេនឹងត្រូវចាក់សំណររលាយចូលក្នុងត្រចៀកនៅថ្ងៃបរលោក»។ ៣. ការរក្សាអណ្តាត៖ គឺការទប់អណ្តាតមិនឱ្យនិយាយកុហក និយាយដើមគេ ញុះញង់ និងពាក្យសម្តីឥតប្រយោជន៍។ រ៉សូលរបស់អល់ឡោះ (ស.ល.វ) បានមានប្រសាសន៍ថា៖ «អ្នកណាដែលធានាឱ្យខ្ញុំនូវអ្វីដែលនៅចន្លោះថ្គាមទាំងពីរ (អណ្តាត) និងអ្វីដែលនៅចន្លោះជើងទាំងពីរ (ប្រដាប់ភេទ) ខ្ញុំនឹងធានាឱ្យគេនូវសួគ៌»។ ហើយរ៉សូល (ស.ល.វ) បានមានប្រសាសន៍ទៅកាន់លោក មូអាហ្ស ប៊ីន ចាបាល (សូមអល់ឡោះពេញចិត្តចំពោះលោក) ថា៖ «តើមានអ្វីផ្សេងទៀតដែលធ្វើឱ្យមនុស្សត្រូវគេអូសមុខទៅក្នុងនរក ក្រៅពីផលនៃអណ្តាតរបស់ពួកគេនោះ?»។ ៤. ការរក្សាដៃ៖ គឺមិនត្រូវយកអ្វីដែលមិនអនុញ្ញាតឱ្យខ្លួនឯងពីទ្រព្យសម្បត្តិរបស់ប្រជារាស្ត្រ ហើយមិនត្រូវប្រើដៃទៅក្នុងរឿងហាមឃាត់ ដូចជាការដាក់ទណ្ឌកម្មដោយអយុត្តិធម៌។ រ៉សូល (ស.ល.វ) បានមានប្រសាសន៍ថា៖ «ភាពពិសិដ្ឋនៃទ្រព្យសម្បត្តិរបស់មូស្លីម គឺដូចជាភាពពិសិដ្ឋនៃឈាមរបស់គេដែរ»។ ហើយលោកបានមានប្រសាសន៍ថា៖ «អ្វីដែលអាក្រក់បំផុតសម្រាប់ជាស្បៀងទៅកាន់បរលោក គឺការរំលោភបំពានលើមនុស្សជាតិ»។ ៥. ការរក្សាជើង៖ គឺមិនត្រូវដើរទៅរកអ្វីដែលអល់ឡោះស្អប់ខ្ពើម។ លោក ម៉ាស់រូក បានមានប្រសាសន៍ថា៖ «គ្មានអ្នកណាម្នាក់បោះជំហានមួយជំហានឡើយ លុះត្រាតែវាត្រូវបានកត់ត្រាសម្រាប់គេនូវអំពើល្អមួយ ឬអំពើអាក្រក់មួយ»។ ៦. ការរក្សាប្រដាប់ភេទ៖ គឺការទប់ស្កាត់ពីការប្រព្រឹត្តអំពើហ្ស៊ីណា (សហាយស្មន់)។ នេះគឺជាឫសគល់នៃការរក្សាភាពបរិសុទ្ធ ភាពល្អឥតខ្ចោះនៃសីលធម៌ និងជាការការពារសាសនា។ រ៉សូល (ស.ល.វ) បានមានប្រសាសន៍ថា៖ «អ្នកណាដែលធានាឱ្យខ្ញុំនូវអ្វីដែលនៅចន្លោះថ្គាមទាំងពីរ និងអ្វីដែលនៅចន្លោះជើងទាំងពីរ ខ្ញុំនឹងធានាឱ្យគេនូវសួគ៌»។ នៅពេលដែលគេអនុវត្តបាននូវរឿងទាំងអស់នេះ គេគឺជាអ្នកដែលមានភាពបរិសុទ្ធ (អាល់-អ៊ិហ្វាហ្វ) ហើយគេគឺជាអ្នកដែលសក្តិសមនឹងភាពជាអ្នកដឹកនាំ និងជាអ្នកដែលទទួលបាននូវការបន្ថែមនូវពរជ័យពីអល់ឡោះ។

លក្ខណៈទីដប់ប្រាំ៖ ភាពថ្លៃថ្នូរ (អាល់វ៉ាក័រ) ចូរដឹងថា ភាពថ្លៃថ្នូរ និងភាពស្ងប់ស្ងាត់របស់មេដឹកនាំ គឺជាគោលនយោបាយដ៏សំខាន់បំផុតមួយនៃរាជ្យកិច្ច ព្រោះវាទាក់ទងទៅនឹងការបង្ហាញនូវភាពអង់អាច ការគោរពចំពោះភាពពិសិដ្ឋ ការរក្សាភាពអស្ចារ្យ ការធ្វើឱ្យសត្រូវភ័យខ្លាច និងការទប់ស្កាត់ពួកអ្នកប្រព្រឹត្តអំពើអសីលធម៌។ យើងនឹងពន្យល់អំពីចំណុចនេះឱ្យបានច្បាស់លាស់នៅក្នុងជំពូកទីប្រាំពីរ ប្រសិនបើអល់ឡោះបានកំណត់។ ទាំងនេះគឺជាមូលដ្ឋានគ្រឹះនៃសីលធម៌ដ៏ល្អប្រសើរ និងគុណធម៌ទាំងឡាយ ដែលគោលនយោបាយដឹកនាំអាចឈរជើងបាន និងរក្សាអំណាចឱ្យស្ថិតស្ថេរ។ យើងនឹងពន្យល់បន្ថែមឱ្យកាន់តែច្បាស់លាស់ ដោយលើកយកនូវភាពអាក្រក់នៃគុណធម៌ផ្ទុយទាំងនោះមកបង្ហាញនៅក្នុងជំពូកទីប្រាំមួយ ប្រសិនបើអល់ឡោះបានកំណត់។

ជំពូកទីប្រាំមួយ៖ ការស្វែងយល់អំពីគុណសម្បត្តិដែលគួរឱ្យស្អប់ខ្ពើម និងការហាមឃាត់ចំពោះវា បន្ទាប់ពីយើងបានលើកឡើងអំពីសីលធម៌ដ៏ល្អប្រពៃ និងគុណធម៌ដ៏ប្រសើរ ដែលធ្វើឱ្យអ្នកប្រតិបត្តិទទួលបាននូវការគោរព និងការកោតសរសើរនោះ យើងចង់ពន្យល់ឱ្យកាន់តែច្បាស់នូវអ្វីដែលយើងបានលើកឡើងអំពីភាពល្អទាំងនោះ តាមរយៈការបកស្រាយពីភាពអាក្រក់នៃគុណសម្បត្តិផ្ទុយគ្នាដែលគួរឱ្យស្អប់ខ្ពើម ដែលនាំឱ្យចិត្តមនុស្សចេញផុតពីភាពសមហេតុផល ទៅរកភាពច្របូកច្របល់ក្នុងស្ថានភាពជីវិត ដើម្បីឱ្យអ្នកគ្រប់គ្រង (ឬអ្នកប្រតិបត្តិ) ជៀសវាងវា។ យើងនឹងបញ្ចប់ជំពូកនេះដោយការលើកឡើងពីអាការៈមិនល្អចំនួនបី ដែលអាចកើតមានចំពោះអ្នកគ្រប់គ្រង ហើយធ្វើឱ្យគាត់ចេញផុតពីគោលការណ៍នៃភាពសមហេតុផល។ គុណសម្បត្តិទាំងនោះមានចំនួនដប់ប្រាំ និងអាការៈចំនួនបី។ ចំណែកគុណសម្បត្តិទាំងនោះមាន៖ ការអយុត្តិធម៌, ការល្ងង់ខ្លៅ, ការកំណាញ់, ការខ្ជះខ្ជាយ, ការមិនគោរពពាក្យសន្យា, ការកុហក, ការនិយាយដើមគេ, ការខឹងសម្បារ, ការវាយឫក (អំនួតក្នុងចិត្ត), ការអួតអាង (ក្អេងក្អាង), ការច្រណែនឈ្នានីស, ការប្រញាប់ប្រញាល់ហួសហេតុ, ការលេងសើចច្រើន, ការសើចច្រើន និងការក្បត់។ ចំណែកអាការៈទាំងបីនោះមាន៖ ការព្រួយបារម្ភ, ការសោកសៅ និងការស្រវឹង។

លក្ខណៈទីមួយ៖ អំពើអយុត្តិធម៌ (អាល់-ជូរ) ចូរដឹងថា អំពើអយុត្តិធម៌ គឺការងាកចេញពីសច្ចធម៌ ហើយការបន្តប្រព្រឹត្តអំពើនេះនឹងធ្វើឱ្យខូចខាតដល់ប្រព័ន្ធនៃការគោរពប្រតិបត្តិរបស់ប្រជារាស្ត្រ។ វាជំរុញឱ្យពួកគេបោះបង់ចោលការផ្តល់ដំបូន្មានល្អៗ និងការជួយជ្រោមជ្រែង ហើយវាជំរុញឱ្យពួកគេបង្កើតនូវឧបសគ្គ និងរង់ចាំឱកាសដើម្បីធ្វើឱ្យរដ្ឋដួលរលំ។ គ្មានអ្វីដែលធ្វើឱ្យផែនដីឆាប់វិនាស និងធ្វើឱ្យសតិសម្បជញ្ញៈរបស់មនុស្សជាតិខូចខាតខ្លាំងជាងអំពើអយុត្តិធម៌នោះទេ ព្រោះថាវាគ្មានព្រំដែនកំណត់ និងគ្មានទីបញ្ចប់។ រ៉សូល (ស.ល.វ) បានមានប្រសាសន៍ថា៖ «មនុស្សដែលមានទោសធ្ងន់ធ្ងរបំផុតនៅថ្ងៃបរលោក គឺអ្នកដែលអល់ឡោះបានផ្តល់អំណាចឱ្យ ហើយគេក៏បានប្រព្រឹត្តអយុត្តិធម៌ក្នុងការគ្រប់គ្រងរបស់គេ»។ ហើយទ្រង់បានមានប្រសាសន៍ទៀតថា៖ «ប្រជារាស្ត្រនឹងមិនវិនាសឡើយ ទោះបីជាពួកគេជាអ្នកប្រព្រឹត្តខុស ឬអាក្រក់ក៏ដោយ ប្រសិនបើអ្នកដឹកនាំរបស់ពួកគេជាអ្នកណែនាំផ្លូវត្រូវ និងទទួលបានការណែនាំ។ ប៉ុន្តែប្រជារាស្ត្រនឹងវិនាស ទោះបីជាពួកគេជាអ្នកណែនាំផ្លូវត្រូវ និងទទួលបានការណែនាំក៏ដោយ ប្រសិនបើអ្នកដឹកនាំរបស់ពួកគេជាអ្នកអយុត្តិធម៌ និងអាក្រក់»។ ហើយរ៉សូល (ស.ល.វ) បានមានប្រសាសន៍ថា៖ អល់ឡោះ តាអាឡា បានមានបន្ទូលថា៖ «ពិតប្រាកដណាស់ ខ្ញុំនឹងសងសឹកចំពោះអ្នកដែលប្រព្រឹត្តអយុត្តិធម៌ទាំងក្នុងលោកនេះ និងលោកខាងមុខ ហើយខ្ញុំនឹងសងសឹកចំពោះអ្នកដែលឃើញអ្នករងគ្រោះ ហើយមានលទ្ធភាពជួយ ប៉ុន្តែមិនព្រមជួយ»។ ហើយរ៉សូល (ស.ល.វ) បានមានប្រសាសន៍ថា៖ «ស្បៀងដ៏អាក្រក់បំផុតសម្រាប់ការធ្វើដំណើរទៅកាន់ថ្ងៃបរលោក គឺការរំលោភបំពានលើមនុស្សជាតិ»។ អ្នកប្រាជ្ញខ្លះបានពោលថា៖ «រដ្ឋមួយអាចនឹងស្ថិតស្ថេរជាមួយការមិនជឿ (កូហ្វរ) ប៉ុន្តែវានឹងមិនអាចស្ថិតស្ថេរជាមួយអំពើអយុត្តិធម៌បានឡើយ»។ អ្នកប្រាជ្ញម្នាក់ទៀតបានពោលថា៖ «អំពើអយុត្តិធម៌គឺជាការដកហូតនូវពរជ័យ ហើយការរំលោភបំពានគឺជាការនាំមកនូវគ្រោះមហន្តរាយ»។ ផ្លាតូ (Plato) បានពោលថា៖ «ដោយសារយុត្តិធម៌ ទើបអ្វីៗមានស្ថិរភាព ហើយដោយសារអំពើអយុត្តិធម៌ ទើបអ្វីៗត្រូវវិនាសសាបសូន្យ»។ លោកក៏បានពោលទៀតថា៖ «ចូរប្រយ័ត្នចំពោះអំពើអយុត្តិធម៌ ព្រោះវាជាឧបករណ៍នៃសេចក្តីវិនាស និងជាមូលហេតុនៃភាពខូចខាតរបស់ប្រទេសជាតិ»។ មានរឿងនិទានថា ខាលីហ្វា អារ៉ាស៊ីដ បានឃុំខ្លួន អាប់ប៊ុល អាតាហ៊ីយ៉ា ហើយបានស្បថថានឹងមិនដោះលែងគាត់ឡើយ។ គាត់បានជាប់គុកអស់រយៈពេលយូរ។ នៅពេលដែលគាត់មានការលំបាកខ្លាំង គាត់បានសរសេរកំណាព្យនេះនៅលើជញ្ជាំងគុក៖ «សូមស្បថដោយអល់ឡោះថា អំពើអយុត្តិធម៌គឺជាប្រផ្នូលអាក្រក់... ហើយអ្នកដែលប្រព្រឹត្តអាក្រក់ គឺអ្នកដែលប្រព្រឹត្តអយុត្តិធម៌ជានិច្ច។ អ្នកដេកលក់ ខណៈដែលសេចក្តីស្លាប់មិនដែលដេកលក់ពីអ្នកឡើយ... ចូរភ្ញាក់រឭកចំពោះសេចក្តីស្លាប់ចុះ ឱអ្នកដែលចូលចិត្តដេក! យើងនឹងទៅជួបព្រះដ៏វិនិច្ឆ័យនៅថ្ងៃជំនុំជម្រះ... ហើយនៅចំពោះមុខអល់ឡោះ គ្រប់គូទំនាស់នឹងជួបជុំគ្នា»។ គេនិយាយថា នៅពេលដែល អារ៉ាស៊ីដ បានដឹងរឿងនេះ គាត់ក៏យំ ហើយហៅ អាប់ប៊ុល អាតាហ៊ីយ៉ា មកជួប រួចសុំទោសគាត់ ហើយផ្តល់ប្រាក់មួយពាន់ឌីណារ និងដោះលែងគាត់ ព្រមទាំងធ្វើការលោះស្បថរបស់គាត់។ អ្នកខ្លះបានសូត្រកំណាព្យរបស់ អាប់ប៊ុល ហ្វាត អាល់ប៊ូស្ទី ឱ្យខ្ញុំស្តាប់ថា៖ «ចូរប្រកាន់យកយុត្តិធម៌ ប្រសិនបើអ្នកទទួលបានអំណាចគ្រប់គ្រង... ហើយចូរប្រយ័ត្នចំពោះអំពើអយុត្តិធម៌ឱ្យបានខ្លាំងបំផុត។ ព្រោះរដ្ឋអាចស្ថិតស្ថេរជាមួយការមិនជឿដ៏ជ្រៅជ្រះ... ប៉ុន្តែវាមិនអាចស្ថិតស្ថេរជាមួយអំពើអយុត្តិធម៌បានឡើយ ទោះបីនៅក្នុងទីក្រុង ឬជនបទក៏ដោយ»។ អ្នកប្រាជ្ញខ្លះបានពោលថា៖ «អ្នកដែលប្រព្រឹត្តអយុត្តិធម៌ នឹងគ្មានអ្នកជិតខាង (អ្នកគាំទ្រ) ហើយផ្ទះសម្បែងរបស់គេក៏មិនអាចស្ថិតស្ថេរបានយូរដែរ»។ អ្នកប្រាជ្ញម្នាក់ទៀតបានពោលថា៖ «អ្វីដែលឆាប់កើតឡើងបំផុតគឺការដួលរលំនៃអ្នកអយុត្តិធម៌ ហើយព្រួញដែលមុតស្រួចបំផុតគឺការអង្វរកររបស់អ្នកដែលរងគ្រោះ»។ អ្នកខ្លះបានពោលជាកំណាព្យក្នុងន័យនេះថា៖ «កុំប្រព្រឹត្តអយុត្តិធម៌នៅពេលដែលអ្នកមានអំណាច... ព្រោះផលនៃអំពើអយុត្តិធម៌នឹងនាំទៅរកសេចក្តីវិនាស។ ភ្នែករបស់អ្នកដេកលក់ ខណៈដែលអ្នករងគ្រោះនៅភ្ញាក់... គេអង្វរករប្រឆាំងនឹងអ្នក ហើយភ្នែករបស់អល់ឡោះមិនដែលដេកលក់ឡើយ»។ គេនិទានថា នៅពេលដែល យ៉ាសដ៍ជឺដ (Yazdegerd) ដែលជាមនុស្សអាក្រក់ បានប្រព្រឹត្តអយុត្តិធម៌យ៉ាងខ្លាំងលើប្រជារាស្ត្ររបស់ខ្លួន ដោយការរឹបអូសទ្រព្យសម្បត្តិ និងធ្វើទារុណកម្មពួកគេ ហើយរឿងនេះបានអូសបន្លាយយូរពេក ក្រុមអ្នករងគ្រោះបានជួបជុំគ្នានៅក្នុងវិហារមួយ ហើយបានអង្វរករអល់ឡោះឱ្យជួយពួកគេឱ្យរួចផុតពីគាត់។ ប្រាំ ឬប្រាំពីរថ្ងៃបន្ទាប់មក អ្នកយាមរបស់គាត់បានមកប្រាប់គាត់ថា មានសេះដ៏ចម្លែកមួយក្បាលដែលមានរូបរាងស្រស់ស្អាតបានរត់មកឈប់នៅមុខទ្វារព្រះរាជវាំង។ មនុស្សម្នាមានការភ័យខ្លាច ហើយគ្មាននរណាម្នាក់ហ៊ានចូលជិតវាឡើយ សូម្បីតែសេះដទៃទៀតក៏ភ័យខ្លាចវាដែរ។ នៅពេលដែល យ៉ាសដ៍ជឺដ បានឮដូច្នេះ គាត់ក៏ចេញពីព្រះរាជវាំងមកមើលសេះនោះ។ គាត់ឃើញទិដ្ឋភាពដ៏ចម្លែកមួយ គាត់ក៏ចូលទៅជិត ហើយសេះនោះក៏ឱនក្បាលចុះ។ គាត់មានការងឿងឆ្ងល់ និងពេញចិត្តនឹងខ្លួនឯង គាត់ក៏ចាប់កញ្ចឹងកសេះនោះ ហើយអង្អែលមុខវា រួចបញ្ជាឱ្យដាក់កែប និងបង្ហៀរ។ បន្ទាប់មកគាត់បានឡើងជិះ ហើយនៅពេលដែលគាត់អង្អែលត្រគាកសេះ វាក៏ទាត់គាត់មួយជើងបណ្តាលឱ្យគាត់ធ្លាក់ចុះមកស្លាប់ភ្លាមៗ។ អ្នកខ្លះទៀតនិយាយថា គាត់បានជិះវា ហើយសេះនោះក៏រត់យ៉ាងលឿនហួសពីការមើលឃើញ រហូតដល់ទៅដល់មាត់សមុទ្រ ហើយវាក៏លោតចុះទៅក្នុងសមុទ្រជាមួយគាត់។ នោះគឺជាដំណឹងចុងក្រោយដែលគេបានដឹងអំពីគាត់។ អំពើអយុត្តិធម៌ត្រូវបានគេដឹងថាជាអំពើអាក្រក់ទាំងតាមហេតុផល និងតាមសាសនា ដូច្នេះចាំបាច់ត្រូវតែជៀសវាង និងប្រយ័ត្នប្រយែងពីវា ព្រោះវាបង្កឱ្យមានភាពវឹកវរដល់ប្រជារាស្ត្រ ភាពមិនស្ថិតស្ថេរនៃរដ្ឋ ការវិនាសនៃប្រទេសជាតិ និងការដាក់ទណ្ឌកម្មនៅថ្ងៃបរលោក។

លក្ខណៈទីពីរ៖ ភាពល្ងង់ខ្លៅ ចូរដឹងថា ភាពល្ងង់ខ្លៅគឺជាគុណសម្បត្តិដ៏អាក្រក់ និងជាចរិតលក្ខណៈដ៏ថោកទាប ជាពិសេសចំពោះអ្នកដឹកនាំ។ អ្នកដែលមានចរិតនេះ តែងតែជួបប្រទះនឹងភាពអាម៉ាស់ដោយសារតែទង្វើមិនសមរម្យរបស់ខ្លួន។ ការយល់ឃើញរបស់គេតែងតែស្ថិតក្នុងភាពវង្វេង ហើយការសម្រេចចិត្តរបស់គេតែងតែនាំមកនូវគ្រោះថ្នាក់។ គេតែងតែប្រព្រឹត្តកំហុស ហើយភាពបរាជ័យតែងតែព័ទ្ធជុំវិញខ្លួនគេ។ អ្នកប្រាជ្ញម្នាក់បានពោលថា៖ «ភាពល្ងង់ខ្លៅគឺជាសត្វពាហនៈមួយប្រភេទ អ្នកណាដែលជិះលើវា នឹងត្រូវរអិលដួល ហើយអ្នកណាដែលរាប់អានវា នឹងត្រូវវង្វេងផ្លូវ»។ អ្នកប្រាជ្ញម្នាក់ទៀតបានពោលថា៖ «អំណោយដ៏ប្រសើរបំផុតគឺបញ្ញា ហើយគ្រោះមហន្តរាយដ៏អាក្រក់បំផុតគឺភាពល្ងង់ខ្លៅ»។ មានគេពោលថា៖ «មនុស្សល្ងង់តែងតែពឹងផ្អែកលើក្តីសង្ឃឹមរបស់ខ្លួន ចំណែកឯមនុស្សមានបញ្ញាតែងតែពឹងផ្អែកលើការងាររបស់ខ្លួន»។ មានគេពោលទៀតថា៖ «ការមើលឃើញរបស់មនុស្សល្ងង់គឺមើលដោយភ្នែក និងការសម្លឹងមើលរបស់គេ ចំណែកឯការមើលឃើញរបស់មនុស្សមានបញ្ញាគឺមើលដោយបេះដូង និងការត្រិះរិះរបស់គេ»។ ចូរដឹងថា មនុស្សល្ងង់មានលក្ខណៈសម្បត្តិដែលបង្ហាញឱ្យឃើញ និងមានសញ្ញាដែលនាំឱ្យស្គាល់គេបាន។ ក្នុងចំណោមនោះ មានអ្វីដែលត្រូវបានរាយការណ៍ពី រ៉សូល របស់អល់ឡោះ ﷺ ដែលលោកបានមានប្រសាសន៍ថា៖ «មនុស្សល្ងង់មានលក្ខណៈសម្បត្តិដែលគេអាចស្គាល់បាន៖ គេតែងតែធ្វើបាបអ្នកដែលរាប់អានខ្លួន គេតែងតែរំលោភបំពានលើអ្នកដែលនៅក្រោមខ្លួន គេតែងតែអួតអាងលើអ្នកដែលនៅខ្ពស់ជាងខ្លួន ហើយគេតែងតែនិយាយដោយគ្មានការត្រិះរិះ។ ប្រសិនបើមានការសាកល្បងណាមួយកើតឡើងចំពោះគេ វានឹងធ្វើឱ្យគេធ្លាក់ក្នុងអន្លង់ជ្រៅ ហើយប្រសិនបើគេឃើញគុណធម៌ណាមួយ គេនឹងបែរខ្នងដាក់វា»។ ហ្ស៊ីយ៉ាដ បានពោលថា៖ «មនុស្សល្ងង់ត្រូវបានគេស្គាល់តាមរយៈសញ្ញាបីយ៉ាង៖ ការងាកឆ្វេងងាកស្តាំច្រើនពេក ការឆ្លើយតបយ៉ាងរហ័ស (ដោយមិនបានគិត) និងការងក់ក្បាលចុះឡើងនៅពេលដើរ»។ អ្នកប្រាជ្ញខ្លះបានពោលថា៖ «មានលក្ខណៈសម្បត្តិប្រាំមួយយ៉ាងដែលមនុស្សល្ងង់ត្រូវបានគេស្គាល់៖ ការខឹងសម្បារក្នុងគ្រប់រឿងទាំងអស់ ការនិយាយក្នុងរឿងដែលគ្មានប្រយោជន៍ ការផ្តល់អំណោយមិនចំទីកន្លែង ការទម្លាយអាថ៌កំបាំង ការជឿជាក់លើមនុស្សគ្រប់គ្នា និងការមិនចេះបែងចែករវាងមិត្តនិងសត្រូវរបស់ខ្លួន»។ សាលីហ៍ ប៊ីន ហាសាន់ បានរៀបរាប់ថា៖ អាប់ឌុលឡោះ ប៊ីន ចាហ្វារ ប៊ីន អាប៊ី តាលីប (សូមអល់ឡោះពេញចិត្តចំពោះលោក) គឺជាមិត្តភក្តិរបស់ វ៉ាលីដ ប៊ីន យ៉ាស៊ីដ ប៊ីន អាប់ឌុល ម៉ាលីក។ អាប់ឌុលឡោះ តែងតែទៅលេងគាត់ ហើយថ្ងៃមួយពួកគេបាននៅម្នាក់ឯងដើម្បីលេងអុក។ អ្នកយាមទ្វារបានមកជម្រាបថា៖ «នៅខាងក្រៅមានបុរសម្នាក់ជាអ្នកដឹកនាំម្នាក់ក្នុងចំណោមពូរបស់អ្នកមកពីកុលសម្ព័ន្ធ សាគីហ្វ គាត់បានមកក្នុងនាមជាអ្នកចម្បាំង ហើយគាត់ចង់មកសួរសុខទុក្ខលោក»។ វ៉ាលីដ បាននិយាយថា៖ «ទុកគាត់មួយសន្ទុះសិន រហូតដល់យើងលេងចប់»។ អាប់ឌុលឡោះ បាននិយាយថា៖ «តើមានបញ្ហាអ្វីទៅបើគាត់មកដល់ហើយនោះ? ចូរអនុញ្ញាតឱ្យគាត់ចូលមក»។ វ៉ាលីដ បាននិយាយថា៖ «នៅពេលដែលខ្ញុំដឹងថាការលេងកំពុងតែឈ្នះលើអ្នក ខ្ញុំចង់ឱ្យអ្នកខូចអារម្មណ៍ (ដោយសារការរំខាន)»។ អាប់ឌុលឡោះ បាននិយាយថា៖ «ចូរយកកន្សែងមកគ្របលើក្តារអុកនេះ រហូតដល់បុរសនោះចូលមកសួរសុខទុក្ខ ហើយយើងនឹងត្រឡប់មកលេងបន្តទៀត»។ វ៉ាលីដ ក៏ធ្វើតាមនោះ។ បន្ទាប់មក វ៉ាលីដ បាននិយាយថា៖ «អនុញ្ញាតឱ្យគាត់ចូលមក»។ បុរសម្នាក់បានចូលមកដោយស្លៀកពាក់ស្អាតបាត មានរូបរាងសមសួន មានពាក់ក្បាលបង់ក្បាលដ៏ប្រណីត មានស្នាមស៊ូជូដ (សجدة) នៅលើថ្ងាស និងមានពុកចង្ការលាបដោយហ៊ីនណា (Henna)។ គាត់បាននិយាយថា៖ «សូមអល់ឡោះធ្វើឱ្យលោកអមៀរ (អ្នកដឹកនាំ) មានភាពប្រសើរឡើង។ ខ្ញុំបានមកក្នុងនាមជាអ្នកចម្បាំង ហើយខ្ញុំមិនចង់ឆ្លងកាត់ដោយមិនបានបំពេញសិទ្ធិរបស់អ្នកឡើយ»។ វ៉ាលីដ បាននិយាយថា៖ «សូមអល់ឡោះប្រទានពរដល់អ្នក»។ បន្ទាប់មកគាត់ក៏ស្ងៀមមួយសន្ទុះ។ នៅពេលដែលបុរសនោះមានភាពស្និទ្ធស្នាល វ៉ាលីដ បានងាកទៅរកគាត់ហើយនិយាយថា៖ «ឱពូ! តើពូបានចងចាំគម្ពីរគម្ពីរគួរអាន (Quran) ដែរឬទេ?»។ គាត់ឆ្លើយថា៖ «មិនទាន់ទេ មានកិច្ចការជាច្រើនបានរារាំងខ្ញុំពីវា»។ វ៉ាលីដ សួរថា៖ «តើពូបានចងចាំពីស៊ូណាន់ន់ (ស៊ូណាន់) របស់ រ៉សូល របស់អល់ឡោះ ﷺ និងប្រវត្តិសង្គ្រាម ឬហាឌីសរបស់លោកខ្លះដែរឬទេ?»។ គាត់ឆ្លើយថា៖ «ទ្រព្យសម្បត្តិរបស់យើងបានរារាំងយើងពីការធ្វើបែបនោះ»។ វ៉ាលីដ សួរថា៖ «ចុះរឿងរ៉ាវរបស់ជនជាតិអារ៉ាប់ សម័យកាលរបស់ពួកគេ និងកំណាព្យរបស់ពួកគេវិញ?»។ គាត់ឆ្លើយថា៖ «មិនទាន់ទេ ព្រោះខ្ញុំរវល់នឹងកិច្ចការផ្សេង»។ វ៉ាលីដ សួរថា៖ «ចុះរឿងរ៉ាវរបស់ជនជាតិមិនមែនអារ៉ាប់ និងអក្សរសាស្ត្ររបស់ពួកគេវិញ?»។ គាត់ឆ្លើយថា៖ «នោះជារឿងដែលខ្ញុំមិនដែលស្វែងរកឡើយ»។ វ៉ាលីដ សួរថា៖ «ចុះតើពូបានដឹងពីពាក្យសម្តីរបស់អ្នកប្រាជ្ញ និងជីវប្រវត្តិរបស់ស្តេចនានា ដើម្បីយកមកដឹកនាំប្រជាជនរបស់ពូដែរឬទេ?»។ គាត់ឆ្លើយថា៖ «មិនទាន់ទេ នោះជារឿងដែលខ្ញុំមិនដែលបានសិក្សាស្វែងយល់ឡើយ»។ បន្ទាប់មក វ៉ាលីដ បានងាកចេញ ហើយលើកកន្សែងចេញ រួចនិយាយថា៖ «ឆាហ៍ (Shah - រុកអុក)»។ អាប់ឌុលឡោះ បាននិយាយថា៖ «ស៊ុបហានាល់ឡោះ (សូមមហាអស្ចារ្យចំពោះអល់ឡោះ)»។ វ៉ាលីដ បាននិយាយថា៖ «កុំខ្មាសអៀនពីគាត់អី សូមស្បថនឹងអល់ឡោះ គ្មាននរណាម្នាក់ក្រៅពីយើងនៅក្នុងផ្ទះនេះទេ»។ នៅពេលដែលបុរសនោះចេញទៅ វ៉ាលីដ បាននិយាយថា៖ «តើអ្នកមិនដឹងទេឬថា មនុស្សល្ងង់គឺប្រៀបដូចជាសត្វពាហនៈ មិនចាំបាច់ត្រូវខ្មាសអៀនចំពោះពួកគេឡើយ»។

លក្ខណៈទីបី៖ ភាពកំណាញ់ ចូរដឹងថា ភាពកំណាញ់គឺជាចរិតលក្ខណៈដ៏អាក្រក់បំផុត និងជាផ្លូវដ៏គួរឱ្យស្អប់ខ្ពើមបំផុត។ សាសនាបានហាមប្រាមចំពោះរឿងនេះ ហើយបញ្ញាញាណក៏បានវិនិច្ឆ័យថាវាជារឿងដ៏អាក្រក់។ ខ្លឹមសារពិតនៃភាពកំណាញ់គឺ ការមិនព្រមបើកប្រាក់ ឬទ្រព្យដែលជាកាតព្វកិច្ចត្រូវចំណាយ និងការកេងប្រវ័ញ្ចលើការចំណាយដែលចាំបាច់។ ចំណែកឯតាមទម្លាប់ និងការយល់ឃើញទូទៅ វាគឺជាការសន្សំទុកទ្រព្យសម្បត្តិ និងការមិនព្រមជួយដល់អ្នកដែលមកសុំជំនួយពីទ្រព្យដែលលើសពីតម្រូវការរបស់ខ្លួន។ ចូរដឹងថា មនុស្សកំណាញ់តែងតែបាត់បង់នូវភាពថ្លៃថ្នូរ បាត់បង់ការគោរពពីអ្នកដទៃ ជាមនុស្សដែលគេមិនចូលចិត្ត ជាមនុស្សដែលគេស្អប់ខ្ពើម ហើយអ្នកដទៃតែងតែមើលមកគេដោយការមើលងាយ និងមិនឱ្យតម្លៃ។ នេះក៏ព្រោះតែភាពកំណាញ់ជំរុញឱ្យគេខិតខំប្រឹងប្រែងខ្លាំងពេកក្នុងការសន្សំទ្រព្យសម្បត្តិ ហើយរារាំងគេមិនឱ្យបំពេញកាតព្វកិច្ចចំពោះអ្នកដែលគួរទទួលបាន។ វាបិទបាំងនូវគុណធម៌ និងបង្ហាញឱ្យឃើញនូវអំពើអាក្រក់។ អ្នកប្រាជ្ញម្នាក់បានសូត្រកំណាព្យប្រាប់ខ្ញុំថា៖ «ភាពកំណាញ់បង្ហាញឱ្យឃើញនូវគុណវិបត្តិរបស់មនុស្សចំពោះអ្នកដទៃ ខណៈដែលភាពសប្បុរសជួយបិទបាំងគុណវិបត្តិទាំងនោះ។ ចូរគ្របដណ្តប់ខ្លួនឯងដោយអាវផាយនៃភាពសប្បុរសចុះ ព្រោះខ្ញុំយល់ថាគុណវិបត្តិគ្រប់យ៉ាង គឺភាពសប្បុរសអាចបិទបាំងវាបាន។» ភាពកំណាញ់អាចបង្កើតឱ្យមានចរិតអាក្រក់ចំនួនបួន ដែលសុទ្ធតែស្ថិតក្នុងកម្រិតដ៏អាក្រក់បំផុត៖ គឺភាពលោភលន់ (អាល់-Hirsh), ភាពស្រេកឃ្លានទ្រព្យ (Ash-Sharah), ការគិតអាក្រក់ចំពោះអល់ឡោះ និងការមិនព្រមបំពេញកាតព្វកិច្ច (សិទ្ធិអ្នកដទៃ)។ ១. ភាពលោភលន់ (អាល់-Hirsh)៖ គឺការខិតខំប្រឹងប្រែងហួសហេតុ ការខ្ជះខ្ជាយក្នុងការស្វែងរកទ្រព្យ និងការជ្រុលនិយមក្នុងការប្រមូលទ្រព្យសម្បត្តិ។ រឿងនេះអាចនាំម្ចាស់របស់វាទៅរកការប្រព្រឹត្តអំពើហារ៉ាម (អំពើហាមឃាត់) និងការយកទ្រព្យដែលមិនច្បាស់លាស់ (ស៊ុបហាត) ដូច្នេះហើយទើបវាជាអំពើដែលគួរឱ្យស្អប់ខ្ពើម។ ២. ភាពស្រេកឃ្លានទ្រព្យ (Ash-Sharah)៖ គឺការមិនចេះឆ្អែតឆ្អន់ និងការប្រមូលទ្រព្យសម្បត្តិឱ្យបានច្រើនលើសពីតម្រូវការ។ រឿងនេះគួរឱ្យស្អប់ខ្ពើម ព្រោះវាបង្ហាញពីភាពថោកទាប។ ៣. ការគិតអាក្រក់ចំពោះអល់ឡោះ៖ មនុស្សកំណាញ់តែងតែជឿថា ការចំណាយទ្រព្យសម្បត្តិនឹងធ្វើឱ្យទ្រព្យនោះអស់ទៅ ហើយគេមិនជឿថាអល់ឡោះនឹងជំនួសមកវិញ ឬផ្តល់សំណងត្រឡប់មកឱ្យគេឡើយ។ ហេតុនេះហើយ ទើបគេបាត់បង់ការជឿជាក់លើអល់ឡោះ ដែលនេះគឺជាកម្រិតខ្ពស់បំផុតនៃភាពអាក្រក់។ ៤. ការមិនព្រមបំពេញកាតព្វកិច្ច (សិទ្ធិអ្នកដទៃ)៖ ចិត្តរបស់មនុស្សកំណាញ់មិនព្រមដាច់ចិត្តពីទ្រព្យសម្បត្តិឡើយ ព្រោះវាជាអ្វីដែលគេស្រឡាញ់បំផុត និងជាគោលដៅចុងក្រោយរបស់គេ។ ដូច្នេះហើយ ទើបចិត្តរបស់គេមិនព្រមបំពេញសិទ្ធិអ្នកដទៃ និងមិនព្រមផ្តល់យុត្តិធម៌ដល់មនុស្សលោក។ នៅពេលមនុស្សកំណាញ់មានលក្ខណៈបែបនេះ នោះគេនឹងមិនមានគុណធម៌អ្វីឡើយ ហើយក៏គ្មានក្តីសង្ឃឹមថានឹងទទួលបានភាពល្អប្រសើរដែរ។ រ៉សូល ﷺ បានមានប្រសាសន៍ថា៖ «មនុស្សសប្បុរស គឺជិតស្និទ្ធនឹងអល់ឡោះ ជិតស្និទ្ធនឹងឋានសួគ៌ ជិតស្និទ្ធនឹងមនុស្សលោក និងនៅឆ្ងាយពីភ្លើងនរក។ ចំណែកមនុស្សកំណាញ់ គឺនៅឆ្ងាយពីអល់ឡោះ ឆ្ងាយពីមនុស្សលោក ឆ្ងាយពីឋានសួគ៌ និងជិតស្និទ្ធនឹងភ្លើងនរក។» ហើយលោក ﷺ បានមានប្រសាសន៍ថា៖ «អាហាររបស់អ្នកសប្បុរសគឺជាថ្នាំព្យាបាល ចំណែកអាហាររបស់អ្នកកំណាញ់គឺជាជំងឺ។» លោក ﷺ ក៏បានមានប្រសាសន៍ថា៖ «ចូរដំណឹងដល់ទ្រព្យសម្បត្តិរបស់អ្នកកំណាញ់ថា វានឹងត្រូវជួបគ្រោះថ្នាក់ ឬត្រូវធ្លាក់ទៅក្នុងដៃអ្នកទទួលមរតក។» អ្នកប្រាជ្ញម្នាក់បានសូត្រកំណាព្យប្រាប់ខ្ញុំថា៖ «មនុស្សកំណាញ់ចំណាយពេលពេញមួយជីវិតដើម្បីប្រមូលទ្រព្យសម្បត្តិ ប៉ុន្តែអ្វីដែលគេបន្សល់ទុក គឺសម្រាប់គ្រោះថ្នាក់ និងអ្នកទទួលមរតក។ ដូចជាដង្កូវនាងអញ្ចឹង អ្វីដែលវាសាងឡើងគឺនាំឱ្យវាស្លាប់ ហើយអ្នកដទៃទៀតទៅវិញទេដែលទទួលបានផលប្រយោជន៍ពីអ្វីដែលវាបានសាង។» អ្នកប្រាជ្ញម្នាក់បានពោលថា៖ «ភាពកំណាញ់គឺជាអាវផាយនៃភាពក្រីក្រ។» អ្នកប្រាជ្ញម្នាក់ទៀតបានពោលថា៖ «ភាពកំណាញ់មិនដែលចូលទៅក្នុងផ្ទះណាមួយឡើយ ក្រៅពីនាំមកនូវភាពសោកសៅ។ ភាពលោភលន់មិនដែលចូលទៅក្នុងកន្លែងណាមួយឡើយ ក្រៅពីនាំមកនូវភាពអាម៉ាស់។ ហើយភាពស្រេកឃ្លានទ្រព្យមិនដែលចូលទៅក្នុងកន្លែងណាមួយឡើយ ក្រៅពីនាំមកនូវភាពវង្វេងវង្វាន់។» គេបានពោលថា៖ «មនុស្សកំណាញ់មិនមានមិត្តភក្តិឡើយ។» គេក៏បានពោលថា៖ «ទ្រព្យសម្បត្តិប្រៀបដូចជាទឹកអញ្ចឹង ប្រសិនបើអ្នកណាប្រមូលវាទុកច្រើនពេក ហើយមិនព្រមធ្វើផ្លូវបង្ហូរវាចេញទេនោះ វានឹងជន់លិចអ្នកនោះរហូតដល់ស្លាប់។» អ្នកខ្លះបានសូត្រកំណាព្យប្រាប់ខ្ញុំថា៖ «ខ្ញុំឃើញអ្នកប្រាថ្នាចង់បានការសរសើរដ៏ល្អ ប៉ុន្តែអល់ឡោះមិនបានផ្តល់វាដល់មនុស្សកំណាញ់នោះទេ។ តើមនុស្សដែលគិតតែពីពោះខ្លួនឯង នឹងអាចក្លាយជាអ្នកដឹកនាំដោយរបៀបណា? គេតែងតែរារាំងមិនឱ្យគេ ហើយផ្តល់ឱ្យអ្នកដទៃតែបន្តិចបន្តួចប៉ុណ្ណោះ។»

លក្ខណៈទីបួន៖ ការខ្ជះខ្ជាយ (អល់-ស័រហ្វ៍) ចូរដឹងថា ការខ្ជះខ្ជាយក្នុងការចំណាយទ្រព្យសម្បត្តិ គឺជាលក្ខណៈមួយដែលហួសពីកម្រិតនៃសេចក្តីសប្បុរសដ៏គួរឱ្យសរសើរ ហើយវាមានលក្ខណៈដូចគ្នាទៅនឹងភាពកំណាញ់ក្នុងរឿងការតិះដៀល និងភាពអាក្រក់។ នេះគឺដោយសារតែអល់ឡោះ (ស៊ុបហានះហ៊ូ វ៉ាតាអាឡា) បានកំណត់ឱ្យមានភាពស្មើគ្នារវាងស្ថានភាពទាំងពីរនេះក្នុងការហាមឃាត់ ដោយទ្រង់បានមានបន្ទូលថា៖ «ហើយកុំធ្វើឱ្យដៃរបស់ម្ចាស់ប្រាក់ជាប់នឹងករបស់ម្ចាស់ប្រាក់ឡើយ (កុំកំណាញ់) ហើយក៏កុំលាតដៃនោះឱ្យអស់ទាំងស្រុងដែរ (កុំខ្ជះខ្ជាយ) ដើម្បីកុំឱ្យម្ចាស់ប្រាក់ត្រូវអង្គុយចុះដោយការស្តីបន្ទោស និងការខកចិត្ត»។ ដូច្នេះ ទ្រង់បានហាមឃាត់ការលាតដៃចំណាយដោយខ្ជះខ្ជាយ ដូចដែលទ្រង់បានហាមឃាត់ការក្តាប់ដៃដោយភាពកំណាញ់ដែរ។ នេះបង្ហាញឱ្យឃើញថា ទង្វើទាំងពីរនេះមានកម្រិតស្មើគ្នាក្នុងការតិះដៀល និងមានភាពដូចគ្នាក្នុងការស្តីបន្ទោស។ ម្យ៉ាងទៀត អ្នកដែលខ្ជះខ្ជាយក្នុងការផ្តល់ឱ្យ និងអ្នកដែលចាយវាយខ្ជះខ្ជាយក្នុងសេចក្តីសប្បុរសរបស់ខ្លួន គឺមិនចេះបែងចែករវាងអ្វីដែលគួរឱ្យសរសើរ និងអ្វីដែលគួរឱ្យស្អប់ខ្ពើមឡើយ ហើយក៏មិនចេះបែងចែករវាងអ្នកដែលសមនឹងទទួលបាន និងអ្នកដែលខ្វះខាតនោះដែរ។ ស្ថានភាពនេះបង្ហាញពីភាពទន់ខ្សោយនៃចរិតលក្ខណៈ ការខ្វះការពិចារណា និងការខ្វះខាតក្នុងការរៀបចំផែនការ ដែលរឿងទាំងនេះមិនសមរម្យសម្រាប់អ្នកដឹកនាំឡើយ។ ម្យ៉ាងទៀត ឃ្លាំងទ្រព្យសម្បត្តិ (បៃតុលម៉ាល) តែងតែមានកម្រិតធៀបនឹងសិទ្ធិដែលត្រូវចំណាយ និងកាតព្វកិច្ចដែលត្រូវបំពេញ។ ដូច្នេះ ប្រសិនបើគេខ្ជះខ្ជាយក្នុងការចំណាយវា នោះមានន័យថាគេបានដាក់ទ្រព្យសម្បត្តិលើសពីកម្រិតដែលអ្នកទទួលសមនឹងទទួលបាន។ អ្នកប្រាជ្ញម្នាក់បានពោលថា៖ «កំហុសគឺការផ្តល់ឱ្យនូវអ្វីដែលមិនគួរផ្តល់ និងការរារាំងនូវអ្វីដែលគួរតែផ្តល់»។ ស៊ុហ្វ្យាន អល់-សៅរី (សូមអល់ឡោះមេត្តាដល់លោក) បានមានប្រសាសន៍ថា៖ «ទ្រព្យសម្បត្តិដែលហាឡាល (ស្របច្បាប់) ក៏មិនអាចទ្រាំទ្រនឹងការខ្ជះខ្ជាយបានដែរ»។ អ្នកប្រាជ្ញខ្លះបានមានប្រសាសន៍ថា៖ «មានមនុស្សបីក្រុមដែលសេចក្តីមេត្តាត្រូវបានដកចេញពីពួកគេ ហើយការចំអកឡកឡើយនឹងធ្លាក់មកលើពួកគេក្នុងស្ថានភាពបី៖ ទីមួយ៖ អ្នកដែលខ្ជះខ្ជាយទ្រព្យសម្បត្តិរបស់ខ្លួន នៅពេលដែលភាពក្រីក្រមកដល់។ ទីពីរ៖ អ្នកដែលមានចិត្តលោភលន់ខ្លាំង នៅពេលដែលគ្រោះមហន្តរាយមកដល់។ ទីបី៖ អ្នកដែលបំពាន និងធ្វើអយុត្តិធម៌ នៅពេលដែលការដាក់ទណ្ឌកម្មមកដល់»។ មានអ្នកប្រាជ្ញម្នាក់បានសូត្រកំណាព្យឱ្យខ្ញុំស្តាប់ថា៖ «កាលពីមុន ទ្រព្យសម្បត្តិបានហូរមកកាន់យើង ហើយយើងក៏បានខ្ជះខ្ជាយវាដោយគ្មានការពិចារណា។ លុះដល់ពេលដែលទ្រព្យសម្បត្តិបានចាកឆ្ងាយពីយើងទៅ ទើបយើងចាប់ផ្តើមមានគំនិត ប៉ុន្តែវាក៏ហួសពេលទៅហើយ»។

លក្ខណៈទីប្រាំ៖ ការមិនគោរពតាមការសន្យា ចូរដឹងថា ការមិនគោរពតាមការសន្យាគឺជាអំពើរបស់មនុស្សថោកទាប ហើយមនុស្សដែលមានកិត្តិយសតែងតែជៀសវាងវា ដោយសារតែភាពអាក្រក់នៃរូបភាព និងភាពអសោចនៃកេរ្តិ៍ឈ្មោះរបស់វា។ វាគឺជាសសរស្តម្ភមួយនៃអំពើនីហ្វាក់ (ការក្បត់ជំនឿ) និងជាអំពើអសីលធម៌ដ៏អាក្រក់។ រ៉សូលរបស់អល់ឡោះ (សូមអល់ឡោះប្រទានពរ និងសេចក្តីសុខដល់លោក) បានមានប្រសាសន៍ថា៖ «សញ្ញារបស់អ្នកនីហ្វាក់ (អ្នកក្បត់ជំនឿ) មានបី៖ នៅពេលនិយាយគឺកុហក នៅពេលសន្យាគឺមិនគោរពតាម ហើយនៅពេលទទួលបានការទុកចិត្តគឺក្បត់»។ តាល់ហះហ៍ អ៊ីបន៍ ឧបៃឌីលឡាហ៍ បានមានប្រសាសន៍ថា៖ «មិនដែលមានបុរសណាម្នាក់ដេកលក់ដោយមានការសន្យាពីខ្ញុំឡើយ លុះត្រាតែខ្ញុំប្រញាប់ប្រញាល់ទៅបំពេញតម្រូវការរបស់គាត់នៅពេលព្រឹកព្រលឹម ដោយសារតែខ្លាចមានឧបសគ្គអ្វីមួយមកកាត់ផ្ដាច់ការសន្យា។ ការមិនគោរពតាមការសន្យាគឺជាផ្នែកមួយនៃអំពើនីហ្វាក់ ហើយវាមិនមែនជាសីលធម៌របស់មនុស្សដែលមានកិត្តិយសនោះទេ។» អាប៊ុល ហាសាន់ អាល់ម៉ាដាអ៊ីនី បាននិយាយថា៖ «អ៊ូម៉ារ ប៊ីន អាប់ឌុលអាហ្ស៊ីស ស្ទើរតែមិនដែលទទួលយកការសន្យាអ្វីមួយឡើយ ដោយសារតែលោកខ្លាចមិនអាចបំពេញតាមការសន្យានោះ។» ដាវូដ ប៊ីន អាប់ឌុលឡាហ៍ បាននិយាយនៅក្នុងដំបូន្មានមួយថា៖ «ចូរបំពេញតាមការសន្យាប្រសិនបើអ្នកបានសន្យា ហើយចូរជៀសវាងការមិនគោរពតាមការសន្យា ព្រោះវាធ្វើឱ្យបាត់បង់ភាពថ្លៃថ្នូរ និងធ្វើឱ្យបាត់បង់សិរីសួស្តីនៃផ្ទៃមុខ។» អ្នកប្រាជ្ញម្នាក់បាននិយាយថា៖ «អ្នកណាដែលមិនគោរពតាមការសន្យារបស់ខ្លួន នោះគេបានធ្វើឱ្យខ្លួនឯងធ្លាក់ចុះតម្លៃ ញាតិមិត្តនឹងឃ្លាតឆ្ងាយ ហើយអ្នកដទៃនឹងជៀសវាងពីគេ។» មានអ្នកខ្លះបានសូត្រកំណាព្យឱ្យខ្ញុំស្ដាប់ថា៖ «កុំបង្កើតសត្រូវ និងការតិះដៀលក្រោយពីមានមិត្តភាពដ៏ល្អឡើយ ព្រោះការសន្យាដែលមិនបានបំពេញ គឺជាដើមហេតុនៃសត្រូវ និងការឃ្លាតឆ្ងាយ។» គេតែងតែនិយាយថា ការមិនគោរពតាមការសន្យាគឺជាលទ្ធផលនៃភាពថោកទាប ហើយវាជាអំពើដ៏អាក្រក់បំផុតក្នុងចំណោមសីលធម៌ដែលគួរឱ្យស្អប់ខ្ពើមទាំងឡាយ។ ចូរដឹងថា ការមិនគោរពតាមការសន្យាគឺជាមែកធាងមួយនៃអំពើកុហក ហើយយើងនឹងលើកយកមកពន្យល់វានៅពេលក្រោយ ប្រសិនបើអល់ឡោះ តាអាឡា មានបំណង។

លក្ខណៈទីប្រាំមួយ៖ ការកុហក ចូរដឹងថា ការកុហកគឺជាលក្ខណៈដ៏អាក្រក់ និងជាអត្តចរិតដ៏ថោកទាប ដែលអ្នកប្រព្រឹត្តវាមិនអាចគេចផុតពីភាពអាម៉ាស់បានឡើយ ព្រោះតែការនិយាយរបស់គេតែងតែផ្ទុយគ្នាដោយសារការភ្លេចភ្លាំង។ អ្នកដែលចូលចិត្តកុហក មិនងាយនឹងទទួលបានឋានៈខ្ពង់ខ្ពស់ ឬកិត្តិយសអ្វីឡើយ ព្រោះមនុស្សម្នាស្អប់ខ្ពើម មើលងាយ ជៀសវាង និងមិនទុកចិត្តលើរូបគេ។ ប្រសិនបើគេធ្វើកិច្ចសន្យា ក៏គ្មាននរណាម្នាក់ជឿជាក់លើកិច្ចសន្យានោះដែរ ហើយបើគេសន្យាអ្វីមួយ ក៏គ្មាននរណាចាប់អារម្មណ៍នឹងពាក្យសន្យានោះឡើយ។ ប្រសិនបើគេនិយាយរឿងអ្វីមួយ គេនឹងត្រូវគេសង្ស័យភ្លាមៗ ហើយបើគេជួបទុក្ខលំបាក ក៏គ្មាននរណាស្តែងការអាណិតអាសូរដល់គេដែរ។ ទាំងអស់នេះគឺដោយសារតែមនុស្សគ្រប់គ្នាបានដឹងពីភាពថោកទាប និងការខ្វះភាពស្មោះត្រង់របស់គេ ទោះបីជាពេលខ្លះគេនិយាយការពិតក៏ដោយ។ ក្នុងន័យនេះមានកំណាព្យមួយឃ្លាថា៖ «គ្រោះថ្នាក់របស់អ្នកកុហក គឺការភ្លេចនូវអ្វីដែលខ្លួនបានកុហក ហើយគេនឹងក្លាយជាអ្នកមានការចងចាំល្អ នៅពេលដែលគេនិយាយការពិត»។ អល់ឡោះ (ស.វ) បានដកហូតលក្ខណៈនៃការកុហកចេញពីអ្នកដែលមានជំនឿ (មូមិន) ដោយទ្រង់មានបន្ទូលថា៖ «មានតែអ្នកដែលមិនជឿលើអល់ឡោះប៉ុណ្ណោះ ដែលប្រឌិតរឿងកុហក»។ ហើយរ៉សូល (ស.ល.អ) បានមានប្រសាសន៍ថា៖ «ការកុហក គឺផ្ទុយពីជំនឿ (អ៊ីម៉ាន់)»។ គេតែងតែនិយាយថា៖ «សាសនា និងលោកិយ មិនអាចស្ថិតស្ថេរដោយសារការកុហកបានឡើយ»។ អ៊ុម៉ារ ប៊ីន អាប់ឌុលអាហ្ស៊ីស បានសរសេរទៅកាន់មន្ត្រីរបស់លោកថា៖ «ចូរប្រយ័ត្នកុំប្រើប្រាស់អ្នកកុហកក្នុងកិច្ចការដែលទាមទារឱ្យមានល្បិចកល ព្រោះបើអ្នកស្តាប់តាមអ្នកកុហក អ្នកនឹងត្រូវវិនាស»។ អាប់ឌុលម៉ាលិក ប៊ីន ម៉ារវ៉ាន់ បាននិយាយថា៖ «ការនិយាយខុសវេយ្យាករណ៍ គឺជាភាពអាម៉ាស់សម្រាប់អ្នកមានកិត្តិយស។ ការអួតអាង គឺជាគ្រោះថ្នាក់នៃគំនិត ហើយការកុហក គឺជាភាពរលួយនៃគ្រប់រឿងទាំងអស់»។ មានរឿងនិទានថា កៃសរ (ស្តេចរ៉ូម) បានសរសេរទៅកាន់ គីស្រារ (ស្តេចពែរ្ស) ដើម្បីសួរពីរបៀបដែលលោកគ្រប់គ្រងនគរ។ គីស្រារបានឆ្លើយតបទៅវិញដោយលក្ខណៈប្រាំបីប្រការ៖ «ខ្ញុំមិនដែលកុហកទាំងក្នុងពេលលេងសើច ឬពេលម៉ឺងម៉ាត់ឡើយ។ ខ្ញុំមិនដែលខុសពាក្យសន្យាទាំងការសន្យាផ្តល់រង្វាន់ ឬការគំរាមកំហែងឡើយ។ ខ្ញុំគ្រប់គ្រងដោយការយកចិត្តទុកដាក់ មិនមែនដោយតណ្ហាឡើយ។ ខ្ញុំដាក់ទោសដើម្បីអប់រំ មិនមែនដោយកំហឹងឡើយ។ ខ្ញុំបានបញ្ចូលសេចក្តីស្រឡាញ់ទៅក្នុងចិត្តប្រជារាស្ត្រដោយមិនប្រើការគំរាមកំហែង ហើយខ្ញុំបានដាក់ភាពកោតខ្លាចក្នុងចិត្តពួកគេដោយមិនមានការស្អប់ខ្ពើម។ ខ្ញុំផ្តល់ឱ្យពួកគេនូវអ្វីដែលគ្រប់គ្រាន់ និងទប់ស្កាត់ភាពហួសប្រមាណ»។ គេបានសួរ អះឌី ប៊ីន ហាទីម ថា៖ «អ្វីដែលធ្ងន់ធ្ងរជាងគេសម្រាប់លោក?» លោកឆ្លើយថា៖ «ការសាកល្បងមិត្តភក្តិ និងការបដិសេធអ្នកសុំជំនួយ»។ គេសួរទៀតថា៖ «តើអ្វីដែលធ្វើឱ្យបុរសធ្លាក់ចុះតម្លៃជាងគេ?» លោកឆ្លើយថា៖ «ការនិយាយច្រើន ការទុកចិត្តលើមនុស្សគ្រប់គ្នា និងអណ្តាតដែលចូលចិត្តកុហក»។ គេនិយាយថា៖ «ភាពស្មោះត្រង់គឺជាកិត្តិយស ហើយការកុហកគឺជាភាពអាម៉ាស់»។ គេតែងតែនិយាយថា ការកុហកគឺជាការបាត់បង់សីលធម៌ ភាពថោកទាបនៃព្រលឹង និងការខ្វះភាពអៀនខ្មាស។ អ្នកខ្លះបានសូត្រកំណាព្យថា៖ «មនុស្សម្នាក់មិនកុហកឡើយ ក្រៅពីភាពថោកទាបរបស់ខ្លួន ឬទម្លាប់អាក្រក់ ឬការខ្វះការអប់រំ។ សម្រាប់ខ្ញុំ ក្លិនស្អុយនៃសាកសពឆ្កែ គឺប្រសើរជាងពាក្យកុហករបស់មនុស្សម្នាក់ ទោះក្នុងពេលម៉ឺងម៉ាត់ ឬពេលលេងសើច»។ អ្នកម្នាក់ទៀតបាននិយាយថា៖ «គ្មានអ្វីដែលខ្ញុំពិចារណាឃើញថា វាបំផ្លាញសីលធម៌ និងភាពស្រស់ស្អាត ជាងការកុហកដែលគ្មានប្រយោជន៍នោះទេ ហើយវាធ្វើឱ្យបុរសបាត់បង់ភាពថ្លៃថ្នូរ»។ ចូរដឹងថា មូលហេតុនៃការកុហកមានបីយ៉ាង៖ ទីមួយ៖ ដើម្បីទទួលបានផលប្រយោជន៍ ឬការពារខ្លួនពីគ្រោះថ្នាក់ ដោយគេយល់ថាការកុហកមានសុវត្ថិភាព ឬចំណេញជាង ទើបគេអនុញ្ញាតឱ្យខ្លួនឯងធ្វើវា។ ទីពីរ៖ ដើម្បីឱ្យការនិយាយរបស់ខ្លួនមានភាពទាក់ទាញ និងគួរឱ្យចាប់អារម្មណ៍ ដោយគេមិនអាចរកការពិតមកតុបតែងពាក្យសម្តីបាន ទើបគេប្រើការកុហកមកជំនួស។ ទីបី៖ ដើម្បីបង្ខូចកេរ្តិ៍ឈ្មោះសត្រូវ ដោយចោទប្រកាន់ពួកគេពីភាពអាក្រក់ និងរឿងអាស្រូវផ្សេងៗ។ មូលហេតុទាំងនេះ ព្រលឹងដ៏ថ្លៃថ្នូរ និងមហិច្ឆតាដ៏ខ្ពង់ខ្ពស់តែងតែបដិសេធ ជាពិសេសព្រលឹងរបស់ស្តេចដែលខ្ពស់ត្រដែតពីភាពអសីលធម៌ និងភាពថោកទាប។ ប៉ុន្តែជួនកាល ភាពចាំបាច់អាចតម្រូវឱ្យប្រើការកុហកបន្តិចបន្តួចក្នុងកិច្ចការកម្ចាត់សត្រូវ ឬផ្សះផ្សាអ្នកដែលនៅឆ្ងាយពីគ្នា។ ព្រោះថា ការកុហកប្រៀបដូចជាថ្នាំពុលដែលសម្លាប់មនុស្ស ប៉ុន្តែនៅពេលដែលវាត្រូវបានលាយបញ្ចូលក្នុងថ្នាំព្យាបាលមួយចំនួន វាក៏អាចក្លាយជាថ្នាំព្យាបាលដ៏មានប្រសិទ្ធភាពទៅវិញ។

លក្ខណៈទីប្រាំពីរ៖ ការនិយាយដើមគេ (អាល់-ឃ័យបះ) ចូរដឹងថា ការនិយាយដើមគេ ទោះបីជាត្រូវបានហាមឃាត់តាមផ្លូវសាសនា និងតាមហេតុផលបញ្ញាក៏ដោយ ក៏វាជាសញ្ញានៃភាពទន់ខ្សោយ ជាភាពថោកទាប និងជាភស្តុតាងនៃភាពខ្វះខាត។ បញ្ញាស្មារតីដ៏ពេញលេញ និងព្រលឹងដ៏ថ្លៃថ្នូតែងតែបដិសេធរឿងនេះ ព្រោះវាធ្វើឱ្យឋានៈធ្លាក់ចុះ និងកិត្តិយសថយថយ។ អាលី ប៊ីន អាល់-ហ៊ូសៃន បានមានប្រសាសន៍ថា៖ «ការនិយាយដើមគេ គឺជាម្ហូបរបស់មនុស្សដែលមានចរិតដូចសត្វឆ្កែ»។ អូឌី ប៊ីន ហាទីម បានមានប្រសាសន៍ថា៖ «ការនិយាយដើមគេ គឺជាវាលស្មៅសម្រាប់មនុស្សថោកទាប»។ មានរឿងនិទានថា កូទៃបះ ប៊ីន មុស្លីម បានឮបុរសម្នាក់និយាយដើមអ្នកដទៃ ទើបលោកនិយាយថា៖ «សូមស្បថនឹងអល់ឡោះ អ្នកបានបញ្ចេញដុំសាច់មួយដោយភាពអយុត្តិធម៌ ដែលមនុស្សថ្លៃថ្នូរទាំងឡាយតែងតែខ្ពើមរអើមនឹងបញ្ចេញវា»។ អ្នកប្រាជ្ញម្នាក់បានមានប្រសាសន៍ថា៖ «អ្នកណាដែលចូលចិត្តនិយាយពីកំហុសអ្នកដទៃ នោះវានឹងក្លាយជារឿងងាយស្រួលសម្រាប់គេក្នុងការនិយាយកាន់តែច្រើន ព្រោះគេស្វែងរកកំហុសអ្នកដទៃតាមកម្រិតនៃកំហុសដែលមាននៅក្នុងខ្លួនគេផ្ទាល់»។ អ្នកនិពន្ធកំណាព្យម្នាក់បានពោលយ៉ាងពីរោះថា៖ «ប្រសិនបើអ្នកនិយាយដើមគេ គេនឹងនិយាយដើមអ្នកវិញ ហើយពួកគេនឹងនិយាយកាន់តែច្រើន ពួកគេនឹងបង្ហាញនូវអ្វីដែលអ្នកធ្លាប់លាក់បាំង។ នៅពេលអ្នកនិយាយពីអ្នកដទៃ ចូរទុកចោលនូវកំហុសរបស់ពួកគេ ព្រោះគ្មានកំហុសណាមួយដែលត្រូវបានលើកឡើង ក្រៅពីកំហុសរបស់អ្នកនោះទេ។ ប្រសិនបើអ្នករិះគន់គេដោយរឿងដែលអ្នកក៏មានដូចគ្នា នោះវាកាន់តែធ្ងន់ធ្ងរនៅក្នុងក្រសែភ្នែកអល់ឡោះ និងមនុស្សលោក។ ប្រសិនបើអ្នករិះគន់គេដោយរឿងដែលអ្នកក៏មានដូចគ្នា តើអ្នកដែលមានភ្នែកម្ខាង អាចរិះគន់អ្នកដែលមានភ្នែកម្ខាងដូចគ្នាបានដោយរបៀបណា?» អាល់-វ៉ាលីដ ប៊ីន អ៊ុតបះ ប៊ីន អាប់ប៊ី ស៊ូហ្វយ៉ាន បាននិយាយថា៖ «ខ្ញុំកំពុងជិះសេះជាមួយឪពុកខ្ញុំក្នុងក្បួនដង្ហែមួយ ស្រាប់តែមានបុរសម្នាក់មកក្បែរខ្ញុំ ហើយចាប់ផ្តើមនិយាយដើមបុរសម្នាក់ដែលមិននៅទីនោះ។ ឪពុកខ្ញុំបានឮដូច្នេះ ក៏ងាកមកនិយាយប្រាប់ខ្ញុំថា៖ 'អាណិតឯងណាស់! តើឯងមិនដឹងទេឬថា ព្រះមហាក្សត្រតែងតែរក្សាត្រចៀករបស់ពួកគេឱ្យស្អាតពីពាក្យអសុរោះ ដូចដែលពួកគេរក្សាអណ្តាតរបស់ពួកគេមិនឱ្យនិយាយពាក្យទាំងនោះ? ព្រោះអ្នកស្តាប់គឺជាដៃគូរបស់អ្នកនិយាយ ហើយគេបានជ្រើសរើសយកអ្វីដែលស្មោកគ្រោកបំផុតនៅក្នុងភាជន៍របស់គេ មកចាក់ចូលក្នុងភាជន៍របស់ឯង'»។ មានរឿងនិទានថា បាហ៍រ៉ាម ដែលជាស្តេចនៃជនជាតិពែរ្ស បានតែងតាំងមេទ័ពម្នាក់ឱ្យទៅគ្រប់គ្រងព្រំដែនទឹកដីរបស់ទ្រង់ដែលជាប់នឹងទឹកដីទួរគី។ ក្រោយមក ស្តេចបានទទួលដំណឹងថា មេទ័ពនោះតែងតែនិយាយដើម ខាកាន (ស្តេចទួរគី) ជាញឹកញាប់។ ស្តេចក៏មានបន្ទូលថា៖ «នេះគឺជាភស្តុតាងនៃភាពទន់ខ្សោយ និងភាពអសមត្ថភាពរបស់គាត់ក្នុងការតតាំងជាមួយសត្រូវ»។ បន្ទាប់មក ស្តេចក៏បានដកតំណែងគាត់ ហើយតែងតាំងអ្នកដទៃជំនួសវិញ។ អាប់ប៊ូ អាល់-អាស្វាត បានពោលក្នុងរឿងនេះថា៖ «អ្នកដែលមានចិត្តច្រណែនតែងតែនិយាយដើមខ្ញុំ នៅពេលដែលខ្ញុំមិននៅទីនោះ ហើយគេតែងតែសរសើរខ្ញុំនៅពេលដែលខ្ញុំនៅទីនោះ។ ខ្ញុំបានប្រយ័ត្នប្រយែងមិននិយាយដើមគេនៅពីក្រោយខ្នង ដោយរឿងដែលមិនមែនជាការពិត ខណៈដែលគេមិនដែលប្រយ័ត្នប្រយែងសោះឡើយ»។

លក្ខណៈទីប្រាំបី៖ ការខឹងសម្បារ ចូរដឹងថា ការខឹងសម្បារ គឺជាលក្ខណៈធម្មជាតិមួយដែលអល់ឡោះបានបង្កើតឡើងនៅក្នុងខ្លួនសត្វ ដើម្បីឱ្យវាអាចការពារខ្លួនពីអ្វីដែលបង្កគ្រោះថ្នាក់ដល់វា។ មូលហេតុនៃការខឹងគឺការជួបប្រទះនូវអ្វីដែលចិត្តស្អប់ខ្ពើមពីអ្នកដែលមានឋានៈទាបជាងខ្លួន ហើយអ្វីដែលកើតចេញពីការខឹងគឺការប្រើអំណាច និងការសងសឹក។ នៅពេលដែលការខឹងនោះហួសប្រមាណ និងជ្រុលហួសព្រំដែន វានឹងដកហូតនូវបញ្ញាស្មារតី និងបិទបាំងការវិនិច្ឆ័យដ៏ត្រឹមត្រូវ។ ជាលទ្ធផល អ្នកដែលខឹងនោះនឹងបាត់បង់ហេតុផល និងអស់មធ្យោបាយដោះស្រាយ។ ជួនកាល ផលអាក្រក់នៃការខឹងនោះនឹងត្រឡប់ទៅរកអ្នកខឹងវិញ មិនមែនទៅលើអ្នកដែលខ្លួនខឹងនោះទេ។ ផលប៉ះពាល់នេះអាចបង្ហាញឱ្យឃើញទាំងក្នុងចិត្ត និងរាងកាយរបស់គេ។ មនុស្សដែលមានបញ្ញានៅពេលដែលខឹងខ្លាំង គឺមិនខុសអ្វីពីមនុស្សឆ្កួតឡើយ។ ដោយសារលក្ខណៈទាំងនេះហើយ ទើបការខឹងត្រូវបានចាត់ទុកជារឿងអាក្រក់ និងគួរឱ្យស្អប់ខ្ពើម។ រ៉សូល (ស.ល.វ) បានមានប្រសាសន៍ថា៖ «ការខឹងសម្បារធ្វើឱ្យជំនឿ (អ៊ីម៉ាន់) ខូចខាត ដូចជាដើមរុក្ខជាតិជូរចត់ (Sabr) ដែលធ្វើឱ្យទឹកឃ្មុំខូចគុណភាពដូច្នោះដែរ»។ រ៉សូល (ស.ល.វ) បានមានប្រសាសន៍ទៀតថា៖ «អ្នកខ្លាំងមិនមែនជាអ្នកដែលផ្តួលគូប្រកួតបាននោះទេ ប៉ុន្តែអ្នកខ្លាំងពិតប្រាកដ គឺអ្នកដែលគ្រប់គ្រងខ្លួនឯងបាននៅពេលខឹង»។ រ៉សូល (ស.ល.វ) បានមានប្រសាសន៍ថា៖ «អ្នកណាដែលទប់កំហឹងបានទាំងដែលខ្លួនមានលទ្ធភាពនឹងបញ្ចេញវា អល់ឡោះនឹងបំពេញបេះដូងរបស់គេដោយសេចក្តីសុខសាន្ត និងជំនឿ (អ៊ីម៉ាន់)»។ អ្នកប្រាជ្ញខ្លះបានពោលថា៖ «ការខឹងសម្បារ ចំណុចចាប់ផ្តើមរបស់វាគឺភាពឆ្កួតលីលា ហើយចំណុចបញ្ចប់របស់វាគឺការស្តាយក្រោយ»។ អ្នកខ្លះទៀតបានពោលថា៖ «ការខឹងទៅលើអ្នកដែលអ្នកមិនអាចគ្រប់គ្រងបាន គឺជាភាពទន់ខ្សោយ ហើយការខឹងទៅលើអ្នកដែលអ្នកអាចគ្រប់គ្រងបាន គឺជាភាពថោកទាប»។ គេតែងពោលថា៖ «គ្មាននរណាម្នាក់ដែលចូលចិត្តការគាបសង្កត់នោះទេ ហើយចូរប្រយ័ត្នចំពោះភាពអំនួតនៃការខឹង ព្រោះវាអាចនាំអ្នកទៅរកភាពអាម៉ាស់ក្នុងការសុំទោស»។ គេតែងពោលថា៖ «មិនមែនជាកិច្ចការរបស់ស្តេចឡើយក្នុងការខឹង ព្រោះគ្មាននរណាម្នាក់ដែលចូលចិត្តការគាបសង្កត់ ហើយក៏គ្មានអ្នកណាខ្លាំងពិតប្រាកដដែលប្រើអំណាចដោយអយុត្តិធម៌ ហើយក៏គ្មានស្តេចណាដែលត្រូវបានគ្រប់គ្រងដោយកំហឹងឡើយ»។ គេតែងពោលថា៖ «មិនមែនជាកិច្ចការរបស់ស្តេចឡើយក្នុងការខឹង ព្រោះអំណាចស្ថិតនៅពីលើតម្រូវការរបស់គាត់ ហើយគាត់មិនគួរកុហកឡើយ ព្រោះគ្មាននរណាម្នាក់អាចបង្ខំគាត់ឱ្យធ្វើអ្វីដែលគាត់មិនចង់បាននោះទេ ហើយគាត់មិនគួរជាមនុស្សចងគំនុំឡើយ ព្រោះឋានៈរបស់គាត់ខ្ពង់ខ្ពស់ពេកក្នុងការសងសឹក»។ ចូរដឹងថា អ្នកដែលបានប្រព្រឹត្តអំពើអាក្រក់ដោយសារតែការសងសឹកយ៉ាងខ្លាំងក្លានៅពេលខឹងនោះ គឺដោយសារតែពួកគេបានបាត់បង់បញ្ញានៅពេលនោះ។ ដូច្នេះ អ្នកណាដែលកំហឹងកំពុងតែពុះកញ្ជ្រោលនៅពេលជួបនឹងរឿងដែលគួរឱ្យខឹង គួរតែទប់ស្កាត់វាដោយភាពម៉ឺងម៉ាត់ និងពន្លត់ភ្លើងកំហឹងដោយភាពអត់ធ្មត់ ដើម្បីឱ្យរួចផុតពីការស្តាយក្រោយនៅពេលក្រោយ។ មានមូលហេតុ ៥ យ៉ាងដែលជួយឱ្យកំហឹងស្ងប់ចុះ៖ ១. ការរំលឹកដល់អល់ឡោះ (តៈអាឡា) នៅពេលខឹង ព្រោះវាជំរុញឱ្យមានការកោតខ្លាចចំពោះទ្រង់ ហើយសេចក្តីកោតខ្លាចនោះនឹងនាំឱ្យមានការគោរពប្រតិបត្តិ ឬការអភ័យទោស ដែលធ្វើឱ្យកំហឹងរលាយបាត់។ មានការកត់ត្រាទុកក្នុងគម្ពីរតូរ៉ាតថា៖ «ឱកូនចៅរបស់អ័ដាមអើយ! ចូររំលឹកដល់យើងនៅពេលអ្នកខឹង យើងនឹងរំលឹកដល់អ្នកនៅពេលយើងខឹង»។ ២. ការរំលឹកដល់ផលបុណ្យនៃការអភ័យទោស និងលទ្ធផលដ៏ល្អនៃការលើកលែងទោស។ ដូច្នេះ គេត្រូវបង្ខំចិត្តខ្លួនឯងឱ្យទប់កំហឹងដោយសារតែចង់បានផលបុណ្យ និងអ្វីដែលអល់ឡោះបានសន្យាចំពោះអ្នកដែលអភ័យទោសដល់អ្នកដទៃ។ រ៉សូល (ស.ល.វ) បានមានប្រសាសន៍ថា៖ «នៅថ្ងៃបរលោក នឹងមានអ្នកប្រកាសម្នាក់ស្រែកថា៖ អ្នកណាដែលមានរង្វាន់ពីអល់ឡោះ (តៈអាឡា) ចូរក្រោកឈរឡើង! នោះអ្នកដែលធ្លាប់អភ័យទោសដល់អ្នកដទៃនឹងក្រោកឈរឡើង»។ បន្ទាប់មកទ្រង់បានអានអាយ៉ាត់ថា៖ «អ្នកណាដែលអភ័យទោស និងកែលម្អ នោះរង្វាន់របស់គេគឺស្ថិតនៅលើអល់ឡោះ»។ ៣. ការរំលឹកដល់ការស្រឡាញ់រាប់អានពីអ្នកដទៃ និងការដែលមនុស្សម្នាចូលចិត្តខ្លួននៅពេលដែលខ្លួនចេះអភ័យទោស និងទប់កំហឹង។ ការស្រឡាញ់រាប់អាន និងការសរសើរដ៏ល្អនឹងរារាំងមិនឱ្យគេបញ្ចេញកំហឹង។ ៤. ការផ្លាស់ប្តូរឥរិយាបថពីស្ថានភាពដែលខ្លួនកំពុងស្ថិតនៅទៅស្ថានភាពមួយផ្សេងទៀត ព្រោះនៅពេលធ្វើបែបនោះ កំហឹងនឹងរលាយបាត់។ ៥. ការរំលឹកដល់ផលវិបាកនៃការខឹង ដែលនាំទៅរកការស្តាយក្រោយ និងភាពអាម៉ាស់នៃការសងសឹក ជាពិសេសការសងសឹកទៅលើអ្នកដែលមិនអាចការពារខ្លួនបាន។ ប្រសិនបើអ្នកគ្រប់គ្រងបានពិចារណា និងរំលឹកមូលហេតុទាំង ៥ នេះនៅពេលដែលខ្លួនមានចិត្តស្ងប់ នោះវានឹងកាន់តែងាយស្រួលសម្រាប់គាត់ក្នុងការរំលឹកវានៅពេលខឹង ដែលនឹងជួយរារាំងគាត់ពីការប្រព្រឹត្តអំពើអាក្រក់ និងការសងសឹកហួសហេតុ។

លក្ខណៈទីប្រាំបួន៖ ការវាយឫក (អាល់-អ៊ូជប៍) ចូរដឹងថា ការវាយឫក (អាល់-អ៊ូជប៍) គឺជាលក្ខណៈដ៏អាក្រក់មួយ ដែលដកហូតនូវគុណធម៌ទាំងឡាយ នាំមកនូវអំពើអបាយមុខ បង្ហាញពីភាពល្ងង់ខ្លៅ បង្កឱ្យមានការស្អប់ខ្ពើម លាក់បាំងនូវគុណសម្បត្តិ បង្ហាញឱ្យឃើញនូវគុណវិបត្តិ និងនាំទៅរកភាពវិនាសអន្តរាយ។ អល់ឡោះ តាអាឡា បានមានបន្ទូលថា៖ ﴿...នៅថ្ងៃហុនន័យន៍ ពេលដែលចំនួនដ៏ច្រើនរបស់អ្នកធ្វើឱ្យអ្នកមានចិត្តអំនួត (វាយឫក) ប៉ុន្តែវាពុំបានជួយអ្វីដល់អ្នកឡើយ ហើយផែនដីដ៏ធំទូលាយនេះក៏បានរួមតូចចំពោះអ្នក រួចអ្នកក៏បែរខ្នងរត់គេចខ្លួន﴾។ អាលី ប៊ីន អាប៊ី តាលីប (សូមអល់ឡោះពេញចិត្តចំពោះលោក) បានមានប្រសាសន៍ថា៖ «ការវាយឫក គឺជាសត្រូវនៃភាពត្រឹមត្រូវ និងជាមហន្តរាយនៃបញ្ញាស្មារតី»។ អ្នកប្រាជ្ញខ្លះបានមានប្រសាសន៍ថា៖ «ការដែលមនុស្សម្នាក់វាយឫកលើខ្លួនឯង គឺជាអ្នកដែលច្រណែននឹងបញ្ញារបស់ខ្លួនឯង»។ អ្នកខ្លះទៀតបានមានប្រសាសន៍ថា៖ «ការវាយឫក គឺជាភាពល្ងង់ខ្លៅ និងការវង្វេងដែលកើតចេញពីភាពក្រអឺតក្រទម»។ គេតែងតែនិយាយថា៖ «គ្មានមនុស្សដែលមានបញ្ញាណាម្នាក់វាយឫកលើខ្លួនឯងឡើយ ព្រោះការវាយឫកគឺជាកម្រិតនៃភាពល្ងង់ខ្លៅ ដែលម្ចាស់របស់វាពុំដឹងថាវាបាននាំគាត់ទៅទីណា ហើយវាបានបង្វែរគាត់ទៅរកភាពក្រអឺតក្រទម»។ មានរឿងនិទានថា មានបុរសម្នាក់បានសម្លឹងមើលទៅកាន់ អាល់-មុហัลឡាប់ ប៊ីន អាប៊ី ស៊ូហ្វរ៉ូហ៍ ខណៈដែលលោកស្លៀកពាក់អាវផាយដ៏ប្រណីត ហើយដើរអូសជាយអាវដោយភាពអំនួត។ បុរសនោះក៏និយាយទៅកាន់លោកថា៖ «ឱ អប៊ូ អាប់ឌុលឡោះ! តើនេះជាការដើររបៀបណាដែលអល់ឡោះ និងរ៉សូលរបស់ទ្រង់ស្អប់ខ្ពើមនោះ?»។ អាល់-មុហัลឡាប់ បានសួរទៅវិញថា៖ «តើអ្នកមិនស្គាល់ខ្ញុំទេឬ?»។ បុរសនោះឆ្លើយថា៖ «ខ្ញុំស្គាល់អ្នកច្បាស់ណាស់! ដើមកំណើតរបស់អ្នកគឺទឹកកាមដ៏ស្មោកគ្រោក ចុងក្រោយរបស់អ្នកគឺសាកសពដ៏រលួយ ហើយជីវិតរបស់អ្នកនៅចន្លោះពេលនោះគឺពោរពេញដោយទឹកនោម និងលាមក»។ អាល់-មុហัลឡាប់ ក៏មានការខ្មាសអៀន ហើយឱនមុខចុះដោយសារភាពអៀនខ្មាសនោះ។ ម៉ះមូដ អាល់-វ៉ារ៉ក់ បានរៀបរៀងពាក្យពេចន៍នេះជាកំណាព្យថា៖ «ខ្ញុំងឿងឆ្ងល់ចំពោះអ្នកដែលវាយឫកលើរូបរាងរបស់ខ្លួន... ទាំងដែលកាលពីម្សិលមិញគេគ្រាន់តែជាទឹកកាមដ៏ស្មោកគ្រោក។ នៅថ្ងៃស្អែក បន្ទាប់ពីភាពស្រស់ស្អាតនៃរូបរាងរបស់គេ... គេនឹងក្លាយទៅជាសាកសពដ៏រលួយនៅក្នុងផ្នូរ។ ហើយក្នុងពេលដែលគេកំពុងវង្វេង និងអំនួតនោះ... នៅក្នុងពោះរបស់គេគឺផ្ទុកទៅដោយលាមក»។ អ្នកប្រាជ្ញម្នាក់ទៀតបានមានប្រសាសន៍ថា៖ «ការដែលស្តេចវាយឫកលើការគ្រប់គ្រងរបស់ខ្លួន នឹងនាំទៅរកការបំផ្លិចបំផ្លាញខ្លួនឯង»។ មានអ្នកខ្លះបានសូត្រកំណាព្យឱ្យខ្ញុំស្តាប់ថា៖ «ប្រសិនបើមនុស្សម្នាក់មិនពេញចិត្តនឹងអ្វីដែលខ្លួនមាន... ហើយមិនធ្វើកិច្ចការរបស់ខ្លួនឱ្យបានល្អបំផុត។ ហើយគេបានវាយឫកលើខ្លួនឯង រហូតដល់វាដឹកនាំគេ... ហើយគេក៏វង្វេងនឹងភាពអំនួតនោះ រហូតយល់ថាវាជាការល្អ។ ចូរទុកគេចោលចុះ ព្រោះការគ្រប់គ្រងរបស់គេពិតជាអាក្រក់ណាស់... ថ្ងៃមួយគេនឹងសើច ហើយឆ្នាំមួយគេនឹងយំ»។ ចូរដឹងថា អ្នកណាដែលមិនកាត់ផ្តាច់មូលហេតុនៃការវាយឫកដែលនាំទៅរកភាពវិនាសនោះទេ គេនឹងធ្លាក់ចូលក្នុងវា ហើយនឹងត្រូវវិនាសក្នុងករណីភាគច្រើន។ មូលហេតុដ៏ខ្លាំងក្លាមួយគឺ ការសរសើរពីសំណាក់អ្នកដែលចូលចិត្តអែបអប ដែលពួកគេយកការអែបអបជាទម្លាប់ និងការកុហកជាទីជម្រក។ ដូច្នេះ ចូរការពារខ្លួនកុំឱ្យជឿលើការសរសើរទាំងនោះ ព្រោះថាចិត្តមនុស្សតែងតែមានទំនោរទៅរកការចង់ស្តាប់ពាក្យសរសើរ។ នៅពេលដែលការសរសើរមានច្រើនហួសប្រមាណ វានឹងក្លាយជាការកុហក និងការអែបអប។ រ៉សូល ﷺ បានហាមប្រាមដោយមានបន្ទូលថា៖ «ចូរប្រយ័ត្នចំពោះការសរសើរច្រើនហួសហេតុ ព្រោះវាប្រៀបដូចជាការកាត់ក»។ អ្នកប្រាជ្ញខ្លះបានមានប្រសាសន៍ថា៖ «អ្នកណាដែលពេញចិត្តនឹងការសរសើរលើអ្វីដែលខ្លួនមិនមាន នោះគេបានជួយដល់អ្នកដែលកំពុងចំអកឱ្យខ្លួនឯងហើយ»។ អ្នកប្រាជ្ញខ្លះទៀតបានមានប្រសាសន៍ថា៖ «វាជារឿងអាក្រក់សម្រាប់អ្នកដែលមានបញ្ញា ដែលវាយឫកលើខ្លួនឯងនៅពេលមានអ្នកសរសើរ ឬខឹងសម្បារនៅពេលមានអ្នករិះគន់ មុនពេលដែលគេពិនិត្យមើលសកម្មភាពរបស់ខ្លួន និងដឹងពីអ្វីដែលខ្លួនមាន និងអ្វីដែលខ្លួនខ្វះខាត។ កុំឱ្យស្ត្រីមានភាពល្អជាងខ្លួនឱ្យសោះ ព្រោះនៅពេលដែលនរណាម្នាក់សរសើរមុខរបស់នាងនូវអ្វីដែលនាងចូលចិត្ត ឬមិនចូលចិត្ត នាងតែងតែពិនិត្យមើលវាដោយការឆ្លុះកញ្ចក់»។ ដូចគ្នានេះដែរ អ្នកដែលមានបញ្ញាគួរតែពិនិត្យមើលស្ថានភាពរបស់ខ្លួន ដោយការប្រគល់ភារកិច្ចឱ្យអ្នកដទៃដែលទុកចិត្ត មានភាពស្មោះត្រង់ មានសីលធម៌ និងមានសាសនា ដើម្បីសាកល្បងមើលគុណសម្បត្តិ គុណវិបត្តិ និងចំណុចខ្វះខាតរបស់ខ្លួន ហើយសុំយោបល់ពីពួកគេ។ ព្រោះថា មនុស្សម្នាក់អាចនឹងមើលមិនឃើញចំណុចខ្វះខាតរបស់ខ្លួន ដោយសារតែតណ្ហាបានគ្របដណ្តប់លើបញ្ញារបស់គេ។ ប្រសិនបើគេអាចកម្ចាត់វាចេញពីខ្លួនបាន នោះគេនឹងទទួលបាននូវកិត្តិយសដ៏ខ្ពង់ខ្ពស់ ដោយសារតែចិត្តរបស់អ្នកដទៃមានទំនោរស្រឡាញ់ និងគោរពស្រលាញ់មកលើរូបគេ។

លក្ខណៈទីដប់៖ ការអួតអាង (អាល់-គីប៊ីរ) ចូរដឹងថា ការអួតអាង គឺជាការដែលចិត្តមនុស្សចេញផុតពីដែនកំណត់នៃភាពសមរម្យ។ ខ្លឹមសារពិតរបស់វាគឺ ការលើកតម្កើងខ្លួនឯង និងការមើលងាយអ្នកដទៃ។ មូលហេតុនៃវាគឺ ការមានអំណាច ការមានឋានៈខ្ពង់ខ្ពស់ ការមានពូជពង្សល្អ ឬការមានគុណធម៌លើសគេ។ នៅពេលដែលវាហួសដែនកំណត់ និងឈានទៅដល់ការជិះជាន់ ឬការក្អេងក្អាង វានឹងដកហូតសាសនា បំផ្លាញជំនឿ (អ៊ីម៉ាន់) បន្ថយតម្លៃ និងបន្ទាបឋានៈរបស់មនុស្ស។ ព្រោះថាវាលុបបំបាត់គុណសម្បត្តិដែលគេធ្លាប់ស្គាល់ វាដកហូតគុណធម៌ដែលគេធ្លាប់កោតសរសើរ វាបង្កឱ្យមានការស្អប់ខ្ពើមក្នុងចិត្ត និងនាំឱ្យមានការឃ្លាតឆ្ងាយពីគ្នា។ រ៉សូលរបស់អល់ឡោះ ﷺ បានមានប្រសាសន៍ថា៖ «អ្នកដែលមានចិត្តអួតអាងទោះបីត្រឹមតែទម្ងន់នៃគ្រាប់ធញ្ញជាតិមួយ ក៏មិនអាចចូលឋានសួគ៌បានដែរ»។ ហើយរ៉សូលរបស់អល់ឡោះ ﷺ បានមានប្រសាសន៍ទៅកាន់ពូរបស់លោកគឺ អាប់បាស (សូមអល់ឡោះពេញចិត្តនឹងលោក) ថា៖ «ខ្ញុំសូមហាមឃាត់អ្នកពីការធ្វើស៊ិរិក (ការដាក់ភាគី) ចំពោះអល់ឡោះ និងពីការអួតអាង ព្រោះថាអល់ឡោះដ៏ខ្ពង់ខ្ពស់នឹងបិទបាំងព្រះអង្គពីអ្នកទាំងពីរប្រភេទនេះ»។ មានរឿងនិទានថា ថ្ងៃមួយ ស៊ូឡៃម៉ាន ប៊ីន ដាវូដ (សូមសន្តិភាពកើតមានដល់លោក) បានអង្គុយលើកម្រាលព្រំរបស់លោក ដោយមានកងទ័ពជាមនុស្ស ជីន សត្វស្លាប និងសត្វព្រៃ។ បន្ទាប់មក លោកបានបញ្ជាឱ្យខ្យល់លើកកម្រាលព្រំនោះឡើងទៅលើមេឃ រហូតដល់ពួកគេបានឮសម្លេងទេវតាធ្វើការតស្ប៊ីហ (លើកតម្កើងអល់ឡោះ) ហើយពួកគេក៏បានឮសម្លេងអ្នកមួយនិយាយថា៖ «ប្រសិនបើនៅក្នុងចិត្តរបស់មេដឹកនាំអ្នកទាំងឡាយមានការអួតអាងទោះបីត្រឹមតែទម្ងន់នៃគ្រាប់ធញ្ញជាតិមួយ យើងនឹងធ្វើឱ្យផែនដីស្រូបយកគាត់ឱ្យជ្រៅជាងកម្ពស់ដែលយើងបានលើកគាត់ទៅទៀត»។ អ្នកប្រាជ្ញខ្លះបាននិយាយថា រដ្ឋមួយមានជំងឺដែលគួរឱ្យខ្លាចថាវានឹងត្រូវវិនាសដោយសារវា ដែលជំងឺគ្រោះថ្នាក់បំផុតមានបួនយ៉ាង៖ ទីមួយ ការអួតអាងដែលកើតមានចំពោះស្តេច។ ទីពីរ ការខឹងសម្បារដែលកើតមានចំពោះស្តេច ព្រោះរដ្ឋរបស់គាត់នឹងមានភាពវឹកវរក្នុងស្ថានភាពទាំងពីរនេះ ដោយសារតែគាត់បានចេញផុតពីគោលការណ៍នយោបាយ។ ទីបី ការលោភលន់ដែលកើតមានចំពោះគាត់ ព្រោះនៅពេលគាត់លោភលន់ គាត់នឹងជិះជាន់ និងធ្វើបាបប្រជារាស្ត្រ។ ទីបួន ការបះបោររបស់ប្រជារាស្ត្រ។ ដូច្នេះ ប្រសិនបើមានរឿងទាំងនេះកើតឡើងចំពោះគាត់ គាត់ត្រូវតែប្រញាប់ដោះស្រាយវា។ អាល់-ម៉ាដាអ៊ីនី បាននិទានថា៖ ខ្ញុំបានឃើញបុរសម្នាក់នៅអារ៉ាហ្វាត គាត់ជិះលើសត្វលាដោយមានកែបធ្វើពីមាស មានក្មេងបម្រើ និងអ្នកបម្រើនៅពីមុខគាត់ ហើយមានមនុស្សម្នាព័ទ្ធជុំវិញគាត់ ប៉ុន្តែគាត់មិនខ្វល់ពីនរណាម្នាក់ឡើយ។ ខ្ញុំបានមើលគាត់ដោយភាពងឿងឆ្ងល់ ហើយនិយាយទៅកាន់គាត់ថា៖ «ឱលោកអើយ! នេះមិនមែនជាកន្លែងសម្រាប់អួតអាងឡើយ វាគឺជាកន្លែងសម្រាប់លើកតម្កើង និងបន្ទាបខ្លួន។ ដូច្នេះ ចូរចុះពីលើសត្វលារបស់លោក ហើយបញ្ជូនអ្នកបម្រើឱ្យចេញឆ្ងាយពីមុខលោកនៅពេលនេះ ហើយចូរងាកទៅរកអល់ឡោះដ៏ខ្ពង់ខ្ពស់ដោយភាពបន្ទាបខ្លួន និងការគោរពចុះ ព្រោះព្រះអង្គនឹងងាកមករកលោកដោយក្តីមេត្តា និងការពេញចិត្តរបស់ព្រះអង្គ»។ គាត់មិនបានងាកមកមើលខ្ញុំទេ ហើយខ្ញុំក៏ចាកចេញទៅ។ លុះដល់ឆ្នាំបន្ទាប់ ខ្ញុំបានឆ្លងកាត់ស្ពានមួយនៅបាកដាដ ស្រាប់តែខ្ញុំឃើញបុរសនោះក្លាយជាមនុស្សខ្វាក់ កំពុងសុំទានគេ។ ខ្ញុំបាននិយាយទៅកាន់គាត់ថា៖ «តើលោកមែនទេដែលកាលពីឆ្នាំមុនជិះសត្វលានៅអារ៉ាហ្វាត?» គាត់ឆ្លើយថា៖ «បាទ»។ ខ្ញុំសួរថា៖ «តើមានរឿងអ្វីកើតឡើងចំពោះលោក?» គាត់ឆ្លើយថា៖ «នៅពេលដែលខ្ញុំអួតអាងនៅក្នុងកន្លែងដែលមនុស្សគ្រប់គ្នាត្រូវបន្ទាបខ្លួន អល់ឡោះក៏បានដាក់ខ្ញុំឱ្យស្ថិតក្នុងស្ថានភាពមួយដែលមនុស្សគ្រប់គ្នាត្រូវតែអួតអាងពីវា (ស្ថានភាពដែលគេមើលងាយ)»។ អ្នកប្រាជ្ញអក្សរសាស្ត្រម្នាក់បានសូត្រកំណាព្យឱ្យខ្ញុំស្តាប់ថា៖ «ឱអ្នកដែលបង្ហាញការអួតអាងដោយសារតែរូបរាងដ៏ស្រស់ស្អាតរបស់ខ្លួន... ចូរយឺតៗចុះ ព្រោះថាបន្ទាប់ពីការអួតអាងនោះ លោកនឹងត្រូវបាត់បង់អ្វីៗទាំងអស់។ ប្រសិនបើមនុស្សម្នាគិតពីអ្វីដែលមាននៅក្នុងពោះរបស់ពួកគេ... នោះទាំងយុវជន និងមនុស្សចាស់នឹងមិនមានអារម្មណ៍អួតអាងឡើយ។ ឱកូននៃដី និងជាអ្នកដែលនឹងត្រូវដីស៊ីនៅថ្ងៃខាងមុខ... ចូរឈប់អួតអាងទៅ ព្រោះថាខ្លួនប្រាណរបស់លោកនឹងត្រូវដីស៊ី និងរលាយសាបសូន្យ»។ ចូរដឹងថា អ្នកណាដែលកាត់ផ្តាច់មូលហេតុនៃការអួតអាងចេញពីខ្លួន កាត់ផ្តាច់ប្រភពដើមរបស់វា ហើយជំនួសមកវិញដោយភាពបន្ទាបខ្លួន ការលើកតម្កើងអល់ឡោះដ៏ខ្ពង់ខ្ពស់ និងការគោរពកោតខ្លាច នោះគេបានពង្រឹងមូលហេតុនៃពរជ័យទាំងឡាយ បានដកចេញនូវការស្អប់ខ្ពើមពីខ្លួន និងទទួលបានការស្រឡាញ់រាប់អានពីចិត្តមនុស្សទាំងឡាយ។

ចំណុចទី ១១៖ ការច្រណែន (អាល់-ហាសាដ) ចូរដឹងថា ការច្រណែនគឺជាជំងឺដ៏ធ្ងន់ធ្ងរបំផុតមួយក្នុងចំណោមជំងឺនៃចិត្ត ដែលអ្នកកើតជំងឺនេះមិនអាចរកថ្នាំព្យាបាលបាន ហើយអ្នកដែលមិនទាន់កើតជំងឺនេះ ក៏មិនអាចគេចផុតពីវាបានដែរ។ ក្រៅពីការបំផ្លាញសាសនា និងធ្វើឱ្យខូចខាតដល់រាងកាយ អ្នកច្រណែនតែងតែមានទុក្ខកង្វល់ជាប់ជានិច្ច មានការសោកសៅមិនដាច់ រាងកាយស្គមស្គាំង សតិបញ្ញាស្មារតីវង្វេងវង្វាន់មិនអាចវិនិច្ឆ័យរឿងអ្វីបានត្រឹមត្រូវ ហើយចិត្តគំនិតក៏មិនអាចគិតអ្វីបានល្អឡើយ។ ការច្រណែនគឺអាក្រក់ជាងភាពកំណាញ់ទៅទៀត ព្រោះអ្នកច្រណែនតែងតែចង់ឱ្យអ្នកដទៃមិនទទួលបានអ្វីទាំងអស់ពីអ្វីដែលខ្លួនមិនមាន។ ដូច្នេះហើយ ទើបវាជាទង្វើដ៏អាក្រក់បំផុត និងគួរឱ្យស្អប់ខ្ពើមបំផុត ហើយគ្មានអ្វីដែលបង្កគ្រោះថ្នាក់ខ្លាំងជាងការច្រណែនឡើយ។ រ៉សូល (ស.ល.វ) បានមានប្រសាសន៍ថា៖ «ការច្រណែនស៊ីបំផ្លាញអំពើល្អ ដូចជាភ្លើងដែលឆេះអុសដូច្នោះដែរ»។ អ្នកប្រាជ្ញខ្លះបានពោលថា៖ «គ្រាន់តែអ្នកដឹងថាអ្នកច្រណែនតែងតែរង់ចាំឱកាសនៅពេលដែលអ្នកមានសេចក្តីសុខ នោះក៏គ្រប់គ្រាន់ហើយ។ ហើយនៅពេលដែលអល់ឡោះប្រទានពរជ័យដល់អ្នកដែលត្រូវគេច្រណែន វាក្លាយជាទុក្ខទោសសម្រាប់អ្នកច្រណែនទៅវិញ»។ គេតែងតែពោលថា៖ «ការច្រណែនគឺជាភ្លើងដែលឆេះនៅក្នុងរាងកាយ»។ អ្នកប្រាជ្ញម្នាក់បានសរសេរទៅកាន់មិត្តរបស់គាត់ថា៖ «អ្នកដែលច្រណែនអ្នក គឺគេមិនអាចដេកលក់បានឡើយដរាបណាគេមិនទាន់បានសងសឹកអ្នក ហើយអ្នកដែលតាមរកអ្នក គឺគេមិនបោះបង់ចោលឡើយដរាបណាគេមិនទាន់បានជ័យជម្នះលើអ្នក។ ដូច្នេះ ចូរអ្នកមានការប្រុងប្រយ័ត្នឱ្យបានខ្ពស់ បន្ទាប់ពីការដាក់ចិត្តទុកចិត្តលើអល់ឡោះ (តៈអាឡា)»។ មានគេនិយាយថា នៅលើមេដាយចិញ្ចៀនរបស់ស្តេចមួយអង្គមានចារឹកថា៖ «អ្នកច្រណែននឹងមិនអាចក្លាយជាអ្នកដឹកនាំបានឡើយ ហើយអ្វីដែលអាក្រក់ វានឹងមិនចេញមកក្រៅក្រៅពីភាពបរាជ័យឡើយ»។ អាលី ប៊ីន អាប៊ី តាលីប (ក.វ) បានមានប្រសាសន៍ថា៖ «ការច្រណែននឹងមិនអាចទៅដល់អ្នកដែលត្រូវគេច្រណែនបានឡើយ រហូតទាល់តែអ្នកច្រណែននោះសម្លាប់ខ្លួនឯងដោយទុក្ខព្រួយមិនដាច់ សតិបញ្ញាស្មារតីវង្វេង និងទុក្ខកង្វល់ដែលជាប់ជានិច្ច។ ខ្ញុំមិនដែលឃើញអ្នកបៀតបៀនណាម្នាក់ដែលធ្វើខ្លួនដូចជាអ្នកដែលត្រូវគេបៀតបៀន ក្រៅពីអ្នកច្រណែនឡើយ»។ អ្នកប្រាជ្ញម្នាក់បានសូត្រកំណាព្យឱ្យខ្ញុំស្តាប់ថា៖ «តើមានអ្នកច្រណែនប៉ុន្មាននាក់ ដែលអល់ឡោះធ្វើឱ្យការសោកស្តាយរបស់ពួកគេអូសបន្លាយ... ពួកគេខឹងសម្បារដោយទុក្ខព្រួយរាល់ថ្ងៃពីការច្រណែនរបស់ពួកគេ។ អ្នកច្រណែននឹងសេចក្តីល្អ តែងតែស្ថិតក្នុងភាពនឿយហត់ជានិច្ច... ការច្រណែនដែលគួរឱ្យស្អប់ខ្ពើមនោះ កាន់តែបន្ថែមទុក្ខព្រួយដល់គេ»។ កវីម្នាក់ទៀតបានពោលថា៖ «អ្នកច្រណែនដែលបៀតបៀន តែងតែស្ថិតក្នុងទុក្ខព្រួយ... អ្នកដែលឃើញគេ ស្មានថាគេជាអ្នកដែលត្រូវគេបៀតបៀនទៅវិញ។ គេមានចិត្តដែលតែងតែរងទុក្ខ... បង្ហាញចេញនូវអ្វីដែលធ្លាប់តែលាក់ទុក»។ អ្នកម្នាក់ទៀតបានពោលថា៖ «ចូរអត់ធ្មត់ចំពោះល្បិចកលរបស់អ្នកច្រណែន... ព្រោះការអត់ធ្មត់របស់អ្នកគឺជាអ្នកសម្លាប់គេ។ ព្រោះភ្លើងនោះវានឹងឆេះខ្លួនឯង... ប្រសិនបើវាមិនរកឃើញអ្វីដែលត្រូវឆេះ»។ ចូរដឹងថា មូលហេតុនៃការច្រណែនមានបីយ៉ាង៖ ១. ការស្អប់ខ្ពើមអ្នកដែលត្រូវគេច្រណែនតាំងពីមុនពេលដែលពរជ័យបានបង្ហាញលើរូបគេ។ ដូច្នេះនៅពេលដែលពរជ័យ ឬគុណធម៌ណាមួយលេចឡើងលើរូបគេ វាបានដាស់តឿនឱ្យមានការស្អប់ខ្ពើមចាស់ៗដែលបង្កជាការច្រណែន។ ២. ការឃើញពរជ័យដ៏ធំធេង ឬគុណធម៌ដ៏ល្អឥតខ្ចោះលើអ្នកដែលត្រូវគេច្រណែន ដែលអ្នកច្រណែនមិនអាចសម្រេចបាន ឬសមត្ថភាពរបស់គេមិនអាចឈានដល់។ គេស្អប់ការដែលអ្នកនោះមានភាពលេចធ្លោជាងខ្លួន ហើយទទួលបានអ្វីដែលខ្លួនមិនមាន ទើបវាវិវត្តទៅជាការច្រណែន។ ៣. ការដែលអ្នកច្រណែនមានចិត្តកំណាញ់ចំពោះគុណធម៌ និងពរជ័យដែលអ្នកដទៃទទួលបាន។ គេមិនអាចរារាំង ឬដកហូតពរជ័យនោះពីអ្នកដទៃបានឡើយ ព្រោះវាស្ថិតក្នុងដៃរបស់អល់ឡោះ មិនមែនស្ថិតក្នុងដៃគេទេ។ ដូច្នេះគេក៏ច្រណែននឹងអ្វីដែលអល់ឡោះ (តៈអាឡា) បានប្រទានឱ្យអ្នកដទៃ។ នេះគឺជាជំងឺដែលគ្មានថ្នាំព្យាបាល។ ប្រសិនបើអ្នកច្រណែននោះជាមនុស្សចិត្តដាច់ និងមានអំណាច នោះការច្រណែននឹងនាំឱ្យមានការសងសឹក។ ហើយបើគេជាមនុស្សទន់ខ្សោយ វានឹងនាំឱ្យមានទុក្ខកង្វល់ និងជំងឺរ៉ាំរ៉ៃ។ ដូច្នេះ គួរតែលុបបំបាត់មូលហេតុនៃការច្រណែន ចូរមានមោទនភាពកុំឱ្យខ្លួនឯងធ្លាក់ក្នុងទង្វើនេះ និងចៀសវាងពីភាពអាក្រក់របស់វា ដើម្បីការពារខ្លួនពីគ្រោះថ្នាក់។ កុំប្រឆាំងនឹងការកំណត់របស់អល់ឡោះ (តៈអាឡា) ព្រោះអ្នកនឹងត្រឡប់មកវិញដោយភាពបរាជ័យ ហើយកុំជំទាស់នឹងបញ្ជារបស់ទ្រង់ ព្រោះអ្នកនឹងបាត់បង់អ្វីៗទាំងអស់។

លក្ខណៈទីដប់ពីរ៖ ការប្រញាប់ប្រញាល់ (អាល់-អ៊ូជ្លះ) ចូរដឹងថា ការប្រញាប់ប្រញាល់គឺជាចរិតលក្ខណៈដ៏អាក្រក់ និងមានផលវិបាកគួរឱ្យស្អប់ខ្ពើម ដែលកើតចេញពីភាពមិនចេះគិតពិចារណា និងភាពរោលរាល។ ចំណុចចាប់ផ្តើមរបស់វាគឺការស្តីបន្ទោស ហើយចំណុចបញ្ចប់របស់វាគឺមិនអាចជៀសផុតពីការភ្លាំងភ្លាត់ និងការបរាជ័យឡើយ។ រ៉សូលរបស់អល់ឡោះ (ស.ល.វ) បានមានប្រសាសន៍ថា៖ «ការប្រញាប់ប្រញាល់គឺមកពីស្ងៃតន»។ គេតែងតែពោលថា៖ «មនុស្សដែលប្រញាប់ប្រញាល់មិនដែលទទួលបានការកោតសរសើរឡើយ មនុស្សដែលឆេវឆាវមិនដែលទទួលបានសេចក្តីសុខឡើយ ហើយមនុស្សដែលលោភលន់មិនដែលក្លាយជាអ្នកមានឡើយ»។ មានរឿងដំណាលថា ស្តេចរ៉ូមចំនួនបួនអង្គបានជួបជុំគ្នានៅចំពោះមុខអ្នកប្រាជ្ញម្នាក់ក្នុងចំណោមអ្នកប្រាជ្ញរបស់ពួកគេ។ ពួកគេបានពោលថា៖ «ឱអ្នកប្រាជ្ញ! សូមផ្តល់ដំបូន្មានដល់ពួកយើង ដែលពួកយើងអាចទទួលបានផលប្រយោជន៍ក្នុងកិច្ចការគ្រប់គ្រងរាជ្យសម្បត្តិ»។ អ្នកប្រាជ្ញនោះបានឆ្លើយថា៖ «អ្នកណាដែលអាចទប់ស្កាត់ខ្លួនឯងពីចំណុចទាំងបួនបាន នោះគេនឹងមិនជួបប្រទះនឹងរឿងអាក្រក់ឡើយ។ ចំណុចទាំងនោះគឺ៖ ការប្រញាប់ប្រញាល់, ការរឹងរូស, ការអួតអាង និងការខ្ជិលច្រអូស។ ផលនៃភាពប្រញាប់ប្រញាល់គឺការស្តាយក្រោយ, ផលនៃភាពរឹងរូសគឺភាពវង្វេងវង្វាន់, ផលនៃភាពអួតអាងគឺការស្អប់ខ្ពើម, និងផលនៃភាពខ្ជិលច្រអូសគឺភាពអាម៉ាស់»។ គេតែងតែពោលថា៖ «ការមានជំហររឹងមាំក្នុងគ្រាមានអាសន្ន គឺជាទីពឹងរបស់អ្នកដែលមានបទពិសោធន៍ ហើយការប្រញាប់ប្រញាល់ក្នុងកិច្ចការនានា គឺជាដើមហេតុនៃរាល់អ្វីដែលគួរឱ្យខ្លាច»។ ស្តេចមួយអង្គក្នុងចំណោមស្តេចនៃដែនយេមែន បានផ្តល់ដំបូន្មានដល់អ្នកដែលនឹងត្រូវស្នងរាជ្យបន្តពីទ្រង់ថា៖ «ខ្ញុំសូមណែនាំអ្នកឱ្យកោតខ្លាចអល់ឡោះដ៏ខ្ពង់ខ្ពស់។ ប្រសិនបើអ្នកកោតខ្លាចទ្រង់ នោះទ្រង់នឹងណែនាំអ្នក ការពារអ្នក និងពេញចិត្តចំពោះអ្នក។ នៅពេលដែលអល់ឡោះពេញចិត្តចំពោះបាវបម្រើរបស់ទ្រង់ ទ្រង់នឹងធ្វើឱ្យអ្នកដទៃពេញចិត្តចំពោះគេដែរ។ ខ្ញុំសូមណែនាំអ្នកកុំឱ្យប្រញាប់ប្រញាល់ក្នុងកិច្ចការដែលអ្នកខ្លាចបាត់បង់ ព្រោះការប្រញាប់ប្រញាល់នាំមកនូវការស្តាយក្រោយ។ ប្រសិនបើអ្នកមានការសង្ស័យក្នុងកិច្ចការណាមួយ ចូរពិគ្រោះយោបល់។ ប្រសិនបើអ្នកមានការសង្ស័យលើនរណាម្នាក់ ចូរផ្លាស់ប្តូរអ្នកនោះ។ ប្រសិនបើអ្នកត្រូវការជំនួយ ចូរធ្វើការសាកល្បង។ ប្រសិនបើអ្នកនិយាយ ចូរនិយាយការពិត។ ប្រសិនបើអ្នកសន្យា ចូរធ្វើតាមសន្យា។ ប្រសិនបើអ្នកគំរាមកំហែងក្នុងរឿងសិទ្ធិ ចូរអនុវត្តឱ្យបាន។ ចូរដឹងថា ប្រសិនបើអ្នកគ្រប់គ្រងអ្នកដែលនៅជិតខ្លួនបានល្អ អ្នកនឹងគ្រប់គ្រងអ្នកដែលនៅឆ្ងាយបានល្អដូចគ្នា។ សូមសន្តិភាពមានដល់អ្នក»។ ចូរដឹងថា ការប្រញាប់ប្រញាល់គឺជាទង្វើដែលគួរឱ្យស្អប់ខ្ពើម លើកលែងតែក្នុងកិច្ចការនៃសេចក្តីល្អ និងការធ្វើអំពើល្អ ព្រោះក្នុងករណីនោះ វាជារឿងល្អ និងគួរឱ្យសរសើរ។ អ្នកប្រាជ្ញខ្លះបានពោលថា៖ «ស្តេចត្រូវតែអនុវត្តតាមលក្ខណៈបីយ៉ាង៖ ពន្យារពេលការដាក់ទណ្ឌកម្មនៅពេលកំពុងខឹង, ប្រញាប់ប្រញាល់ផ្តល់រង្វាន់ដល់អ្នកដែលធ្វើល្អ, និងមានភាពអត់ធ្មត់ចំពោះអ្វីដែលកើតឡើង។ ព្រោះការពន្យារពេលដាក់ទណ្ឌកម្ម ផ្តល់ឱកាសឱ្យមានការលើកលែងទោស, ការប្រញាប់ប្រញាល់ផ្តល់រង្វាន់ដល់អ្នកធ្វើល្អ ជំរុញឱ្យប្រជារាស្ត្រប្រញាប់ប្រញាល់ធ្វើតាមបញ្ជា, និងភាពអត់ធ្មត់ធ្វើឱ្យការសម្រេចចិត្តមានភាពច្បាស់លាស់ និងត្រឹមត្រូវ»។ ស្តេចមួយអង្គបានរំលឹកក្នុងដំបូន្មានដល់អ្នកស្នងរាជ្យរបស់ទ្រង់ថា៖ «នៅពេលអ្នកមានបំណងធ្វើអំពើល្អ ចូរប្រញាប់ធ្វើវា។ ប៉ុន្តែនៅពេលអ្នកមានបំណងធ្វើអ្វីដែលផ្ទុយពីនេះ ចូរពិចារណាឱ្យបានយូរ។ ចូរមានមេត្តាធម៌ នោះអ្នកនឹងទទួលបានមេត្តាធម៌»។ គេតែងតែពោលថា៖ «ការប្រញាប់ប្រញាល់ជារឿងគួរឱ្យស្អប់ខ្ពើម និងមិនល្អ លើកលែងតែក្នុងរឿងបីយ៉ាង៖ ការធ្វើអំពើល្អនៅពេលមានលទ្ធភាព, ការរៀបការឱ្យកូនស្រីក្រមុំនៅពេលមានអ្នកមកដណ្តឹង, និងការបញ្ចុះសពនៅពេលមានអ្នកស្លាប់»។