អាល់-ម៉ាន់ឃូល (គោលការណ៍គ្រឹះនៃច្បាប់ឥស្លាម)

41

#41

ជំពូកទី៤ ក្នុងការបែងចែកឯកជនពីការលើកលែង (ទំព័រ ២៣៨)

អត្ថបទភាសាអារ៉ាប់ (Arabic Text)

الفصل الرابع في تمييز الخاص عن الاستثناء فليعلم أن العام قد يكون عاما لذاته كالمذكور والمعلوم فلا تخصيص فيه وقد يكون عاما بالنسبة كالموجود والجوهر وما ضاهاه فالخاص لذاته كالواحد الذي لا يتجزأ والخاص بالإضافة مثلا كالثلاثة خاص بالإضافة إلى ما فوقه عام بالإضافة إلى ما دونه وحد الخاص في غرضنا القول الذي يندرج تحته معنى لا يتوهم اندراج غيره معه تحت مطلق ذلك اللفظ والفرق بين الاستثناء وبين التخصيص أن الاستثناء جزء من الكلام ولهذا يعتبر اتصاله بخلاف التخصيص والآخر أن التخصيص بيان لمعنى اللفظ المطلق حتى يبين أنه المراد به والاستثناء ليس بيانا فإنه إذا قال لفلان علي عشرة إلا خمسة لا يبين أن العشرة أريد بها الخمسة ولكن العشرة للعشرة ولزوم الخمسة يتبين بتتمة الكلام ولفظ الناس إذا خصص بالعشرة تبين أنه المراد به عند الإطلاق ولكنا! تبيناه عند التخصيص وعن هذا كان الاستثناء رافعا وناسخا ولم يكن التخصيص كذلك والاستثناء يجوز اتصاله بالنص والتخصيص لا يتطرق إلى النص نعم يتطرق الاستثناء إلى الظاهر أيضا إذ يقول رأيت الناس إلا ثلاثا

ការបកប្រែខ្មែរ

ជំពូកទីបួន៖ ការបែងចែករវាងពាក្យទូទៅ (អាម៍) និងការលើកលែង (អ៊ីស្ទីស្ណា) សូមជ្រាបថា ពាក្យទូទៅ (អាម៍) អាចជាពាក្យទូទៅដោយខ្លួនឯង ដូចជាពាក្យដែលត្រូវបានលើកឡើង និងពាក្យដែលគេដឹងស្រាប់ ដូច្នេះវាមិនមានការកំណត់ជាក់លាក់ (តាក់ស៊ីស) ឡើយ។ វាអាចជាពាក្យទូទៅដោយការប្រៀបធៀប ដូចជាពាក្យថា «អ្វីដែលមានស្រាប់» (អាល់ម៉ាវជូដ) ឬ «សារធាតុ» (អាល់ចៅហ្វារ) និងអ្វីៗដែលស្រដៀងនឹងនេះ។ ចំណែកពាក្យជាក់លាក់ (ខាស) ដោយខ្លួនឯង គឺដូចជាលេខមួយដែលមិនអាចបំបែកបាន។ រីឯពាក្យជាក់លាក់ដោយការប្រៀបធៀប ឧទាហរណ៍៖ លេខបី គឺជាលេខជាក់លាក់បើធៀបនឹងអ្វីដែលធំជាងវា ហើយជាលេខទូទៅបើធៀបនឹងអ្វីដែលតូចជាងវា។ និយមន័យនៃពាក្យជាក់លាក់ (ខាស) ក្នុងគោលបំណងរបស់យើង គឺពាក្យដែលគ្របដណ្តប់លើអត្ថន័យមួយ ដែលមិនអាចសន្មតបានថាមានអ្វីផ្សេងទៀតស្ថិតនៅក្រោមពាក្យដាច់ខាតនោះឡើយ។ ភាពខុសគ្នារវាងការលើកលែង (អ៊ីស្ទីស្ណា) និងការកំណត់ជាក់លាក់ (តាក់ស៊ីស) គឺ៖ ទីមួយ៖ ការលើកលែងគឺជាផ្នែកមួយនៃឃ្លាប្រយោគ ហេតុនេះហើយទើបគេតម្រូវឱ្យវាមានការតភ្ជាប់គ្នា (មិនដាច់ពីគ្នា) ខុសពីការកំណត់ជាក់លាក់។ ទីពីរ៖ ការកំណត់ជាក់លាក់ គឺជាការបញ្ជាក់ពីអត្ថន័យនៃពាក្យទូទៅ ដើម្បីឱ្យដឹងថាវាជាអ្វីដែលគេចង់សំដៅ។ ចំណែកការលើកលែងមិនមែនជាការបញ្ជាក់នោះទេ ព្រោះប្រសិនបើគេនិយាយថា «ខ្ញុំជំពាក់បុគ្គលម្នាក់នេះដប់ លើកលែងតែប្រាំ» វាមិនមែនមានន័យថាដប់នោះត្រូវបានគេចង់សំដៅយកតែប្រាំនោះទេ ប៉ុន្តែដប់គឺនៅតែជាដប់ដដែល ហើយការតម្រូវឱ្យសងប្រាំនោះ គឺត្រូវបានបញ្ជាក់ដោយការបញ្ចប់នៃឃ្លាប្រយោគ។ រីឯពាក្យថា «មនុស្ស» ប្រសិនបើត្រូវបានកំណត់ដោយលេខដប់ នោះវានឹងបញ្ជាក់ថាវាជាអ្វីដែលគេចង់សំដៅនៅពេលប្រើពាក្យទូទៅ ប៉ុន្តែយើងបានដឹងពីវាច្បាស់នៅពេលមានការកំណត់ជាក់លាក់។ ដោយហេតុនេះហើយ ទើបការលើកលែងមានលក្ខណៈជាការលុបចោល និងការជំនួស (ណាស៊ីខ៍) ចំណែកការកំណត់ជាក់លាក់មិនមែនដូច្នោះទេ។ ការលើកលែងអាចភ្ជាប់ទៅនឹងអត្ថបទច្បាស់លាស់ (ណាស់) បាន ចំណែកការកំណត់ជាក់លាក់មិនអាចអនុវត្តទៅលើអត្ថបទច្បាស់លាស់ (ណាស់) បានឡើយ។ ប៉ុន្តែការលើកលែងអាចអនុវត្តទៅលើអត្ថបទដែលមានន័យក្រៅ (ហ្សាហ៊ីរ) បានផងដែរ ដូចជាពេលគេនិយាយថា «ខ្ញុំបានឃើញមនុស្ស លើកលែងតែបីនាក់ប៉ុណ្ណោះ»។

មើលអត្ថបទយោងជាភាសាអង់គ្លេស (English Reference)

الفصل الرابع في تمييز الخاص عن الاستثناء

ឌុយអាល់

42

#42

សៀវភៅពន្យល់ (ទំព័រ ២៤១)

អត្ថបទភាសាអារ៉ាប់ (Arabic Text)

كتاب التأويل يتقدم على مقصوده أن مأخذ الشريعة ينقسم إلى الألفاظ وإلى ما عداها وغرضنا ذكر الألفاظ وضبطها إذ عليها نتكلم بمسالك التأويل ثم هي تنقسم إلى ألفاظ القرآن وإلى ألفاظ الرسول فأما ألفاظ القرآن فتنقسم إلى ما يقطع بفحواه وهو النص وإلى ما يظهر معناه مع احتمال وهو الظاهر وإلى ما يتردد بين جهتين من غير ترجح وهو المجمل وألفاظ الرسول تنقسم إلى متواتر وهو نازل منزلة القرآن في التمسك به وفي انقسامه فإنه مقطوع به وإلى المنقول آحادا وهو الذي لا يقطع بأصله وهو أيضا ينقسم إلى نص وظاهر ومجمل كآيات القرآن ولفظ الصحابي اذا رأيناه دليلا فهو كالاخبار والان اذا انضبط مأخذ الالفاظ فلا بد من بيان اقسامه ومجموعها النص والظاهر والمجمل أما النص فقيل في حده انه اللفظ المفيد الذي لا يتطرق اليه احتمال وقيل هو اللفظ الذي يستوي ظاهره وباطنه ولا يرد عليه الفحوى المفهوم على القطع وإن كان لا يسمى نصا فهو مفهوم النص وفائدته فلا يسمى نصا ثم قال الأصوليون لا يوجد على مذاق هذا الحد في نصوص الكتاب والسنة إلا ألفاظ معدودة كقوله تعالى قل هو الله أحد وقوله تعالى محمد رسول الله وقوله ﵇ في قصة العسيف أغد يا أنيس على امرأة هذا فإن اعترفت فارجمها وقوله ﵇ لابن نيار الانصاري تجزي عنك ولا تجزي عن أحد سواك فانها الفاظ صريحة بعيدة عن الاحتمال واما الشافعي ﵁ فإنه سمى الظاهر نصا ثم قال النص ينقسم إلى ما يقبل التأويل والى مالا يقبله والمختار عندنا أن يكون النص ما لا يتطرق إليه التأويل على ما سيأتي شرط التأويل وتسمية الظاهر نصا منطلق على اللغة لا مانع في الشرع منه إذ معنى النص قريب من الظهور تقول العرب نصت الظبية إذا شالت رأسها وظهرت وسمي الكرسي منصة إذ تظهر عليها العروس وفي الحديث كان اذا وجد فجوة نص ولو شرط في النص انحسام الاحتمالات البعيدة كما قال بعض اصحابنا فلا يتصور لفظ صريح وما عدوه من الايات والاخبار تتطرق اليها احتمالات فقوله قل هو الله أحد يعني اله الناس دون الجن وقوله محمد رسول الله أي محمد والى أي اقليم والى أي زمان وقوله تجزي عنك أي تثاب عليه وقوله ان اعترفت فارجمها أي اذا لم تتب فهذه احتمالات بعيدة تطرقت اليها فالوجه تحديده بما ذكرناه وأما الظاهر قال الاستاذ ابو اسحاق هو المجاز والنص هو الحقيقة ورب مجاز هو نص كقوله الخمر محرمة والتحريم لا يتعلق بالخمر حقيقة وقوله تعالى والحافظات بعد قوله والحافظين فروجهم مجاز في حفظ الفرج على الخصوص وهو نص في مقصوده وكذلك تخصيص الدابة ببعض الحيوانات مجاز وهو مفهوم قطعا فالوجه أن يقال الظاهر ما يغلب على الظن فهم معنى منه غير قطع مسألة لا يتمسك بالظواهر في العقليات لان المطلوب فيها القطع وينخرم ذلك بأدنى احتمال ويكفي المعترض ابداء احتمال ولا يحتاج إلى تعضيده بدليل واما النص فجوز أبو هاشم التمسك به في العقليات وقال الوحدانية ثابتة بقوله قل هو الله أحد قال القاضي يجوز التمسك به في كل معقول ينحط اثباته عن اثبات الكلام للباري فإنه مستند السمعيات كما في مسألة الرؤية وخلق الأفعال ولكن ليعتقد ان الدليل لا ينحصر فيه أما المجمل مشتق من قولهم اجملت الحساب اذا جمعت مفرقه ولهذا يمكن تسمية العام مجملا لاشتماله على الاحاد والمجمل في غرضنا ما لا يفهم معناه وكذا المبهم واشتقاق المبهم من قولهم ابهمت الطريق اذا تتبع آثار السالكين بالمحو ومنه الفارس المبهم وهو الكمي المقنع الذي لا تدري عينه ثم قد يقع الاجمال في المحل والمقدار والمصرف كقولك لفلان في بعض مالي حق وقد يرتفع البعض ويبقى البعض كقوله وآتوا حقه يوم حصاده بين الوقت والمحل وبقي المقدار مجملا ومثال الاجمال ثلاثة صفة مجهولة كقوله محصنين غير مسافحين فإن الاحصان متردد بين صفات وزيادة مجهولة كما إذا فرض ورود الشرع بتوقف صحة الصلاة على زيادة فيما عهد ولم تتبين الزيادة ونقصان مجهول كقوله لفلان علي عشرة إلا شيئا ولهذا لا يتمسك بعموم قوله افعلوا الخير لان المستثنى عنه مجهول في نفسه

ការបកប្រែខ្មែរ

គម្ពីរនៃការបកស្រាយ (កិតាបុ ត-តាក់វីល) មុននឹងឈានទៅដល់គោលបំណងនៃអត្ថបទនេះ ត្រូវជ្រាបថា ប្រភពនៃច្បាប់ឥស្លាម (ស៊ារីអះ) ចែកចេញជាពីរផ្នែក៖ ផ្នែកដែលជាពាក្យពេចន៍ (អល់-អាល់ហ្វាដ) និងផ្នែកដែលមិនមែនជាពាក្យពេចន៍។ គោលបំណងរបស់យើងគឺលើកយកពាក្យពេចន៍ទាំងនោះមកពន្យល់ និងកំណត់ឱ្យច្បាស់លាស់ ព្រោះវាជាមូលដ្ឋានគ្រឹះនៃការបកស្រាយ (តាក់វីល)។ ពាក្យពេចន៍ទាំងនេះចែកចេញជាពីរ៖ ពាក្យពេចន៍ក្នុងគម្ពីរគួរអាន (អាល់-គួរអាន) និងពាក្យពេចន៍របស់រ៉សូល (ហាឌីស)។ ពាក្យពេចន៍ក្នុងគម្ពីរគួរអាន ចែកចេញជា៖ ១. អន-ណាស់ (An-Nass): ពាក្យដែលផ្តល់អត្ថន័យច្បាស់លាស់ដាច់ខាត។ ២. អហ្ស-ហ៊ីរ (Az-Zahir): ពាក្យដែលបង្ហាញអត្ថន័យច្បាស់លាស់ ប៉ុន្តែនៅមានលទ្ធភាពនៃការបកស្រាយផ្សេងទៀត។ ៣. អល់-មុជម៉ាល់ (អាល់-Mujmal): ពាក្យដែលមិនច្បាស់លាស់ មានន័យពីរជាន់ដែលមិនអាចកំណត់បាន។ ចំណែកពាក្យពេចន៍របស់រ៉សូល ចែកចេញជា៖ ១. មូតាវ៉ាទីរ (Mutawatir): ពាក្យដែលត្រូវបានរាយការណ៍តៗគ្នាជាច្រើនខ្សែ ដែលមានកម្រិតភាពត្រឹមត្រូវស្មើនឹងគម្ពីរគួរអាន។ ២. អាហាត (Ahad): ពាក្យដែលរាយការណ៍ដោយបុគ្គលម្នាក់ ឬក្រុមតូច ដែលមិនអាចកំណត់ថាជាការពិតដាច់ខាតបាន។ វាអាចជា អន-ណាស់, អហ្ស-ហ៊ីរ ឬ អល់-មុជម៉ាល់ ដូចគ្នានឹងគម្ពីរគួរអានដែរ។ ចំណែកពាក្យរបស់សហាបះ (សមមិត្តព្យាការី) ប្រសិនបើយើងយល់ថាវាជាភស្តុតាង នោះវាមានតម្លៃស្មើនឹងការរាយការណ៍ (អាខបា)។ ការកំណត់និយមន័យ៖ អ្នកប្រាជ្ញផ្នែកនីតិសាស្ត្រ (អ៊ូស៊ូលីយីន) បានកំណត់ថា "អន-ណាស់" គឺជាពាក្យដែលផ្តល់អត្ថន័យច្បាស់លាស់ដោយគ្មានការសង្ស័យ។ អ្នកខ្លះថា វាជាពាក្យដែលអត្ថន័យខាងក្រៅ និងខាងក្នុងស្របគ្នា។ អ្នកប្រាជ្ញបានលើកឡើងថា ក្នុងគម្ពីរគួរអាន និងស៊ូណាន់ន់ មានពាក្យប្រភេទនេះតិចតួចណាស់ ដូចជា៖ - ព្រះបន្ទូលអល់ឡោះ៖ «ចូរអ្នកប្រកាសថា៖ ទ្រង់គឺអល់ឡោះ តែមួយគត់»។ - ព្រះបន្ទូលអល់ឡោះ៖ «មូហាំម៉ាត់ (ﷺ) គឺជាអ្នកនាំសាររបស់អល់ឡោះ»។ - ពាក្យរបស់រ៉សូល៖ «ឱ អានីស! ចូរទៅរកប្រពន្ធរបស់បុរសនេះចុះ បើនាងសារភាព នោះចូរអ្នកវាយនាងឱ្យស្លាប់ (រ៉ាចាម)»។ - ពាក្យរបស់រ៉សូល៖ «វាគ្រប់គ្រាន់សម្រាប់អ្នក ប៉ុន្តែមិនគ្រប់គ្រាន់សម្រាប់អ្នកដទៃឡើយ»។ ពាក្យទាំងនេះមានន័យច្បាស់លាស់ណាស់។ ចំពោះលោក អ៊ីម៉ាម ស៊ីហ្វៃ (សូមអល់ឡោះមេត្តាដល់លោក) លោកបានហៅ "អហ្ស-ហ៊ីរ" ថាជា "អន-ណាស់"។ តាមទស្សនៈរបស់យើង "អន-ណាស់" គឺជាពាក្យដែលមិនអាចបកស្រាយជាផ្សេងបាន។ អហ្ស-ហ៊ីរ (Az-Zahir): លោកគ្រូ អាប់ប៊ូ អ៊ីស្ហាក់ បានពោលថា "អហ្ស-ហ៊ីរ" គឺជាពាក្យប្រៀបធៀប (ម៉ាចាហ្ស) ចំណែក "អន-ណាស់" គឺជាអត្ថន័យពិត (ហាក់គីកាត់)។ ក្នុងវិទ្យាសាស្ត្រសតិបញ្ញា (អាកលីយ៉ាត) គេមិនអាចយក "អហ្ស-ហ៊ីរ" មកធ្វើជាភស្តុតាងបានទេ ព្រោះវិទ្យាសាស្ត្រនេះទាមទារភាពដាច់ខាត។ ចំណែក "អន-ណាស់" លោក អាប់ប៊ូ ហាស្ហ៊ីម បានអនុញ្ញាតឱ្យប្រើជាភស្តុតាងក្នុងវិទ្យាសាស្ត្រសតិបញ្ញាបាន។ អល់-មុជម៉ាល់ (អាល់-Mujmal): គឺជាពាក្យដែលមិនអាចយល់អត្ថន័យបានច្បាស់លាស់។ វាអាចកើតឡើងលើទីកន្លែង បរិមាណ ឬគោលដៅនៃការប្រើប្រាស់។ ឧទាហរណ៍៖ ការមិនច្បាស់លាស់លើគុណសម្បត្តិ (ដូចជាពាក្យថា "មូហ្សហ្ស៊ីន" - អ្នកដែលរក្សាភាពបរិសុទ្ធ) ដែលអាចមានន័យច្រើនយ៉ាង ឬការមិនច្បាស់លាស់លើបរិមាណដែលត្រូវកាត់បន្ថយ ឬបន្ថែម។ សរុបមក "អហ្ស-ហ៊ីរ" គឺជាអ្វីដែលធ្វើឱ្យចិត្តជឿជាក់លើអត្ថន័យមួយ ប៉ុន្តែមិនមែនជាការដាច់ខាត។ ចំណែក "អន-ណាស់" គឺជាអត្ថន័យដែលច្បាស់លាស់បំផុត។

មើលអត្ថបទយោងជាភាសាអង់គ្លេស (English Reference)

كتاب التأويل

ឌុយអាល់

43

#43

ផ្នែកមួយនៃសេចក្តីថ្លែងការណ៍របស់មេធាវី (ទំព័រ ២៤៨)

អត្ថបទភាសាអារ៉ាប់ (Arabic Text)

فصل في بيان المحكم والمتشابه قد اختلف الناس فيه على ست مذاهب قال واصل بن عطاء وعمرو بن عبيد المحكم هو الوعيد الوارد على الجرائم والكبائر والمتشابه ما ورد منه على الصغائر قال الاصم المحكم نعت رسول الله ﷺ في التوراة والكتب المتقدمة والمتشابهة نعته في القرآن وقال بعض السلف الحروف المقطعة في ابتداء السور متشابهة وما عداها فمحكمة الله وقال آخرون المتشابه ما ورد عليه النسخ والباقي محكم وقال آخرون المتشابه ما عسر اجراؤه على ظاهره كآية الاستواء واليه ميل ابن عباس ﵄ واما الزجاج فقال الكل محكم إلا آيات القيامة فإنها متشابهة إلا لم يكشف الغطاء عنه بدليل قوله فيتبعون ما تشابه منه وكانوا لا يتبعون إلا امر القيامة بدليل قوله ﷿ يسألونك عن الساعة ويشهد لكونها متشابهة قوله تعالى إن الساعة آتية أكاد أخفيها قال المفسرون على نفسي فإنه أخفاها تحقيقا عن غيره وقال تعالى وما يعلم تأويله إلا الله يعني حاله وعليه وقف ابو عبيد وابتدأ من قوله والراسخون في العلم إذ العلوم كلها يحيط بها الراسخون فيها وليس هذا من غرض الاصول وغرضنا من المتشابه في الايات المتضمنة للتكاليف محال ويتبين المقصود منه برسم مسألة مسألة في آية الاستواء قال مالك لما سئل عن الاستواء الاستواء معلوم والكيفية مجهولة والايمان به واجب والسؤال عنه بدعة وقال سفيان بن عينيه يفهم منه ما فهم من قوله ثم استوى إلى السماء وقد تحزب الناس فيه فضل فريق واجروه على الظاهر وتبعهم آخرون إذ ترددوا فيه وان لم يجزموا وفاز من قطع بنفي الاستقرار فإن تردد في مجمله ورآه فلا يعاب عليه وتكلف تعلم الادلة على نفي الاستقرار لا نراه واجبا على آحاد الناس بل يجب على شخص في كل اقليم ان يقوم به ليدفع البدع اذا ثارت فإذن المتشابه ما لا يفهم معناه وذلك محال في محل التكليف فنعلم قطعا ان هذه الآية ما أريد بها الاستقرار فلا تشابه فيها نعم الحروف المقطعة ان كانت متشابهة فلتكن فليس ذلك مما كلفنا فهمه هذه مقدمات كتاب التأويل ولا يتوصل إلى مقصوده إلا برسم مسائل يتعرض فيها للتأويلات قال الصحيحة والفاسدة ومجموعها ثماني عشرة مسألة مسألة (١) قالت المعتزلة لا يخصص عموم القرآن بأخبار الاحاد فإن الخبر لا يقطع بأصله بخلاف القرآن وقالت الفقهاء يخصص به لانه يتسلط على فحواه وفحواه غير مقطوع به قال القاضي انا اتوقف فيه إذ ظاهر القرآن مقطوع الاصل غير مقطوع الفحوى ونص إخبار الآحاد مقطوع الفحوى غير مقطوع الاصل والمختار انه يخصص لعلمنا ان الصحابة ﵃ كانوا يقبلون حديثا نصا ينقله اليهم الصديق في تخصيص عموم القرآن كيف وكانوا يقبلون نقل التفسير من الآحاد وهو أعظم من التخصيص ولما ان هموا بقسمة تركة رسول الله ﷺ نقل ابو بكر عنه انه قال نحن معاشر الانبياء لا نورث فتركوه وان كان آية الوراثة تشمله بعمومها واما القياس فقد اختلفوا في تخصيص عموم القرآن به كما في الخبر ونحن نتوقف فيه إذ لم يثبت من الصحابة فيه نفي ولا اثبات وقول الصحابي ﵁ فيما رأيناه حجة فهو كالخبر

ការបកប្រែខ្មែរ

ជំពូកស្តីពីការពន្យល់អំពីអាយ៉ាត់ មូហ៍កាំ (Muhkam) និង មូតាម៉ាស៊ីហ៍ (Mutashabih) អ្នកប្រាជ្ញមានទស្សនៈខុសៗគ្នាលើបញ្ហានេះជា ៦ ក្រុម៖ ១. វ៉ាស៊ីល ប៊ីន អាតា និង អាំរូ ប៊ីន អ៊ូបាន់ បានពោលថា៖ មូហ៍កាំ គឺការព្រមានដែលបានបញ្ជាក់ចំពោះបទល្មើស និងអំពើបាបធំៗ ចំណែក មូតាម៉ាស៊ីហ៍ គឺអ្វីដែលបានបញ្ជាក់ចំពោះអំពើបាបតូចៗ។ ២. អាល់អាសាំ បានពោលថា៖ មូហ៍កាំ គឺលក្ខណៈរបស់រ៉សូល ﷺ ដែលមានចែងក្នុងគម្ពីរតូរ៉ាត និងគម្ពីរមុនៗ ចំណែក មូតាម៉ាស៊ីហ៍ គឺលក្ខណៈរបស់លោកដែលមានចែងក្នុងគម្ពីរគួរអាន។ ៣. អ្នកប្រាជ្ញជំនាន់ដើម (សាលាហ្វ) ខ្លះពោលថា៖ អក្សរដាច់ៗ (ហូរូហ្វុល មូកាត់ត័រអាត) នៅដើមស៊ូរ៉ាហ៍នីមួយៗ គឺជា មូតាម៉ាស៊ីហ៍ ចំណែកអ្វីៗក្រៅពីនោះសុទ្ធតែជា មូហ៍កាំ។ ៤. អ្នកខ្លះទៀតពោលថា៖ មូតាម៉ាស៊ីហ៍ គឺអាយ៉ាត់ដែលត្រូវបានលុបចោល (ណាស៊ីខ៍) ចំណែកអ្វីដែលនៅសល់គឺជា មូហ៍កាំ។ ៥. អ្នកខ្លះទៀតពោលថា៖ មូតាម៉ាស៊ីហ៍ គឺអាយ៉ាត់ដែលពិបាកយល់តាមន័យត្រង់ ដូចជាអាយ៉ាត់ស្តីពី «អាល់អ៊ីស្ត៊ីវ៉ា» (ការស្ថិតនៅខ្ពស់លើបល្ល័ង្ក) ដែលអ៊ីប៊ុន អាប់បាស បានយល់ស្របតាមទស្សនៈនេះ។ ៦. ចំណែក អល់ហ្សាហ្សាច បានពោលថា៖ អាយ៉ាត់ទាំងអស់សុទ្ធតែជា មូហ៍កាំ លើកលែងតែអាយ៉ាត់ស្តីពីថ្ងៃបរលោក (គិយ៉ាម៉ាស់) ព្រោះវាជា មូតាម៉ាស៊ីហ៍ ដរាបណាអល់ឡោះមិនទាន់បើកបង្ហាញវា។ ភស្តុតាងគឺ៖ «ពួកគេដើរតាមអ្វីដែលមិនច្បាស់លាស់ (មូតាម៉ាស៊ីហ៍) ពីវា» ហើយពួកគេមិនដើរតាមអ្វីក្រៅពីបញ្ហាថ្ងៃបរលោកឡើយ ដោយផ្អែកលើអាយ៉ាត់ដែលថា៖ «ពួកគេសួរអ្នកអំពីថ្ងៃបរលោក»។ ភស្តុតាងដែលបញ្ជាក់ថាវាជា មូតាម៉ាស៊ីហ៍ គឺព្រះបន្ទូលអល់ឡោះថា៖ «ពិតប្រាកដណាស់ ថ្ងៃបរលោកនឹងមកដល់ ខ្ញុំស្ទើរតែលាក់បាំងវា»។ អ្នកបកស្រាយគម្ពីរពោលថា៖ «ពីខ្លួនខ្ញុំ» មានន័យថា ទ្រង់បានលាក់បាំងវាពីអ្នកដទៃ។ ព្រះបន្ទូលអល់ឡោះដែលថា៖ «គ្មានអ្នកណាដឹងពីការបកស្រាយរបស់វាឡើយ ក្រៅពីអល់ឡោះ» គឺសំដៅលើស្ថានភាពនៃថ្ងៃនោះ។ អប៊ូ អ៊ូបាន់ បានឈប់ត្រឹមនេះ ហើយចាប់ផ្តើមប្រយោគថ្មីថា៖ «និងអ្នកដែលជ្រៅជ្រះក្នុងចំណេះដឹង» ព្រោះអ្នកដែលជ្រៅជ្រះក្នុងចំណេះដឹង គឺដឹងគ្រប់វិទ្យាសាស្ត្រទាំងអស់។ នេះមិនមែនជាគោលដៅនៃមូលដ្ឋានគ្រឹះឡើយ។ គោលដៅរបស់យើងអំពី មូតាម៉ាស៊ីហ៍ ក្នុងអាយ៉ាត់ដែលទាក់ទងនឹងកាតព្វកិច្ច គឺជារឿងមិនអាចទៅរួច។ គោលបំណងនឹងត្រូវបានបញ្ជាក់តាមរយៈការលើកយកបញ្ហាមួយៗមកពិភាក្សា ដូចជាអាយ៉ាត់ស្តីពី «អាល់អ៊ីស្ត៊ីវ៉ា»។ អ៊ីម៉ាំ ម៉ាលិក នៅពេលគេសួរអំពី «អាល់អ៊ីស្ត៊ីវ៉ា» លោកបានឆ្លើយថា៖ «ការស្ថិតនៅខ្ពស់ (អ៊ីស្ត៊ីវ៉ា) គឺជារឿងដែលដឹង (តាមន័យភាសា) ប៉ុន្តែរបៀបនៃការស្ថិតនៅនោះគឺមិនដឹងឡើយ ការជឿលើវាគឺជាកាតព្វកិច្ច ហើយការសួរដេញដោលអំពីវាគឺជាការបង្កើតរឿងថ្មី (ប៊ីដអាហ៍)»។ ស៊ូហ្វៀន ប៊ីន អ៊ូយ៉ៃណាហ៍ បានពោលថា៖ «វាត្រូវបានយល់ដូចអ្វីដែលគេយល់ពីព្រះបន្ទូលទ្រង់ថា៖ «បន្ទាប់មកទ្រង់បានតម្រង់ទៅកាន់មេឃ»។ មនុស្សបានបែកបាក់គ្នាលើបញ្ហានេះ៖ ក្រុមមួយបានយល់តាមន័យត្រង់ (ហ្សាហ៊ីរ) ហើយក្រុមមួយទៀតបានដើរតាមពួកគេដោយមានការស្ទាក់ស្ទើរ។ អ្នកដែលជោគជ័យគឺអ្នកដែលសម្រេចចិត្តបដិសេធការស្ថិតនៅដោយរូបរាង (អ៊ីស្ត៊ីកូរ៉)។ ប្រសិនបើមានការស្ទាក់ស្ទើរក្នុងន័យទូទៅរបស់វា ហើយយល់ឃើញបែបនោះ វាមិនមែនជារឿងខុសឆ្គងឡើយ។ ការបង្ខំចិត្តរៀនភស្តុតាងដើម្បីបដិសេធការស្ថិតនៅដោយរូបរាង យើងមិនឃើញថាវាជាកាតព្វកិច្ចសម្រាប់មនុស្សទូទៅឡើយ ប៉ុន្តែវាជាកាតព្វកិច្ចសម្រាប់បុគ្គលម្នាក់ក្នុងតំបន់នីមួយៗ ដើម្បីទប់ស្កាត់ការបង្កើតរឿងថ្មី (ប៊ីដអាហ៍) នៅពេលវាផ្ទុះឡើង។ ដូច្នេះ មូតាម៉ាស៊ីហ៍ គឺអ្វីដែលមិនអាចយល់ន័យរបស់វាបាន ហើយរឿងនេះមិនអាចកើតមានក្នុងបញ្ហាកាតព្វកិច្ចឡើយ។ ដូច្នេះ យើងដឹងច្បាស់ថា អាយ៉ាត់នេះមិនមែនមានបំណងចង់សំដៅលើការស្ថិតនៅដោយរូបរាងឡើយ ដូច្នេះវាមិនមែនជា មូតាម៉ាស៊ីហ៍ ទេ។ ចំណែកអក្សរដាច់ៗ (ហូរូហ្វុល មូកាត់ត័រអាត) ប្រសិនបើវាជា មូតាម៉ាស៊ីហ៍ ក៏មិនអីដែរ ព្រោះវាមិនមែនជារឿងដែលយើងត្រូវបានបង្គាប់ឱ្យយល់នោះទេ។ នេះគឺជាសេចក្តីផ្តើមនៃសៀវភៅស្តីពីការបកស្រាយ (តាក់វីល)។ គោលបំណងរបស់វានឹងមិនអាចសម្រេចបានឡើយ ប្រសិនបើមិនលើកយកបញ្ហាដែលទាក់ទងនឹងការបកស្រាយមកពិភាក្សា។ លោកបានពោលថា៖ «មានការបកស្រាយត្រឹមត្រូវ និងមិនត្រឹមត្រូវ ដែលសរុបមាន ១៨ បញ្ហា»។ បញ្ហាទី (១)៖ ក្រុមមូអ្តាហ្ស៊ីឡាហ៍ពោលថា៖ មិនអាចយកហាយឌីសអាហាត (ហាយឌីសដែលរាយការណ៍ដោយមនុស្សម្នាក់) មកកំណត់ព្រំដែននៃអាយ៉ាត់គួរអានដែលមានន័យទូទៅបានឡើយ ព្រោះហាយឌីសនោះមិនមានភាពប្រាកដប្រជាដូចគួរអាន។ ចំណែកក្រុមអ្នកប្រាជ្ញហ្វិកហ៍ហ៍ពោលថា៖ វាអាចយកមកកំណត់បាន ព្រោះវាអាចគ្រប់ដណ្តប់លើអត្ថន័យរបស់វាបាន។ លោកកាល់ឌីពោលថា៖ ខ្ញុំសូមផ្អាកក្នុងរឿងនេះ ព្រោះអត្ថន័យត្រង់នៃគួរអានគឺប្រាកដប្រជា ប៉ុន្តែអត្ថន័យលាក់កំបាំងមិនប្រាកដប្រជាឡើយ ចំណែកហាយឌីសអាហាត អត្ថន័យលាក់កំបាំងគឺប្រាកដប្រជា ប៉ុន្តែប្រភពដើមមិនប្រាកដប្រជា។ ទស្សនៈដែលត្រឹមត្រូវគឺ៖ វាអាចយកមកកំណត់បាន ព្រោះយើងដឹងថា សហាបាត់ (មិត្តភក្តិព្យាការី) តែងតែទទួលយកហាយឌីសដែលរាយការណ៍ដោយ ស៊ីឌីក (អាប៊ូ បាករ) ដើម្បីកំណត់ព្រំដែននៃអាយ៉ាត់គួរអាន។ ម្យ៉ាងទៀត ពួកគេក៏ទទួលយកការបកស្រាយដែលរាយការណ៍ដោយបុគ្គលម្នាក់ (អាហាត) ដែលវាមានសារៈសំខាន់ជាងការកំណត់ព្រំដែនទៅទៀត។ នៅពេលដែលពួកគេមានបំណងបែងចែកមរតករបស់រ៉សូល ﷺ លោកអាប៊ូ បាករ បានរាយការណ៍ថា៖ «ពួកយើងជាក្រុមព្យាការី មិនទុកមរតកឱ្យឡើយ» ដូច្នេះពួកគេក៏ឈប់បែងចែក ទោះបីជាអាយ៉ាត់មរតកមានន័យទូទៅគ្របដណ្តប់លើលោកក៏ដោយ។ ចំណែកការប្រៀបធៀប (គីយ៉ាស) វិញ អ្នកប្រាជ្ញមានទស្សនៈខុសគ្នាលើការយកវាទៅកំណត់ព្រំដែននៃអាយ៉ាត់គួរអាន ដូចករណីហាយឌីសដែរ។ យើងសូមផ្អាកក្នុងរឿងនេះ ព្រោះមិនមានភស្តុតាងពីសហាបាត់ទាំងការបដិសេធ ឬការយល់ព្រមឡើយ។ ហើយទស្សនៈរបស់សហាបាត់ ក្នុងអ្វីដែលយើងបានឃើញ គឺអាចយកជាភស្តុតាងបាន ដូច្នេះវាប្រៀបដូចជាហាយឌីសដែរ។

មើលអត្ថបទយោងជាភាសាអង់គ្លេស (English Reference)

فصل في بيان المحكم والمتشابه

ឌុយអាល់

44

#44

សំណួរទី២ (ទំព័រ ២៥៤)

អត្ថបទភាសាអារ៉ាប់ (Arabic Text)

مسألة (٢) تأويل الراوي الحديث مقدم فإنه حضر فكان اولى بفهم القرآن وتخصيصه لا يقدم لاحتمال انه اعتمد فيه القياس ومذهبه مقدم عند مالك ﵁ وعند القاضي على رواية لان احسان الظن به يقتضي حمله على ضعف وجده في الحديث وان اسئ الظن به فلا نقبل روايته قال الشافعي ﵁ لا يقدم والحديث حجة عليه وعلى غيره فكأنا سمعناه من فلق في الرسول ﵇ والمختار انه ان امكن حمل مذهبه على تقدمه على الرواية او على نسيانه فعل ذلك جمعا بين قبول الحديث واحسان الظن وان نقل مقيدا انه يخالف الحديث مع علمه فالحديث متروك ولو نقل مذهبه مطلقا فلا يترك لاحتمال النسيان نعم يرجح عليه حديث يوافق مذهب الراوي مسألة (٣) زعم ابو حنيفة ﵁ ان حمل المطلق على المقيد زيادة على النص وهو نسخ وجعل ايجاب الرقاب المؤمنة في الظهار اعتبارا له بالقتل من هذا الفن ثم اختلفوا في وجه النسخ فقال قائلون وجهه ان فيه شرط الايمان والنص لم يقتضه وهذا هوس إذ يجب من مساقة على الرسول ﵇ ان يبين احكام الشرع دفعة واحدة فإذا أمر بالصلاة مقتصرا عليه فأمره بالصوم بعده ينبغي ان يكون نسخا وهذا ظاهر البطلان وقال المحققون اقتضى النص اجزاء كل ما يسمى رقبة فشرط الايمان يغير مقتضى النص وهذا اقوى لهم في مسألة النية في الوضوء فإن الله تعالى تولى بيان افعال الوضوء واركانه فاقتضى ذلك وقوع الاجزاء بتحصيل ما يعرض له وشرط النية زيادة عليه قال الشافعي ﵁ الزيادة على النص تخصيص وانما قال ذلك لانه يسمي الظاهر نصا والمختار ان الزايدة على النص نسخ حتى لو ثبت نص في اقتضاء الاقتصار فضم شرط اليه ينسخه وما نحن فيه تخصيص واجمع اصحابنا على جواز حمل المطلق على المقيد اذا تدانت الواقعتان وان اتحدت الواقعتان فهو مقول به باجماع الامة وان تباعدتا من كل وجه فهو ممنوع بالاجماع كشرط الشهادة في اليمين مثلا لان الله تعالى قيد المداينات بها والضابط فيه ما قاله القاضي انه اذا اختلف في الواقعتين الموجب والموجب فلا اعتبار وان اتحدتا جميعا فلا بد من الحمل وان اتحد الموجب واختلف الموجب ففيه الخلاف ومثاله شرط الأيمان في كفارة الظهار لثبوته في القتل ثم قال قائلون من اصحابنا يجوز الحمل عليه تحكما وهذا باطل إذ لا يقتضيه عقل ولا نقل واللفظ غير مشعر به فلا بد من إذن من استنباط ثم قال قائلون لا يجوز الاستنباط من محل التقييد فليكن من محل آخر وهو عدم احزاء عن المزيد عليه بالاتفاق وهو باطل فإن المستنبط من محل التقييد ان كان مخيلا صلح للجمع والا فهو باطل لعدم الا خالة ولنا في الرد على ابي حنيفة ﵁ ثلاثة مسالك احدها ان نعارضه بقوله والسارق والسارقة وقد خصصه فشرط فيه الحرز وانتفاء الشبهات ونص الرب تعالى على ذوي القرى فزاد ابو حنيفة ﵁ الحاجة ونص الله ﷿ على الرقبة فزاد بالاتفاق السلامة حتى قال أبو حنيفة ﵁ لا يجزئ الاخرس فترك النص بإجتهاد انفرد فيه والاخرس يسمى رقبة كيف وقد قال الاقطع يجزئ المسلك الثاني أن التخصيص ينقسم إلى تخصيص الابهام كقوله للفقراء فخصصه بثلاثة منهم من غير اختصاص بوصف والى تخصيص تمييز كقوله اقتلوا المشركين فخصص بأهل الحرب دون اهل الذمة ولم يكن ذلك نسخا واسم الرقة في تناوله لجملة الرقاب مع اختلاف صفاتهم كاسم المشركين وكاسم الفقراء في تناوله لجميع الفقراء فليكن هذا تخصيصا كذلك المسلك الثالث ان تقول ان ادعوا ان قوله تعالى فتحرير رقبة نص في نفي شرط الايمان فقد افتروا على اللسان فإن اعترفوا بكونه ظاهرا فقد خصصنا بقياس سديد فليجز إذ لا منع منه كيف وهو ضعيف الظهور فإن الغرض من سياق الآية تمهيد اصل الكفارة لا ذكر الصفات بدليل انه لم يتعرض للسلامة فإن قيل كرر الرب تعالى الايمان في كفارة القتل ثلاث مرات فلو كان شرطا في الظهار لذكره مرة واحدة قلنا سبب تكريره ذكره الكافرين بين ظهراني المسلم فلو اقتصر لتخيل ان الكافر مجز عن الكافر والمسلم عن المسلم مسألة (٤) قال رسول الله ﷺ ايما امرأة نكحت بغير اذن وليها فناكحها باطل حمل ابو حنيفة ﵁ الحديث على الامة فأعترض عليه بقوله فإن وطئها فلها المهر والامة لا تستحق فحمل على المكاتبة وزعم ان هذا تأويل صحيح لأن المرأة اسم عام يتناول الاماء والمكاتبات والحرائر ويندرحن من تحته اندراجا واحدا ولا يندرجن في في حكم التبعية إذ التبعية لا معنى لها في الالفاظ ومثل هذه اللفظة يجوز تخصيصها بالحرائر فكذا بالإماء قال ولا يغني قولكم انه لو اراد المكاتبة لنص عليها فإن هذا يطرد في كل عام يخصص وهذا التأويل عندنا باطل قطعا بمسالك خمسة الاول أنه ﵇ اطلق كلمة لاح فيها قصد العموم والعام إذا ظهر فيه قصد العموم للمتكلم فيه لا يخصص ودليل قصد العموم انه صدر الكلام ب أي وهي من أدوات الشرط وهي من أعم الصيغ ولهذا لم يتوقف فيها الواقفية ثم لما فرغ منها اكده بكلمة ما وهي من المؤكدات المستقلة بنفسها إذ هي من أدوات الشرط وردت مؤكدة للعموم لا تستقل كقولك اكتعين لا يذكر إلا بعد قوله رأيت القوم بجملتهم فهي ايضا تقتضي العموم ثم قال فناكحها باطل ذكر جملة مستقلة ثم رتب عليها جملة اخرى فوقعت الجملة الاخيرة جملة موقع الجزاء من الشرط والجملة الأولى في محل الشرط وهو كقول القائل بيع لازم فيفيد الملك فهذه ثلاث قرائن دلت على القطع على قصد العموم فلا يظن برسول الله ﷺ وهو الشارع للأحكام والقادر بفصاحته على الاتيان بعبارة ناصة على الغرض بأن يأتي بأعم الصيغ ويعني به اخص الصور وقد كان ﵇ عالما بمواقع الكلام وما يفهم منها وعلم انه لا يفهم من قوله ايما امرأة المكاتبة المسلك الثاني علمنا على القطع ان الصحابة ما فهموا المكاتبة منه وغايتنا الاقتداء بهم في التأويل المسلك الثالث ان هذا الكلام لو صدر عن واحد منا لم يفهم منه المكاتبة ولو فسر به لنسب إلى الالغاز المسلك الرابع ان القرائن قد تجعل العام نصا يمتنع تخصيصه مثاله ان المريض إذ قال لغلامه لا تدخل علي الناس وقرينة الحال تشهد لتأذية بلقيانهم بن فأدخل عليه العبد جماعة من الثقلاء وزعم اني خصصت لفظك بمن عداهم استوجب التعزير المسلك الخامس ان العدول عن الظاهر قد يقرب بعض القرب فيقبل واذا بعد رد ولم يقبل بيانه ان من يقول التقيت اليوم بأسد اذا فسره بشجاع عظيم يقبل تفسيره لقربه ولو حمل على الابخر لاختصاص الاسد من بين سائر الحيوانات بالبخر رد كلامه ونسب إلى الهذيان لبعده عن الظاهر وحمل قوله ايما امرأة على المكاتبة حمل الاسد على الابخر وتفسيره به فإن قيل اليس لو صرح به رسول الله ﷺ باستثناء الكل إلا المكاتبة لكان اللفظ صحيحا والتخصيص كالاستثناء قال القاضي مثل هذا الاستثناء عندي باطل لانه يستغرق معظم المقصود كقوله علي عشرة إلا ستة والمختار صحة هذا الاستثناء في الاقارير ولكنه يستحيل صدوره عن ذي الجد في كلامه فإنه الغاز وحيد عن منهج كلام الفصحاء ثم ليس كلما يجوز استثناؤه للشارع يجوز ذلك لنا فإنه له ان يتحكم بتغيير لفظه وليس لنا ذلك والجملة المغنية ان المسميات الخاصة تقصد بالتخصيص والتنصيص عليها فأما ان يعبر عنها بألفاظ عامة فمحال مسألة (٥) حمل ابو حنيفة قوله ﵇ لا صيام لمن لم يبيت الصيام من الليل على القضاء والنذر وهو باطل لان قوله لا صيام صيغة للتبرئة وهو يقتضي العموم في الوضع والذي يبتدر إلى الفهم منه الصيام المتأصل المترسخ هذه في الشريعة وهو صوم رمضان فإنه ركن الدين فلا يظن به ﵇ انه يطلق لفظ الصيام عاما ويريد القضاء على الخصوص من غير قرينة وخصوص واقعة إذ لا يفهم ذلك منه قطعا فإن قيل ليمتع كل تخصيص من أجله قلنا اللفظ عام لا يخصص إلا بقرينة تقترن به فإن لم تكن قرينة امتنع تخصيصه والقرينة كقوله احسنوا إلى الناس مثلا يعلم بالقرينة انه ما اراد جميع الناس في جميع الاحوال وكقوله ﵇ في سائمة الغنم زكاة يقتضي وجوبها فيما دون النصاب ولكن اعتمد على فهم النصاب قبل ذلك قالوا هذا حديث محمول على نفي الكمال كقوله لا صلاة لجار المسجد إلا في المسجد فنقول قد حمفي بعض المسميات على نفي الجواز وهذا القضاء والنذر فلا وجه للتنويع

ការបកប្រែខ្មែរ

បញ្ហាទី ២ ការបកស្រាយរបស់រ៉ាវី (អ្នករាយការណ៍ហាឌីស) ចំពោះហាឌីសដែលខ្លួនបានរាយការណ៍ គឺមានទម្ងន់ជាង (ការបកស្រាយរបស់អ្នកដទៃ) ព្រោះគាត់បានស្ថិតនៅក្នុងហេតុការណ៍ផ្ទាល់ ដូច្នេះគាត់មានសិទ្ធិយល់ដឹង និងកំណត់លក្ខខណ្ឌ (តាក់ស៊ីស) លើអត្ថបទគម្ពីរបានប្រសើរជាង។ ការបកស្រាយរបស់គាត់មិនអាចចាត់ទុកថាជាការបដិសេធហាឌីសនោះទេ ព្រោះវាអាចទៅរួចដែលថាគាត់បានប្រើប្រាស់វិធីសាស្ត្រគីយ៉ាស (ការប្រៀបធៀប)។ យោងតាមលោក អ៊ីម៉ាម ម៉ាលិក និងលោក កូឌី (ចៅក្រម) មតិរបស់រ៉ាវីមានទម្ងន់ជាងការរាយការណ៍របស់គាត់ ព្រោះការគិតល្អចំពោះគាត់ តម្រូវឱ្យយើងយល់ថាគាត់បានរកឃើញចំណុចខ្សោយអ្វីមួយនៅក្នុងហាឌីសនោះ។ ប៉ុន្តែប្រសិនបើយើងគិតអាក្រក់ចំពោះគាត់ នោះយើងនឹងមិនទទួលយកការរាយការណ៍របស់គាត់ឡើយ។ លោក អ៊ីម៉ាម សាហ្វីអី បានមានប្រសាសន៍ថា៖ មតិរបស់រ៉ាវីមិនមានទម្ងន់ជាងហាឌីសនោះទេ ហើយហាឌីសគឺជាភស្តុតាងដែលចងកាតព្វកិច្ចទាំងលើរូបគាត់ និងអ្នកដទៃ ហាក់ដូចជាយើងបានឮផ្ទាល់ពីព្យាការី។ មតិដែលត្រឹមត្រូវជាងគេគឺ៖ ប្រសិនបើអាចបកស្រាយមតិរបស់រ៉ាវីថាស្របទៅនឹងហាឌីស ឬថាគាត់បានភ្លេចហាឌីសនោះ នោះត្រូវតែធ្វើការបកស្រាយបែបនេះ ដើម្បីសម្របគ្នារវាងការទទួលយកហាឌីស និងការគិតល្អចំពោះរ៉ាវី។ ប៉ុន្តែប្រសិនបើមានការបញ្ជាក់ថា គាត់បានប្រឆាំងនឹងហាឌីសទាំងដែលគាត់ដឹង នោះហាឌីសនោះត្រូវទុកមួយឡែក។ ហើយប្រសិនបើមតិរបស់គាត់ត្រូវបានលើកឡើងដោយមិនមានការបញ្ជាក់ច្បាស់លាស់ នោះហាឌីសមិនត្រូវទុកមួយឡែកឡើយ ព្រោះវាអាចទៅរួចដែលថាគាត់បានភ្លេច។ យ៉ាងណាមិញ ហាឌីសដែលស្របនឹងមតិរបស់រ៉ាវី គឺមានទម្ងន់ជាង។ បញ្ហាទី ៣ លោក អាប់ប៊ូ ហានីហ្វាហ៍ បានលើកឡើងថា ការយកអត្ថបទដែលមានន័យទូលំទូលាយ (មុត្លាក់) ទៅកំណត់ដោយអត្ថបទដែលមានលក្ខខណ្ឌ (មុកាយ៉ាត) គឺជាការបន្ថែមលើអត្ថបទគម្ពីរ (ណាស់) ហើយវាគឺជាការលុបចោល (ណាស់ខ៍)។ លោកបានចាត់ទុកការតម្រូវឱ្យមានទាសករដែលមានជំនឿក្នុងករណី ហ្ស៊ីហារ (ការស្បថរបស់ស្វាមីចំពោះភរិយា) ថាជាការប្រៀបធៀបទៅនឹងករណីឃាតកម្ម។ បន្ទាប់មកមានការខ្វែងគំនិតគ្នាលើទម្រង់នៃការលុបចោល (ណាស់ខ៍)៖ អ្នកខ្លះថាវាជាការលុបចោលព្រោះវាមានលក្ខខណ្ឌជំនឿ ខណៈដែលអត្ថបទដើមមិនបានទាមទារ។ នេះគឺជាការយល់ឃើញខុស ព្រោះវាចាំបាច់ដែលព្យាការីត្រូវពន្យល់ច្បាប់សាសនាឱ្យបានគ្រប់ជ្រុងជ្រោយក្នុងពេលតែមួយ។ ប្រសិនបើទ្រង់បញ្ជាឱ្យធ្វើសឡាតដោយមិនមានលក្ខខណ្ឌ ហើយក្រោយមកបញ្ជាឱ្យធ្វើសីល (សោម) ដោយមានលក្ខខណ្ឌ នោះវាមិនមែនជាការលុបចោលនោះទេ។ អ្នកប្រាជ្ញជំនាញ (មូហាក់គីគូន) បានលើកឡើងថា អត្ថបទដើមទាមទារឱ្យមានទាសករគ្រប់ប្រភេទ ដូច្នេះការដាក់លក្ខខណ្ឌជំនឿគឺផ្លាស់ប្តូរខ្លឹមសារនៃអត្ថបទដើម។ នេះរឹតតែខ្លាំងនៅក្នុងបញ្ហានិយ្យត (ចេតនា) ក្នុងការធ្វើវូឌូ។ លោក អ៊ីម៉ាម សាហ្វីអី បានមានប្រសាសន៍ថា ការបន្ថែមលើអត្ថបទគម្ពីរគឺជាការកំណត់ (តាក់ស៊ីស)។ មតិដែលត្រឹមត្រូវគឺ ការបន្ថែមលើអត្ថបទគម្ពីរគឺជាការលុបចោល (ណាស់ខ៍)។ អ្វីដែលយើងកំពុងពិភាក្សាគឺការកំណត់ (តាក់ស៊ីស)។ អ្នកប្រាជ្ញរបស់យើងបានឯកភាពគ្នាលើការអនុញ្ញាតឱ្យយកអត្ថបទមុត្លាក់ទៅកំណត់ដោយមុកាយ៉ាត ប្រសិនបើហេតុការណ៍ទាំងពីរមានលក្ខណៈប្រហាក់ប្រហែលគ្នា។ ប្រសិនបើហេតុការណ៍ទាំងពីរដូចគ្នា នោះវាជាការឯកភាពគ្នា។ ប្រសិនបើវាខុសគ្នាទាំងស្រុង នោះវាត្រូវបានហាមឃាត់ដោយការឯកភាពគ្នា។ គោលការណ៍ក្នុងរឿងនេះគឺ៖ ប្រសិនបើមូលហេតុ (មូជិប) និងលក្ខខណ្ឌខុសគ្នា នោះមិនអាចយកមកកំណត់គ្នាបានទេ។ ប្រសិនបើដូចគ្នាទាំងស្រុង នោះត្រូវតែយកមកកំណត់គ្នា។ ប្រសិនបើមូលហេតុដូចគ្នា ប៉ុន្តែលក្ខខណ្ឌខុសគ្នា នោះមានការខ្វែងគំនិតគ្នា។ បញ្ហាទី ៤ ព្យាការី បានមានប្រសាសន៍ថា៖ «ស្ត្រីណាក៏ដោយដែលរៀបការដោយគ្មានការអនុញ្ញាតពីវ៉ាលី (អ្នកអាណាព្យាបាល) របស់នាង នោះការរៀបការរបស់នាងគឺមោឃៈ»។ លោក អាប់ប៊ូ ហានីហ្វាហ៍ បានបកស្រាយហាឌីសនេះថា សំដៅលើទាសការី (ស្រី)។ មានការជំទាស់ទៅនឹងលោកថា៖ ប្រសិនបើស្វាមីរួមដំណេកជាមួយនាង នាងនឹងទទួលបានថ្លៃបណ្ណាការ (ម៉ាហ៍រ) ខណៈដែលទាសការីមិនមានសិទ្ធិទទួលបានឡើយ។ ដូច្នេះលោកបានបកស្រាយថា សំដៅលើទាសការីដែលកំពុងធ្វើកិច្ចសន្យាដោះលែងខ្លួន (មូកាតាប៉ាត)។ លោកអះអាងថា «ស្ត្រី» គឺជាពាក្យទូទៅដែលគ្របដណ្តប់លើទាសការី និងស្ត្រីសេរី។ ការបកស្រាយនេះសម្រាប់យើងគឺខុសទាំងស្រុង ដោយសារហេតុផល ៥ ប្រការ៖ ១. ព្យាការីបានប្រើពាក្យទូទៅដែលមានចេតនាគ្របដណ្តប់គ្រប់ករណី (ដូចជាពាក្យ «អាយ្យូម៉ា» ដែលជាឧបករណ៍នៃលក្ខខណ្ឌ)។ ២. សហាបះ (សាវ័ក) មិនបានយល់ថាវាសំដៅលើទាសការីមូកាតាប៉ាតឡើយ។ ៣. ប្រសិនបើពាក្យនេះចេញពីមាត់មនុស្សធម្មតា ក៏គ្មាននរណាយល់ថាវាសំដៅលើទាសការីមូកាតាប៉ាតដែរ។ ៤. ភស្តុតាងបរិបទអាចធ្វើឱ្យពាក្យទូទៅក្លាយជាពាក្យជាក់លាក់ដែលមិនអាចបកស្រាយផ្សេងបាន។ ៥. ការចាកចេញពីអត្ថន័យដើម (ហ្សាហ៊ីរ) គឺអាចទទួលយកបានប្រសិនបើមានភាពជិតស្និទ្ធ ប៉ុន្តែបើឆ្ងាយពេក វានឹងក្លាយជាការនិយាយដែលគ្មានន័យ។ បញ្ហាទី ៥ លោក អាប់ប៊ូ ហានីហ្វាហ៍ បានបកស្រាយពាក្យរបស់ព្យាការីថា៖ «គ្មានការធ្វើសីល (សោម) សម្រាប់អ្នកដែលមិនបានតាំងចិត្តធ្វើសីលពីពេលយប់» ថាជាការសំដៅលើការធ្វើសីលសង (កូដូ) និងការធ្វើសីលតាមការស្បថ (ណាស)។ នេះគឺជាការបកស្រាយដែលខុស ព្រោះពាក្យថា «គ្មានការធ្វើសីល» គឺជាទម្រង់នៃការបដិសេធដែលទាមទារឱ្យមានន័យទូទៅ។ អ្វីដែលយល់បានភ្លាមៗគឺការធ្វើសីលដែលជាមូលដ្ឋានគ្រឹះក្នុងសាសនា ពោលគឺសីលខែរ៉ាម៉ាដន។ ដូច្នេះ មិនអាចទៅរួចទេដែលព្យាការីប្រើពាក្យទូទៅ ប៉ុន្តែមានបំណងសំដៅតែលើការធ្វើសីលសងដោយគ្មានភស្តុតាងអ្វីឡើយ។

មើលអត្ថបទយោងជាភាសាអង់គ្លេស (English Reference)

مسألة (٢)

ឌុយអាល់

45

#45

សំណួរទី ៦ (ទំព័រ ២៦៦)

អត្ថបទភាសាអារ៉ាប់ (Arabic Text)

قالوا ذلك مأخوذ من دليل آخر وقوله لا صيام مختص بالفرض فإنه الركن في الشرع على ما ذكرتموه قلنا ان جحدتم كون لفظ الصيام عاما في الكل في وضعه فهو عناد وان اعترفتم فلم يبق لكم إلا تحكم بتخصيص ليترتب عليه تأويل منحرف لا دليل عليه ونحن نعلم ان من تمسك بهذا الحديث في اشتراط التبييت في القضاء لم ينسب إلى الخطأ ونحن لم نقل ان تخصيصه بالصوم المتأصل واجب ولكنا ادعينا اندراجه تحت عمومه فكذلك القضاء يندرج تحت عمومه فالتحكم بالتخصيص بأحد النوعين من غير قرينة مردود مسألة (٦) قال رسول الله ﷺ من ملك ذا رحم محرم عتق عليه فحمل هذا على الاب تخصيصا به باطل لان الغرض من سياق الحديث اثبات مزية اختصاص بسبب القرابة والاب متميز بمزيد الادلاء من جملة القرابات بكونه متميزا بمزيد خاصية توجب على ذي الجد في كلامه ان يخصصه بالذكر ان كان هو المقصود على الخصوص فأما ادراجه في لفظ يعمه مع أقوام ينحطون سنة عنه في الاختصاص المقصود ركيك غث ومثاله قول القائل من دأبي اكرام الناس وكان مشهورا باكرام ابيه على الخصوص واراد بالناس الاب كان ملغزا في كلامه ولا يحمل كلام رسول الله ﷺ على مثله والشافعي ﵁ لم يؤول لذلك لكن قال الحديث موقوف على الحسن بن عمارة مسألة (٧) قال رسول الله ﷺ لغيلان حين أسلم عن عشرة نسوة امسك اربعا وفارق سائرهن ولفيروز الديلمي حين اسلم على اختين امسك احداهما وفارق الاخرى فاقتضى لفظ الامساك استمرار النكاح على المسكنات عمرو فحمل أبو حنيفة ﵁ لفظ الإمساك على ابتداء وقال ومعناه اعد النكاح على اربع واترك الباقيات ويدل على بطلان هذا التاويل اربعة مسالك احدها علمنا على القطع بأن الذين حضروا الواقعة من الصحابة ﵃ لم يفهموا من لفظ الامساك ما فهموه فإنا لو سمعناه من واحد منا لم نفهمه المسلك الثاني هو ان لفظ الامساك صريح في الامساك وقد اقترن به قرائن اورثت القطع به احدها مقابلته بلفظ المفارقة وتفويضه الفراق إلى خيرته فليكن ذلك مرتبطا بتعيينه الذي ينشأ بلفظ الامساك ولفظ الإمساك مع مقابلته بلفظ المفارقة صريح والاخرى انه لو اراد ابتداء النكاح لذكر النكاح وشرائطه فإنهم كانوا حديثي العهد بالاسلام ولو ذكره لكان ذلك اهم منقول في القصة الثالث انه لا يتوقع في طرد العادة انسلاكهن في ربقة واحدة في الرضا والاباء إذ كان يحتمل امتناعهن كلهن عن النكاح فكيف يظن برسول الله ﷺ اطلاق الأمر كذلك والأمر على التردد الرابع أنه ﵇ حصر هذا الأمر فيهن وعندهن وسائر نساء العالم على وتيرة واحدة فلم خصصه بهن وقال امسك أربعا وامسك واحده وفارق الأخرى والقرائن ليست اجناسا بصنف وبجنس ولكنها مخايل يختص بدركها من شاهدها كاحمرار الخجل واصفرار الوجل وهذه قرائن واضحة يورث آحادها القطع فما الظن بمجموعها المسلك الثالث ان تقول ان لم تسلموا كون ما ذكرناه مقطوعا به فتعلمون قطعا انه أغلب على الظن مما تخيلتموه ويجب تقديم ما يغلب على الظن بالاجماع المسلك الرابع هو انا نقول قياسكم المناقض لهذا الحديث هل تشكون في صحته لأحل ما قررناه فإن قالوا لا فقد عاندوا وان اعترفوا به وهو مقطوع به فالقياس المشكوك في كونه مقولا به من الصحابة ﵃ باطل قطعا مسألة (٨) ومن تأويلاتهم لهذا الحديث قولهم يحتمل ان غيلان كان قد نكحهن في ابتداء الاسلام في كفره قبل ورود الحصر في النسوة ثم ورد الحصر ثم أسلم وكان قد وافق نكاحهن شرط الاسلام في ابتدائه وفي مثل هذه الواقعة نقضي ببقاء النكاح في اربع والجواب من ثلاثة اوجه احدها ان هذه الواقعة لو وقت لاقتضى القياس التدافع فإن مثاله طريان الرضاع المحرم على الزوجين من جهة الاخوة ولا خيرة للزوج في التعيين بل يبطل النكاح فيهما وليس كالطلاق الذي ينشئه المرء باختياره ولذلك يفوض التعيين اليه ولو صح على تقدير هذا التأويل لكفانا في المسألة قياس محل النزاع عليه ولا فرق الثاني هو أنهم يعتمدون فيه مجرد الاحتمال فلم ينقل الينا رفع الحجر في ابتداء الاسلام واجمع المفسرو على ان قوله إلا ما قد سلف في الاختين محمول على ما جرى في الجاهلية فلم يبق لهم إلا الاحتمال والامكان وهو كإدعاء قبل النسخ في كل حديث ولا ترد الاحاديث بالاحتمالات والاحتمال لا يكفي في التأويل ما لم يعضد بدليل الثالث ان الصاحبة ﵃ كانوا مناكحين يحيى لشدة غلمتهم ولو كان كما قالوه لنقل عن واحد من جملة الصحابة الزيادة على أربع كما نقل عن عمرو وطلحة شرب الخمر في حالة الاباحة فعدم النقل يعلمنا قطعا انه لم يكن قال القاضي ولو نقلوا وقوع ذلك في ابتداء الاسلام فلا يكفهم ما لم ينقلوا وقوع هذه الحادثة في ذلك الوقت ومجرد الاحتمال لا يدرأ التمسك بالحديث فاستدل بأن الحديث قد استقل في نفسه حجة لنا في المسألة قطعا فمن اراد درأه احتاج إلى نقل مقطع به وما ذكره القاضي غير مرضي من وجهين وفي بيانه تمهيد قاعدة في التأويل يستدل به على أمثاله احدها هو انه لا يسلم للقاضي ان الحديث استقل بكونه حجة فإنه متردد بين وقوعه اولا فلا يكون حجة وبين وقوعه اخيرا وليس أحدهما بأولى من الآخر إذ ليس يشهد له قرينة ولا دليل فهو المتمسك بمجرد الاحتمال لا خصمه والآخر أنا نعلم انه لو نقل إلى الصحابة ﵃ اباحة مؤقتة وتحريم متأخر عنه مقيد وحديث يوافق الحالة الاولى مطلقا من غير تقييد كانوا لا يبادرونه الرحمن بالقبول بل كانوا يخوضون في البحث عنه فإذن يكفيهم نقل الاباحة في ابتداء الاسلام فلا يبقى معنا إلا احتمال وقوعه آخرا ويعارضه نقيضه فوجه الكلام عليه اذا ما مضى مسألة (٩) قال القاضي ﵀ كل تأويل تضمن الحط عن المنصوص فهو باطل وذكر جملا منها ورسمها بمسائل احدها تخيل ابو حنيفة ﵁ سد الحاجة من قوله إنما الصدقات للفقراء والمساكين ومصيره إلى جواز صرفه إلى صنف واحد وهذا التأويل باطل بمسلكين أحدهما وهو أنه تعالى ذكر الاصناف وجنسهم ووصفهم بصفاتهم التي يتميزون بها عما عداهم ثم اضاف المال اليهم بلام التمليك فاقتضى ذلك توزيع المال عليهم إذ تعريف الاصناف بصفاتهم كتعريف الاشخاص بألقابهم ولو اضاف إلى اشخاص معينين وجب صرفها إلى جميعهم هذا مع أن الصدقات مال يتكرر وجوبها على الاغنياء جعل مناطا لحاجات الفقراء دون الكفارات التي لا تجب إلا عند ارتكاب جرائم وليس لفظ الصدقات متناولا لأنواع حتى يتخيل توزيع الانواع على الاجناس مع اختصاص كل نوع بكل جنس كقولك الدار والفرس لزيد وعمرو فلا حاجة إلى تخيل التوزيع فإن قيل سد الخلة متخيل وذكر الاصناف فائدته ضبط جهات الحاجة المدعى سدها قلنا يبطل بقول الموصي اوصيت بثلث مالي للفقراء والمساكين وعد الاصناف الثمانية يصرف اليهم وتخيل غرض سد الحاجة ممكن ولكن قيل اضاف اليهم بلام التمليك فينقض عليهم قالوا قول الشارع ﵇ يقبل التخصيص بالقياس دون قول الموصي وأقوالنا وعلى هذا لو خصص المعلل علته بعد الانتفاض لم يقبل منه قلنا المفهوم من كلام النبي ﵇ متبع كالمفهوم من كلامنا ولا يخصص العام منهما إلا بقرينة إلا ان لفظ الشارع ﵇ اذا عارضه قانون في القياس كان طرده على الظن اغلب من فهم العموم فيكون قرينة في فهم التخصيص ولا قياس يقتضي الحرمان في مسئلتنا وأقوالنا يتطرق اليها التخصيص بدليل تخصيص لفظ الدراهم من المقر والموصي بثلثه فأما المعلل فإنما يتصدى ليبدي العلة فإذا ورد عليه نقض فذلك لعدم ذكره كل العلة وشطر العلة لا يكون علة فقرينة حاله قضى عليه بذلك المسلك الثاني وهو الجواب عن سؤالهم وهو ان نقول مراعات سد الخلات مع مراعاة جملة الجهات ممكنة ولا يبعد ان تكون مراعاة الجهات مقصودة فقد تعارضت الاحتمالات فمطابقة الظاهر اولى من تركه مسألة (١٠) قال الله تعالى واعلموا أنما غنمتم من شئ فأن لله خمسه وللرسول ولذي القربى فمقتضى الآية صرف بعض إلى ذوي القربى من غير اعتبار حاجة وقال ابو حنيفة ﵁ لا بد من اعتبار الحاجة منهم وهذا منه بزعمه زيادة على النص وهو نسخ وهو باطل بمسلك مقطوع به وهو ان الرب تعالى اضاف المال إلى الجهات بلام التمليك وعرف كل فريق وجعل القرابة مستند تعريف احدى الفرق ولم يتعرض للحاجة وابو حنيفة ﵁ تعرض للحاجة التي لا تعرض لها والغى اعتبار القرابة وهو مصرح بها إذ قال لا يتعين صرف شئ اليهم بل يجوز حرمانهم وفي هذا المذهب ابطال النص بالكلية قال القاضي في نصرة تأويلهم فائدة ذكر ذوي القربى تمييز الغنيمة في حقهم عن الصدقات إذ كانت محرمة عليهم وكان هذا منحة في مقابلة ذلك المنع وفقارؤهم وكان ممنوعون عن الصدقات فكانت المنحة لهم ثم قال وهذا الوجه ايضا فاسد فإنه اضاف المال اليهم بلام التمليك فاقتضى اللفظ كما ذكرناه قسمة المال عليهم وابو حنيفة ﵁ جوز حرمانهم فلم يغادر للقسمة فائدة نعم لو كان يرى المنع من حرمانهم لكان يقرب ذلك وأما اليتم فلا تعتبر معه الحاجة على قول فإن سلم فلفظ اليتم مشعر بها دون لفظ القرابة مسألة (١١) قوله تعالى فإطعام ستين مسكينا يقتضي مراعاة عدد المساكين وقال ابو حنيفة ﵁ لا يراعى ومعناه اطعام طعام ستين مسكينا فجوز صرفه إلى واحد وقال ذكر عدد المساكين لبيان الطعام وهذا باطل بمسلكين أحدهما ان الأفعال التي تتعدى إلى مفعولين تنقسم إلى ما ينتظم من مفعولين مبتدأ وخبر كقولك ظننت زيدا عالما فتقول زيد عالم فيفهم فهذا لا بد فيه من ذكر المفعولين فأما ما لا يتأتى من مفعوليه كلام يفهم كقولك أعطيت زيدا درهما فهذا فن يجوز الاقتصار فيه على احد المفعولين إذ تقول اذا اردت بيان المعطى اعطيت درهما ويبقى المعطى له مجملا واذا قصدت بيان المعطى له قلت اعطيت زيدا والقدر المعطى مجمل والاطعام من جنس الاعطاء وقد ذكر الرب تعالى احد مفعوليه وهم المعطى لهم وجرد القصد إلى بيانه وترك مقدار الطعام وجنسه مجملا فألغى ابو حنيفة ﵁ ما صرح به وقدر في محل الاحتمال بيانا من لفظ لا يدل عليه لا تصريحا ولا اضمارا وهذا تناقض المسلك الثاني هو انا نقول نعلم ان ابا حنيفة ﵁ لم يراغم الشرع وانما حمله على مخالفة النص تخيل سد الخلة فهلا جمع بينه وبين مقتضى النص ويحتمل ان يكون احياء مهج اقوام معدودين مقصودا للشارع واللفظ دال عليه واتباعه اولى وفيه تقرير للنص مسألة (١٢) قال رسول الله ﷺ في أربعين شاة شاة فعين الشافعي ﵁ الشاة ولم يقم بدلها مقامها قال لأن الزكاة من جملة العبادات وهي من الاركان الخمسة فتنزل منزلة الصلاة والصوم والعبادات يغلب الاتباع فيها ويجب ترك القياس عندها ولو لاح معنى على بعد فلا تعويل عليه وينضم اليه ان الزكاة عبادة محضة وهو خالص حق الله تعالى وقد تحكم فيه وتحكم ذي الحق ينفذ على وجهه وقد خص الشاة فليتبع امره فان قيل انما خصص الشاة لانه كان يخاطب العرب واصحاب المواشي منهم كانوا يقطنون البوادي فلا يملكون النقود فذكر ذلك تسهيلا عليهم ولأن الزكاة تجب مواساة وهي تختلف باختلاف صفة الشاة في العبالة والنحولة روى والقيمة مجهولة وكانت العرب أمة أمية فلم يورطهم ولم في جهالة القيمة وجعل الشاة الواحدة مرد نظرهم ومدرأة بين للجهالة فهذه فائدة التخصيص ثم لاح لنا على القطع من وضع الزكاة سد الخلة والدراهم في معنى الشاة وأقرب منه فإنها مهيأة للصرف إلى المآرب على قرب ولنا في ابطال كلامهم اربعة مسالك احدها أن نقول هلا تخليتم معنى الغنى في جانب المالك وألحقتم بالشاة غير الشاة فان الثروة لا تختص بالشاة كما لا يختص سد الخلة بها فلتجب الزكاة في كل مال يحصل به الغنى وهذا فاسد فإن سد الخلة معلوم قطعا والدراهم في معنى الشاة فيه فلا بعد في اختصاص بعض اصناف الاصول بكثرة الدر والنسل واعتبار غير به بالعدد جهالة وبالقيمة نحكم لا يعلم قطعا قيامه في المقصود مقامه المسلك الثاني هو ان الشارع عليه اللام نص على الشاة في خمس من الابل ولما ان انتهى إلى الجبران ردده بين الشاة وبين الدراهم ثم قدر الدراهم فمن اعتقدا التسوية بين ما اطلق وبين ما ردد فيه كلامه فقد نسبه إلى الهذيان ولا يلوح فائدته إلا كما ذكرناه المسلك الثالث قال الشافعي ﵁ لا ابعد كون سد الخلة مقصودا ولكن لا يبعد أيضا كونه مقصودا بجنس مال الزكاة ليحصل للفقراء الاستغنا بجنس مال الاغنياء ويبقى في ايديهم اعيانها وهي تدر عليهم وتنسل والدراهم تتبدد في ايدهم على قرب فيعودون إلى أدبارهم ويشهد له تخصيصه ﵇ الاثنى بالذكر والمالية فيهما على السواء فانضم اليه ان الباب باب العبادات والواجب فيها ترك القياس المسلك الرابع قال القاضي ﵀ هذا الاحتمال حسن لا قصور فيه ولكنه مجرد عن الدليل والاحتمال المجرد لا يقبل ولا يكفيهم استنباط خيال الحاجة من نفس النص فإن هذا دليل مستنبط من النص يكر على ظاهره بالأبطال والرفع وهذا الفن باطل على ما سيأتي ولا بد لهم من التمسك بعبادة من العبادات تضاهى ما نحن فيه من صلاة او صوم والا فيعلم ان الخضوع متخيل من الصلاة والسجود ابلغ من الركوع في الخشوع فلا يقوم مقامه لتجرد الاحتمال عن الدليل ولا يكفيهم التمسك بالجزية فإنها معاملة تتعلق بالتراضي بخلاف الزكاة مسألة ١٣ قال القاضي حمل كلام الشارع ﷺ على ما يلحقه بالكلام الغث محال ومن هذا الفن قول بعض اصحابنا في قوله تعالى وأرجلكم مكسورة الكلام لقرب الجوار ردا على الشيعة إذ قالت الواجب فيه المسح وهو كقوله وحور عين وكقوله حجر ضب خرب قال الشاعر كأن ثبيرا في عرانين وبله * كبير أناس في بجاد مزمل معناه مزمل به لأنه من نعت الكبير وهو مرفوع لكن كسر لقرب الحركة وليس الأمر كما ظنوه في هذه المواضع بل سببه ان الرفع اثقل من الكسر فاستثقلوا الانتقال من حركة خفيفة إلى حركة ثقيلة فوالوا بين الكسرتين واما النصب في قوله وأرجلكم نصب في المعنى والنصب اخف الحركات فالانتقال اليه اولى من الجمع بين كسرتين ثقيلتين بالنسبة إلى النصب فلم يبقى لقرب الجوار معنى إلا مراعاة السجع والتقفية وذلك لا يليق بالقرآن نعم حسن النظم محبوب من الفصيح اذا لم يخل بالمعنى فأما الخلال بالمعنى واتباع التقفية فمن ركيك الكلام فالوجه فيه ما قاله سيبوبة وهو ان العرب تعطف الشئ على الشئ اذا قرب منه من وجه وان بعد من وجوه كقول الشاعر ورأيت زوجك في الوغي * متقلدا سيفا ورمحا والرمح لا يتقلد لكن لكونه من الاسلحة عطف عليه فكذلك امساس الماء بطريق الغسل قريب من امساس الماء بطريق المسح فعطف عليه لا لكونه ممسوحا بدليل ذكره الكعبين وعند الشيعة لا يتقدر به ومما ذكره اصحابنا ان الكسر في الرأس دخل بسبب الباء فإنه مفعول وموضعه النصب ويستحيل ان يستنبط من الكسر الواقع في الارجل ما يوجب المسح بسبب كسرة غير متأصلة وهذا فاسد لانهم يقولون لو لم يكن مشاركا له في المسح لنصب كقول الشاعر معاوي إننا بشر فأسجح * فلسنا بالجبال ولا الحديدا مسالة ١٤ كلام رسول الله صلى اله عليه وسلم لا يحمل على الاستعارة ما أمكن فإنها لا تليق إلا بواعظ حديث او خطيب او شاعر ينتحي التسجيع لإيقاعه في القلوب فأما الشارع اذا بين حمكا لعجوز مثلا فيبعد منه التجوز وهو تشدق وثرثرة وقد نهى الرسول الله ﵇ عنه نعم لا بعد في الاستعارة اذا ذكر الثواب والعقاب ووصف الجنة والنار لعظم وقعه في الصدور مسألة ١٥ قال رسول الله ﷺ فيما سقت السماء العشر وفيما سقي بنضح او داليه نصف العشر فلا يتمسك بعمومه في وجوب الزكاة في كل مستنبت إذ لاح من تقابل اللفظين أن الغرض تمييز العشر عن نصف العشر فبطل بالكلية عمومه ولا حاجة في تخصيصه إلى دليل اذ يقبح في سياق هذا الكلام التخصص بما يقتات نعم لو اقتصر على قوله فيما سقت السماء العشر لكان كذلك مسالة ١٦ المناهي بجملتها في العقود محمولة على الفساد وقد اجمع عليه الصحابة فمن حمل النهي عن نكاح الشغار او عن غيره من العقود على الكراهية منع منه فإنهم اجمعوا على فهم الفساد في كل العقود ولا خيال تفرضه في عقد إلا وفرضه في غيره ممكن فإذ تركوه دل على انه باطل مسالة ١٧ المسئول الشافعي عن سلب العبارة اذا استدل بقوله ﵇ ايما امراة نكحت الحديث فلا يكون دالا على سلب العبارة ولا يكفيه ان يقول لسقوط عبارتها صوروا استبدادها بالنكاح من تلك الصور فإن الحديث يدل على عدم استقلالها فليقدر الاستقلال ممنوعا على مذهب ذي مذهب ولكن استقلالها كاستقلال الرجل بالعقد دون الشهود فإن قال نعم ذلك على سلب الاستقلال ولكن اذا بان ذلك انثنى عليه سقوط العبارة فإن الولي لا حق له قيل له ان ثبت لك سقوط حق الولي كان كذلك ولكن لا يستقيم ادعاؤه فقد تحصلنا من مجموع هذه المسائل ان ما لاح قصد العموم فيه من الالفاظ بقرينة لا يتسلط عليه القياس إذ ليس القياس تفسيرا للفظ حتى يخصصه ومعنى التخصيص به ان يظهر في معارضته الحديث قانون في القياس كان طرده على الظن اغلب من قصد العموم في الحديث فيكون كالقرينة المخصصة للفظ فإذا عارض أحدهما اعني القياس غلبة ظن العموم من غير ترجيح فالحديث مقدم لان مستند هذا الظن اللفظ فيرجح عليه وان تقاصر عنه قليلا فلير المجتهد فيه رأيه فان هذا فن لا مطمع في ضبطه ولكن لا خفاء به على الناظر المحيط بما قدمناه من القواعد

ការបកប្រែខ្មែរ

ខាងក្រោមនេះគឺជាការបកប្រែអត្ថបទដែលលោកអ្នកបានផ្តល់ជូន៖ បញ្ហាទី ៦ រ៉សូលរបស់អល់ឡោះ ﷺ បានមានប្រសាសន៍ថា៖ «អ្នកណាដែលបានធ្វើជាម្ចាស់លើសាច់ញាតិដែលមានទំនាក់ទំនងហរ៉ាម (មិនអាចរៀបការបាន) នោះសាច់ញាតិនោះនឹងត្រូវដោះលែងឱ្យមានសេរីភាព»។ ការបកស្រាយថាពាក្យនេះសំដៅលើ «ឪពុក» តែមួយមុខ គឺជាការបកស្រាយដែលខុសឆ្គង ព្រោះគោលបំណងនៃបរិបទនៃហាឌីសនេះ គឺដើម្បីបញ្ជាក់ពីគុណសម្បត្តិពិសេសដោយសារតែទំនាក់ទំនងសាច់ញាតិ។ ចំណែកឪពុកវិញ គឺជាបុគ្គលដែលមានលក្ខណៈពិសេសជាងសាច់ញាតិដទៃទៀត ដូច្នេះប្រសិនបើឪពុកជាគោលដៅសំខាន់ នោះអ្នកដែលនិយាយពាក្យនេះ (រ៉សូល ﷺ) ប្រាកដជាត្រូវបញ្ជាក់ឈ្មោះឪពុកដោយឡែក។ ការដាក់បញ្ចូលឪពុកទៅក្នុងពាក្យទូទៅដែលគ្របដណ្តប់លើអ្នកដទៃទៀត ដែលមានឋានៈទាបជាងក្នុងទំនាក់ទំនងសាច់ញាតិ គឺជាការនិយាយដែលខ្សោយ និងគ្មានន័យ។ ឧទាហរណ៍ដូចជាអ្នកដែលនិយាយថា៖ «ទម្លាប់របស់ខ្ញុំគឺការផ្តល់កិត្តិយសដល់មនុស្សទូទៅ» ខណៈដែលគាត់ល្បីល្បាញខាងផ្តល់កិត្តិយសដល់ឪពុកខ្លួនឯងតែម្នាក់គត់ ហើយគាត់មានបំណងចង់សំដៅលើឪពុកតាមរយៈពាក្យថា «មនុស្សទូទៅ» នោះការនិយាយបែបនេះគឺជារឿងដែលមិនច្បាស់លាស់ ហើយពាក្យសម្តីរបស់រ៉សូលរបស់អល់ឡោះ ﷺ មិនអាចយកមកបកស្រាយបែបនេះបានឡើយ។ ចំណែក អ៊ីម៉ាម ស៊ីហ្វៃ (សូមអល់ឡោះមេត្តាដល់លោក) មិនបានបកស្រាយបែបនេះទេ ប៉ុន្តែលោកបានមានប្រសាសន៍ថា ហាឌីសនេះមានខ្សែសង្វាក់នៃការរាយការណ៍ដែលឈប់ត្រឹម ហាសាន់ ប៊ីន អ៊ុម្ហារ៉ោះ។ បញ្ហាទី ៧ រ៉សូលរបស់អល់ឡោះ ﷺ បានមានប្រសាសន៍ទៅកាន់ ឃ័យឡាន នៅពេលដែលគាត់ចូលកាន់សាសនាឥស្លាមដោយមានភរិយា ១០ នាក់ថា៖ «ចូររក្សាទុក ៤ នាក់ ហើយលែងអ្នកដែលនៅសល់»។ ហើយបានមានប្រសាសន៍ទៅកាន់ ហ្វៃរូស អ័ដដៃឡាមី នៅពេលដែលគាត់ចូលកាន់សាសនាឥស្លាមដោយមានភរិយាជាបងប្អូនបង្កើតពីរនាក់ថា៖ «ចូររក្សាទុកម្នាក់ក្នុងចំណោមពួកគេ ហើយលែងម្នាក់ទៀត»។ ពាក្យថា «រក្សាទុក» (អ៊ឹមសាក់) ទាមទារឱ្យមានការបន្តអាពាហ៍ពិពាហ៍លើអ្នកដែលត្រូវបានរក្សាទុក។ ប៉ុន្តែ អ៊ីម៉ាម អាប់ប៊ូ ហានីហ្វាហ៍ (សូមអល់ឡោះមេត្តាដល់លោក) បានបកស្រាយពាក្យថា «រក្សាទុក» ថាជា «ការចាប់ផ្តើមអាពាហ៍ពិពាហ៍ថ្មី» ដោយលោកនិយាយថា៖ «អត្ថន័យរបស់វាគឺ ចូររៀបការថ្មីជាមួយ ៤ នាក់ ហើយទុកអ្នកដែលនៅសល់»។ ភាពមិនត្រឹមត្រូវនៃការបកស្រាយនេះត្រូវបានបង្ហាញតាមរយៈ ៤ វិធីសាស្ត្រ៖ ១. យើងដឹងយ៉ាងច្បាស់ថា សហាបះ (សូមអល់ឡោះពេញចិត្តចំពោះពួកគេ) ដែលបានស្ថិតនៅក្នុងហេតុការណ៍នោះ មិនបានយល់ពាក្យថា «រក្សាទុក» ដូចដែលលោកបានយល់នោះទេ។ ២. ពាក្យថា «រក្សាទុក» គឺជាពាក្យច្បាស់លាស់ (សរីហ៍) ដែលមានន័យថាការរក្សាទុក ហើយវាត្រូវបានអមដោយភស្តុតាងដែលធ្វើឱ្យយើងជឿជាក់ថាវាមានន័យដូច្នេះមែន។ ក្នុងនោះគឺការប្រៀបធៀបវាទៅនឹងពាក្យថា «លែងលះ» (មូហ្វារ៉ោះ)។ ប្រសិនបើលោកចង់សំដៅលើការចាប់ផ្តើមអាពាហ៍ពិពាហ៍ថ្មី លោកប្រាកដជាបញ្ជាក់ពីលក្ខខណ្ឌនៃអាពាហ៍ពិពាហ៍។ ៣. មិនអាចរំពឹងទុកបានទេថា ភរិយាទាំងនោះនឹងយល់ព្រមទាំងអស់គ្នា ឬបដិសេធទាំងអស់គ្នា ដូច្នេះតើអាចទៅរួចឬដែលរ៉សូលរបស់អល់ឡោះ ﷺ នឹងបញ្ជាបែបនោះទាំងដែលលទ្ធផលមិនច្បាស់លាស់? ៤. រ៉សូល ﷺ បានកំណត់បញ្ហានេះចំពោះពួកគេតែប៉ុណ្ណោះ ខណៈដែលស្ត្រីដទៃទៀតលើលោកនេះក៏ស្ថិតក្នុងលក្ខខណ្ឌដូចគ្នាដែរ។ បញ្ហាទី ៨ ក្នុងចំណោមការបកស្រាយរបស់ពួកគេចំពោះហាឌីសនេះ គឺពួកគេនិយាយថា៖ «អាចទៅរួចដែល ឃ័យឡាន បានរៀបការជាមួយពួកគេនៅដើមសម័យឥស្លាម មុនពេលមានការកំណត់ចំនួនភរិយា»។ ចម្លើយចំពោះរឿងនេះមាន ៣ ផ្នែក៖ ១. ប្រសិនបើហេតុការណ៍នេះកើតឡើងមែន នោះវានឹងនាំឱ្យមានការជជែកវែកញែកតាមបែបគីយ៉ាស់ (ការប្រៀបធៀប) ដែលមិនអាចទៅរួច។ ២. ពួកគេពឹងផ្អែកលើការសន្មតតែប៉ុណ្ណោះ ខណៈដែលគ្មានការរាយការណ៍ណាមួយបញ្ជាក់ថាមានការលើកលែងនៅដើមសម័យឥស្លាមនោះទេ។ ការបកស្រាយដោយផ្អែកលើការសន្មតដែលគ្មានភស្តុតាងគឺមិនអាចទទួលយកបានទេ។ ៣. សហាបះ (សូមអល់ឡោះពេញចិត្តចំពោះពួកគេ) គឺជាអ្នកដែលចូលចិត្តរៀបការច្រើន ប្រសិនបើវាដូចអ្វីដែលពួកគេនិយាយមែន នោះប្រាកដជាមានការរាយការណ៍អំពីសហាបះណាម្នាក់ដែលមានភរិយាលើសពី ៤ នាក់ ដូចដែលបានរាយការណ៍អំពីការផឹកស្រាក្នុងសម័យដែលវាអនុញ្ញាត។ ការដែលគ្មានការរាយការណ៍បែបនេះ បញ្ជាក់ឱ្យយើងដឹងយ៉ាងច្បាស់ថា រឿងនោះមិនបានកើតឡើងឡើយ។

មើលអត្ថបទយោងជាភាសាអង់គ្លេស (English Reference)

مسألة (٦)

ឌុយអាល់

46

#46

សៀវភៅ Concept (ទំព័រ ២៩១)

អត្ថបទភាសាអារ៉ាប់ (Arabic Text)

كتاب المفهوم المفهوم من الالفاظ من مأخذ الاحكام عند الامام الشافعي ﵁ وهو منقسم إلى مفهوم موافق ومفهوم مخالف لظاهر اللفظ فأما مفهوم الموافقة فينقسم إلى مقطوع به كتحريم الضرب فهم من نهي الشارع عن تأفيف الاب والى ما يغلب على الظن كما ادعاه الشافعي ﵁ من تنبيه الله تعالى بإيجاب الكفارة على الخطأ على ايجابها على العمد فإنه أعلى تنبيه وتنبيه النبي ﷺ على جريان التحالف في البيع عند هلاك السلعة بذكره حالة قيام السلعة مع امكان الاستظهار بالقيمة في تصديق احد المتبايعين واما المفهوم المخالف للمنظوم لأنه كفهمنا أخبرنا نفي الزكاة عن المعلوقة يا من تخصيص الرسول ﵇ السائمة بالذكر في قوله ﵇ في سائمة الغنم زكاة وقد بدل ابن فورك لفظ المفهوم بدليل الخطاب في هذا القسم لمخالفته منظوم اللفظ وابو حنيفة ﵀ انكر المفهوم إلا ما يقطع به كآية التأفيف والقائلون به انقسموا فعمم ابو بكر الدقاق القول به حتى التخصيص بالألقاب فهم منه نفي الحكم عما عدا الملقب به واما الشافعي ﵁ فلم ير التخصيص باللقب مفهوما ولكنه قال بمفهوم التخصيص بالصفة والزمان والمكان والعدد وامثلته لا تخفي وضبط القاضي مذهبه بالتخصيص بالصفة وادعى اندراج جميع الاقسام تحته إذ الفعل لا يناسب الزمان والمكان إلا لوقوعه فيه وهو كالصفة له وتمسك اصحابنا في نصرة مذهب الشافعي ﵁ بطريقين مزيفتين أحداهما قوله اللغات يكفي في دليلها نقل المذهب عن اربابها والمسالة لغوية والشافعي ﵁ امام الصنعة وقد قال بها وكذلك نقل عن ابي عبيدة معمر بن المثنى التيمي في كتاب صنفة في غريب الحديث إذ حمل قوله ﵇ لان يملئ يكون بطن احدكم قيحا يربه خير من ان يمتلئ شعرا على ما اذا لم يحفظ الرجل سواه وهذا قول بالمفهوم ونحن نجتزي في تفسير القران بقول الاخطل وغيره من أجلاف العرب فالاكتفاء بقول الائمة اولى ووجه تزيفيه مع ان ادعاء الاطباق من اهل الصنعة غير ممكن وقول الاحاد يعارضه مثله فقد نفي محمد بن الحسن ﵄ المفهوم وهو من الائمة فلا مقنع في النقل مع التعارض الثانية قولهم لا بعد في اقتباس العلم من امر تواترت عليه الصور على التطابق وان كان نقله احاد الصور الخطوا سعيد عن مبلغ التواتر وبه العلم على القطع شجاعة علي وسخاء حاتم واحاد وقائعهما بكر لم ينقلها الينا إلا آحاد الرجال فادعوا مثل ذلك من الصحابة ﵃ اجمعين في المفهوم وعدوا وقائع كقول يعلي بن امية لعمر ﵁ ما بالنا نقتصر وقد امنا فهما للتخصيص من قوله أن تقصروا من الصلاة إن خفتم واختلف الصحابة ﵃ في وجوب الغسل بالنقاء الختانيين قد فهما للنفي من قوله الماء من الماء وقول ابن عباس لعثمان ﵃ حيث حجب الام بأخوين من الثلث ليس فس الاخوين إخوة وقوله ﵇ في قول الله جل وعز إن نستغفر لهم سبعين مرة فلن يغفر الله لهم أنا أزيد على السبعين وهذا مزيف فإن هذه الوقائع لو جمعت ونقلت دفعه واحدة لم تورث العلم كوقائع حاتم وعلي مع كثرتها على ان ما نقل في آية الاستغفار كذب قطعا إذ الغرض منه التناهي في تحقيق اليأس من المغفرة فكيف يظن برسول الله ﷺ ذهولة وفي عنه وقول ابن عباس ﵄ في حجب الام يعارضه قول عثمان حجبوها قومك يا غلام وقول يعلي بن امية يستند إلى صيغة الشرط وكلمته وهو قوله إن خفتم وهذا مقول به او اعتد بأصل الاتمام في الاقامة واختصاص القدر المستثنى بحال الخوف ففهم وجوبه من الاصل لا من التخصيص وقوله ﵇ الماء من الماء حصر مصرح به وليس ذلك من فن المفهوم كما سيأتي وقد نقل ان رسول الله ﷺ مر بباب واحد من الصحابة ودعا فتباطأ قليلا فخرج والماء بقطر من رأسه فقال لعلنا اعجلناك اذا اقحطت فلا غسل عليك فلعلهم فهموا نفي الغسل من هذه الواقعة ولا مقنع في هذه الطريقة وتمسك الشافعي ﵁ في نصره مذهبه بان قال اذا خصص الشارع صفة بالذكر من غير سؤال خاص وعرف مقتضى التخصيص مع مشاركة غير الموصوف للموصوف في الذكر كان كلامه نازلا منزلة ما لو خصص اليوم المتغيم بإيجاب الصلاة فيه والغنم الاسود بإيجاب الزكاة فيه مع اعتقاد التساوي وهذا هجر من الكلام يتاعلى كل عنه منصب احاد الناس فضلا عمن هو الشارع للاحكام المبعوث لتمهيد الدين وهو أفصح من نطق بالضاد ولا يظن به التضمخ بغرض دينوي في روم تخصيص فإن ذلك قادح في النبوة فلا بد من تخيل فائدة لتخصيصه وليس ذلك إلا اختصاص الحكم به اذا لم يتخيل سواها فائدة فإن قيل لعله خصص ليستثير القياسيون معنى مخصوص بالنص ويعتبرون به غيره فتتسع بسبه قضايا الشريعة قلنا هذا هذيان فإن رسول الله ﷺ كان لا يزوي عن بيانه عمدا ليفوض الحكم إلى ارتباك المجتهدين في ظلماتهم * واشتباكهم فلا في عثراتهم ولو أمده الله تعالى بالبقاء لما غادر في الشرع معوصا منه إلا حله ونحن انما نصير إلى القياس للضرورة فلا وجه لهذا الظن والمختار عندنا لا نذكره إلى بعد ابطال مذهب الدقاق وقد تمسك بطريقة الشافعي ﵁ وقال تخصيص البر بالذكر مع اعتقاد مساواة الذرة اياه في حكم الربا كتنصيص الرجل على لبنة من لبنات وقوله اعلموا ان هذه لبنة مربعة فلا فرق اذن بين الصفة واللقب والتمسك به بتخصيصه وقد وقع قلنا لا متعلق في مجرد التخصيص عندنا إذ الأخبار المنقولة عن الرسول ص معضمها انطبقت على وقائع وأسئلة وإن اعرض النقلة عن نقلها اكتفاء بنقل اللفظ فلا يؤمننا عدم النقل مع احتماله إذ القواعد المبتدأة فصلها القرآن وكان الرسول ﵊ بينهما في مواقع الحاجات ولكنا نقول التخصيص منقسم إلى ما يقع بصيغة الشرط كقوله ان أكرمك فأكرمه وهذا نص في التخصيص اذا الجزاء يرتبط بالشرط عند اهل اللسان والنقل فيه كاف والى تخصيص التعليل كقوله اكرمه لإكرامه اياك وهذا اوضح من الشرط والى تخصيص المكان والوقت والعدد كقولك اجرتك هذه الارض من هنا إلى الشجرة بالف درهم الشهر الفلاني وهذا أيضا معلوم فائدته لا يخالف فيه وإلى تخصيص بصفة باللقب ولا متمسك فيه وإلى تخصيص بصفة لا تخيل كقوله ﵊ لا تبيعوا الطعام بالطعام فإن الطعم لا يناسب حكم الربا فهو كاللقب وإلى صفة مخيلة مناسبة للحكم كقوله في سائمة الغنم زكاة فهو المقول به فيفهم نفي الزكاة عن المعلوفة لا من مجرد التخصيص بل من الرابطة المتقررة في عقل الفقيه بين السوم المرفق المقل للمؤنة المحقق للثروة وبين وجوب الزكاة الواجبة رفقا للفقراء من فضلة اموال الاغنياء فيفهم لذلك عند التخصيص من فحوى اللفظ ارتباط لا يستريب الناظر فيه فيترتب عليه نفي الحكم عن المعلوفة ثم لا يعتبر الاطراد مع الا خالة إذ الفحوى لا تبطل به والشارع نصب ما لا يطرد علة فإن قاس ابو حنيفة ﵀ الصفة على اللقب قيل له لا قياس في فهم معاني الالفاظ وفحواها وإن قال لو كان المفهوم ثابتا لكان تركه نسخا كالمنظوم قلنا إليه صار ابن مجاهد وزعم إنه لا بد من ترك نفيه منه كما في المنظوم والمختار خلافه إذ ليس المفهوم جنسا من الكلام ولكنه بعض مقتضيات اللفظ فليس في تركه مع تبقية المنظوم نسخ كما في تخصيص العموم فإن قال قائل فهل اللقب مفهوم قط قلنا نعم فإذا تلقينا من تخصيص رسول الله ﷺ الاشياء الاربعة بالذكر في الربا الرد على ابن الماجشون في تعليله الربا بالمالية العامة إذ قلنا لم تكن الاشياء الأربعة غالب ما يجري عليها التعامل وكان الحجاز مصب التجار في الاعصار الخالية فلو ارتبط الحكم بالمالية لكان التنصيص عليها اسهل من التخصيص كما قال في العارية على اليد ما اخذت حتى ترد وكان هذا مأخوذا من قرائن الاحوال مع التخصيص باللقب مسالة قال الشافعي ﵁ خصص الرب تعالى الخلع بحالة الشقاق وهذا مفهوم لا اقول به إذ ظهرت للتخصيص فائدة وسبب وهو العرف القاضي بانحصار الخلع في حالة الشقاق إذ لا يتفق في حالة المصافاة والموافقة واذا لاح للتخصيص فائدة تطرق الإحتمال إلى المفهوم فصار مجملا كالمنظوم المجمل قال ولا حاجة إلى دليل ترك هذا المفهوم والمختار خلافه إذ الشقاق يناسب الخلع فإنه يدل على بغية الخلاص وتعذر استمرار النكاح فلا يرتفع الفحوى المعلوم منه بمجرد العرف فلا بد من دليل وان لم يبلغ في القوة مبلغ ما يشترط في ترك مفهوم لا يعتضد بالعرف فإنه قرينة موهمة وهذا كما قلنا ان للأمر صيغة وهو محمول في الشرع على الطلب الجازم بصيغتة: فلو اقترنت به قرينة كقوله وإذا حللتهم غير فاصطادوا وهي اعني القرينة تقدم الحظر جاز حمله على الاباحة بدليل خفي واه ومثار هذا الاختلاف انا نتلقي المفهوم من الفحوى والشافعي ﵁ عنه يتلقاه من التخصيص وهو فعل فإنه عبارة عن قصد القاصد إلى مسمى بالذكر والفعل لا صيغة له فتطرق الاحتمال يكفي في رده كالفعل المردد بين الوجوب وبين رفع الحرج لا يحمل إلا على الأقل لتعارض الاحتمال في الوجوب وعلى هذا القياس أعني مسألة الخلع يجري تخصيص رسول الله ﷺ في قوله أيما امرأة نكحت بغير إذن وليها فنكاحها باطل إذ الغالب أنها إذا عقدت لا تستأذن وإذا استأذنت لم تعقد بنفسها فلا فرق بين المسألتين مسالة تمسك الشافعي ﵁ في تعيين لفظ التكبير بقوله ﵇ تحريمها التكبير فقال أبو حنيفة ﵀ فيه ما يدل على إجزاء التكبير وليس فيه نفي لما عداه وهذا بعد إثبات القول بالمفهوم باطل وإن قدر القول بتركه فهذا نص فإنه حصر التحريم وهو انعقاد الصلاة في التكبير وليس كقوله لو فرض التكبير تنعقد به الصلاة والدليل على الفرق اطباق أهل اللغة على الفرق بين قول القائل زيد صديقي وبين قوله صديقي زيد في انحصار الصداقة وهذا على الإجمال كاف وإن بحثنا عن سببه فنقول قول القائل زيد صديقي شرطه أن يجري بين متجاوبين أحمد علما عين زيد قبل افتتاح الكلام إذ ليس الغرض من سياق الكلام تعيينه وإنما الغرض بيان حالة مجهولة بينهما وهما معلومان عند المخاطب فتقول هو صديقي فتنبه على تلك الحالة المجهولة بينهما لتعلم فليس فيه نفي ما عداه فإذا قال صديقي زيد فكأنه قدر الصداقة معلومة بينهما فهو مبتدأ الكلام كما كان زيد في تلك الصيغة هو المبتدأ به ثم أراد أن يبين لهذه الحالة المعلومة محلا هو مجهول عند المخاطب فقال زيد ومن ضرورة كونه محلا لهذه الحالة أن لا يكون غيره محلا لها إذ لو كان لما صح اعتناؤه ببيان المحل بمجرد ذكر زيد وقوله ﵇ تحريمها التكبير يضاهي قوله صديقي زيد مسألة تمسك أصحابنا بقوله ﵇ صبوا عليه ذنوبا من ماء في مسألة إزالة النجاسة فلو قيل لنا فيه مفهومه قصد إزالة العين فهلا فهمتم ذلك ورتبتم عليه زواله بالخل قلنا هذا مفهوم لو قيل به بطل المنظوم به إذ منظومه وجوب استعمال الماء فهذا الفن من المفهوم لا نقول به إلا أن التمسك بهذا الحديث غير صحيح إذ الغرض قطعا من تخصيص الماء ما اختص به الماء من عموم الوجود والمقصود من الحديث البدار إلى تطهير المسجد لا بيان ما تزال به النجاسة ويقبح فيه التعرض للخل الذي يعسر وجوده مسألة يجوز ترك المفهوم بنص يضاده وبفحوى مقطوع به يعارضه كفهم مشاركة الأمة للعبد في سراية العتق والنص كقوله في عوامل الإبل زكاة وهي معلوم يعارض بمفهوم قوله ﵊ في سائمة الغنم زكاة فأما القياس فلم يجوز القاضي ترك المفهوم به مع تجويزه ترك العموم به ولعله قريب مما اخترناه في المفهوم فإنه تلقاه من الفحوى الظاهر والعموم قد لا يترك بالقياس بل يجتهد الناظر في ترجيح أحد الظنين فيهما على الآخر فكذا القول في القياس إذا عارض المفهوم والله أعلم

ការបកប្រែខ្មែរ

នេះគឺជាការបកប្រែអត្ថបទខាងលើទៅជាភាសាខ្មែរ៖ គម្ពីរស្ដីពី «ម៉ាហ្វូម» (អត្ថន័យបង្កប់) អត្ថន័យបង្កប់នៃពាក្យសម្ដី គឺជាប្រភពមួយនៃប្រភពច្បាប់ (អះកាម) របស់អ៊ីម៉ាម ស៊ីហ្វៃ (សូមអល់ឡោះមេត្តាដល់លោក)។ វាត្រូវបានបែងចែកជាពីរប្រភេទគឺ៖ «ម៉ាហ្វូម មូវ៉ាហ្វិកហ៍» (អត្ថន័យបង្កប់ដែលស្របនឹងអត្ថន័យផ្ទាល់) និង «ម៉ាហ្វូម មូខាលីហ្វ» (អត្ថន័យបង្កប់ដែលផ្ទុយនឹងអត្ថន័យផ្ទាល់)។ ចំពោះ «ម៉ាហ្វូម មូវ៉ាហ្វិកហ៍» គឺបែងចែកជា៖ ១. អត្ថន័យដែលច្បាស់លាស់ (ម៉ាក់តូអ៍ ប៊ីហិ)៖ ដូចជាការហាមឃាត់ការវាយដំ ដែលយល់បានពីការហាមរបស់រ៉សូល (ស.អ.វ) មិនឱ្យនិយាយពាក្យ «អ៊ុហ្វ» (ពាក្យមិនពេញចិត្ត) ទៅកាន់ឪពុកម្តាយ។ ២. អត្ថន័យដែលផ្អែកលើការសន្និដ្ឋានខ្លាំង (ហ្គោលីប អាឡា ហ្សន់)៖ ដូចជាករណីដែលអ៊ីម៉ាម ស៊ីហ្វៃ បានលើកឡើងថា អល់ឡោះបានណែនាំឱ្យដឹងពីការតម្រូវឱ្យបង់ «កាហ្វារ៉ោះ» (សំណងលោះបាប) ចំពោះការសម្លាប់ដោយអចេតនា តាមរយៈការតម្រូវឱ្យបង់ចំពោះការសម្លាប់ដោយចេតនា ព្រោះវាជាការណែនាំដ៏ខ្ពង់ខ្ពស់។ មួយទៀតគឺការដែលព្យាការី (ស.អ.វ) បានណែនាំឱ្យដឹងពីការអនុញ្ញាតឱ្យមានការស្បថក្នុងពេលលក់ដូរ នៅពេលទំនិញខូចខាត ដោយលោកបានលើកឡើងពីស្ថានភាពទំនិញនៅមានដដែល ជាមួយនឹងលទ្ធភាពនៃការស្បថដោយប្រើតម្លៃទំនិញ ដើម្បីបញ្ជាក់ពីភាពត្រឹមត្រូវនៃភាគីអ្នកលក់ឬអ្នកទិញ។ ចំពោះ «ម៉ាហ្វូម មូខាលីហ្វ» (អត្ថន័យផ្ទុយ)៖ គឺដូចជាការយល់របស់យើងថា ការមិនតម្រូវឱ្យបង់ «ហ្សាកាត់» លើសត្វពាហនៈដែលចិញ្ចឹមដោយចំណី (មិនមែនស៊ីស្មៅធម្មជាតិ) គឺយល់បានពីការដែលរ៉សូល (ស.អ.វ) បានបញ្ជាក់ច្បាស់លាស់អំពី «សៃអិមហ៍» (សត្វដែលស៊ីស្មៅធម្មជាតិ) ក្នុងប្រសាសន៍របស់លោកថា៖ «ក្នុងសត្វចៀមដែលស៊ីស្មៅធម្មជាតិ មានកាតព្វកិច្ចហ្សាកាត់»។ អ៊ីបនូ ហ្វូរ៉ក់ បានប្តូរពាក្យ «ម៉ាហ្វូម» ទៅជា «ដាលីលុល ខ៊ីតាប» ក្នុងផ្នែកនេះ ព្រោះវាផ្ទុយនឹងអត្ថន័យផ្ទាល់នៃពាក្យ។ ចំណែក អ៊ីម៉ាម អាប៊ូហានីហ្វាហ៍ (សូមអល់ឡោះមេត្តាដល់លោក) បានបដិសេធ «ម៉ាហ្វូម» លើកលែងតែអ្វីដែលច្បាស់លាស់ដូចជាខគម្ពីរស្ដីពីពាក្យ «អ៊ុហ្វ»។ អ្នកដែលយល់ស្របនឹង «ម៉ាហ្វូម» បានបែងចែកជាក្រុម៖ - អាប៊ូ បាក់រ ដាក់កក់ បានពង្រីកការប្រើប្រាស់វា រហូតដល់ការកំណត់ដោយនាម (ឈ្មោះ) ក៏យល់បានថាជាការបដិសេធច្បាប់ចំពោះអ្វីដែលក្រៅពីនាមនោះ។ - ចំណែកអ៊ីម៉ាម ស៊ីហ្វៃ មិនចាត់ទុកការកំណត់ដោយនាមថាជា «ម៉ាហ្វូម» នោះទេ ប៉ុន្តែលោកយល់ស្របនឹង «ម៉ាហ្វូម» ដែលកំណត់ដោយលក្ខណៈ ពេលវេលា ទីកន្លែង និងចំនួន។ - កូឌី (ចៅក្រម) បានកំណត់គោលជំហររបស់លោកថា ការកំណត់ដោយលក្ខណៈ គឺជាមូលដ្ឋានគ្រឹះ ហើយលោកអះអាងថាគ្រប់ប្រភេទទាំងអស់សុទ្ធតែស្ថិតនៅក្រោមចំណុចនេះ ព្រោះសកម្មភាពមិនសមស្របនឹងពេលវេលា និងទីកន្លែង លុះត្រាតែវាបានកើតឡើងក្នុងនោះ ដែលវាប្រៀបដូចជាលក្ខណៈមួយសម្រាប់វា។ ក្រុមអ្នកប្រាជ្ញរបស់យើងបានការពារគោលជំហររបស់អ៊ីម៉ាម ស៊ីហ្វៃ ដោយវិធីសាស្ត្រពីរ៖ ១. ការលើកឡើងថា ភាសាវិទ្យាគឺគ្រប់គ្រាន់ដោយការផ្ទេរបន្តពីអ្នកជំនាញ ហើយបញ្ហានេះជាបញ្ហាភាសា ដែលអ៊ីម៉ាម ស៊ីហ្វៃ ជាអ្នកជំនាញក្នុងវិស័យនេះ ហើយលោកបានប្រើប្រាស់វា។ ២. ការលើកឡើងថា មិនមានអ្វីខុសឆ្គងក្នុងការដកស្រង់ចំណេះដឹងពីអ្វីដែលត្រូវបានបញ្ជាក់ជាបន្តបន្ទាប់ (តាវ៉ាធួរ) ទោះបីជាការបញ្ជូនតគ្នានៃរូបភាពជាក់លាក់ជាលក្ខណៈបុគ្គល (អាហាត) ក៏ដោយ។ សរុបមក អ៊ីម៉ាម ស៊ីហ្វៃ បានលើកឡើងថា៖ នៅពេលដែលអ្នកបង្កើតច្បាប់ (អល់ឡោះ ឬរ៉សូល) បានកំណត់លក្ខណៈណាមួយដោយឡែកដោយមិនមានសំណួរពិសេស ហើយគេដឹងពីគោលបំណងនៃការកំណត់នោះ ក្នុងពេលដែលអ្វីៗផ្សេងទៀតក៏មានលក្ខណៈដូចគ្នានោះ នោះពាក្យសម្ដីរបស់លោកគឺមានន័យថា ការកំណត់នោះគឺសម្រាប់តែរឿងនោះតែមួយគត់។ ប្រសិនបើមានគេសួរថា តើវាអាចទៅរួចទេដែលលោកកំណត់បែបនេះដើម្បីឱ្យអ្នកធ្វើ «គីយ៉ាស» (ការប្រៀបធៀប) ស្វែងរកអត្ថន័យពិសេស? យើងឆ្លើយថា នេះគឺជាការយល់ខុស ព្រោះរ៉សូល (ស.អ.វ) មិនដែលលាក់បាំងការបកស្រាយរបស់លោកដោយចេតនា ដើម្បីឱ្យអ្នកប្រាជ្ញវង្វេងក្នុងភាពងងឹតនោះទេ។ ចំពោះទស្សនៈដែលយើងជ្រើសរើស៖ «ម៉ាហ្វូម» មិនមែនជាប្រភេទនៃពាក្យសម្ដីដាច់ដោយឡែកនោះទេ ប៉ុន្តែវាជាផ្នែកមួយនៃតម្រូវការនៃពាក្យសម្ដី។ ដូច្នេះ ការមិនប្រើប្រាស់វា ខណៈពេលដែលរក្សាអត្ថន័យផ្ទាល់ មិនមែនជាការលុបចោលច្បាប់ (ណាស់ខ៍) នោះទេ។

មើលអត្ថបទយោងជាភាសាអង់គ្លេស (English Reference)

كتاب المفهوم

ឌុយអាល់

47

#47

ការនិយាយនៅក្នុងកិច្ចការរបស់ព្រះភិក្ខុ (ទំព័រ 309)

អត្ថបទភាសាអារ៉ាប់ (Arabic Text)

القول في أفعال الرسول ﷺ لا يتوصل إلى ذلك إلا بذكر مقدمة في عصمة الأنبياء عن المعاصي وهي منقسمة إلى الصغائر والكبائر وقد تقرر بمسلك النقل كونهم معصومين عن الكبائر وأما الصغائر ففيه تردد العلماء والغالب على الظن وقوعه وإليه يشير بعض الآيات والحكايات هذا كلام في وقوعه أما جوازه فقد أطبقت المعتزلة على وجوب عصمة النبي ﵇ عقلا عن الكبائر تعويلا على أنه يورث التنفير وهو مناقض لغرض النبوة وهذا يبطل بكون الحرب سجالا بينه وبين الكفار وبه اعتصم بعض اليهود في تكذيبه والمختار ما ذكره القاضي وهو أنه لا يجب عقلا عصمتهم إذ لا يستبان استحالة وقوعه بضرورة العقل ولا بنظر العقل وليس هو مناقضا لمدلول المعجزة فإن مدلوله صدق اللهجة فيما يخبر عن الله تعالى فلا جرم لا يجوز وقوع الكذب فيما يخبر به عن الرب تعالى لا عمدا ولا سهوا ومعنى التنفير باطل فإنا نجوز أن ينبئ الله تعالى كافرا ويؤيده بالمعجزة والمعتزلة يأبون ذلك أيضا والذين أوجبوا عصمته عن الكبيرة اختلفوا فمنهم من قال كل مخالفة كبيرة بالنسبة إلى عظمته فلا صغيرة أصلا وكل مخالفة كبيرة وهذا كما أن رفع الصوت فوق صوت من يماثل الإنسان قد يعد صغيرة وهو بعينه في مجلس الملوك كبيرة دونه تحز الرقاب فللنسبة بعد تأثير في تعظيم أثر المخالفة والذين أثبتوا الصغيرة اضطربوا ومثار الاضطراب في أنه هل يورث التنفير أما النسيان فلا يجب كونه عندنا معصوما عنه في أفعاله وأقواله إلا فيما يخبر عن الله تعالى لأن تجويزه مناقض مدلول المعجزة ونرجع إلى المقصود فإذا نقل فعل عن رسول الله ﵇ فهل يتلقى منه حكم أما الواقفية فقد توقفوا فيه وعزي إلى أبي حنيفة وابن سريج وأبي علي بن أبي هريرة ﵃ أنه يتلقى منه الوجوب مطلقا والمختار عندنا وهو مذهب الشافعي ﵁ أنه إن اقترن به قرينة الوجوب كقوله صلوا كما رأيتموني أصلي فهو الوجوب وإن لم يقترن نظر فإن وقع من جملة الأفعال المعتادة من أكل وشرب وقيام وقعود واتكاء واضطجاع فلا حكم له أصلا وظن بعض المحدثين أن التشبه به في كل أفعاله سنة وهو غلط وإن تردد بين الوجوب والندب فإن اقترنت به قرينة القربة فهو محمول على الندب لأنه الأقل والوجوب متوقف فيه وإن تردد بين القربة والإباحة فيتلقى منه رفع الحرج وليس هذا متلقى من صيغة الفعل إذ الفعل لا صيغة له ومستنده مسلك الصحابة فإنا نعلم أن الممنوع من فعل فيما بينهم لو نقل عن الرسول ﷺ فعله لفهموا منه رفع الحرج وأما الإباحة فلا نتلقاه فإنه حكم يقتضي التخيير مع تساوي الطرفين وهو يناقض الندب والفعل متردد بينه وبين رفع الحرج فأقل الدرجات رفع الحرج فإن تمسك أبو حنيفة ﵀ بإجماع الأمة على كون النبي ﵇ أسوة وقدوة ومطاعا وشرطه الاقتداء به في كل ما يأتي ويذر قلنا معناه أن أمره ممتثل كما يقال الأمير مطاع في قومه لا يراد به أنهم يتربعون إذا تربع أو ينامون إذا نام فإن تمسك بقوله تعالى وما آتاكم الرسول فخذوه وما نهاكم عنه فانتهوا وقوله فليحذر الذين يخالفون عن أمره وقوله فاتبعوني يحببكم الله فكل ذلك محمول على الأمر وهو الذي أتانا به دون الفعل مسألة (١) إذا نقل عن الرسول ﵇ فعلان مختلفان في واقعة واحدة وعدل الرواة كما نقل في صلاة الخوف قال الشافعي ﵁ يتلقى منها جواز الفعلين والمختار في ذلك أن نقول إن اتفق الفقهاء على صحة الفعلين واختلفوا في الأفضل توقفنا في الأفضل فإن ادعى كل فريق يتمسك برواية بطلان مذهب صاحبه فيتوقف ولا يفهم الجواز فيهما فإنهما متعارضان ونعلم أن الواقع من رسول الله ﷺ أحدهما ولا يترجح وإن اتفقوا على صحة واحد فنحكم به ونتوقف في الآخر والشافعي ﵁ إنما قال ذلك في صلاة الخوف وقد رجح إحدى الروايتين على الأخرى لقربه إلى أبهة الصلاة مسألة (٢) إذا نقل عن رسول الله ﷺ فعل حمل على الوجوب بقرينة أو على غيره ثم نقل فعل يناقضه قال القاضي لا يقطع بكونه نسخا لاحتمال أنه انتهى لمدة الفعل الأول وإن كنا نعلم أن الفعل الأول لو بقي لاقتضى الحكم على التأبيد ولكنه لا صيغة له وهذا محتمل فيتوقف في كونه ناسخا ونعلم انتهاء ذلك الحكم قطعا فإن النسخ رفع للشئ بعد الثبوت عندي وأما اللفظ فإنه بصيغته يتضمن إثبات الحكم إطلاقا وابن مجاهد صار إلى أنه نسخ ويتردد في القول الطارئ على الفعل ولا وجه لهذا الفرق والأصح ما ذكره القاضي مسألة (٣) قال الشافعي ﵁ استبشار رسول الله ﷺ وسروره بالشئ يدل على كونه حقا وتمسك بسروره في قصة مجزز المدلجي وإلحاقه زيدا بأسامة في إثبات القيافة وقال لا يسر رسول الله ﷺ إلا بالحق ولا يستبشر بالباطل وهذا ضعيف فإنما سر بكلمة صدق صدرت ممن هو مقبول القول في ما بين الكفار على مناقضة قولهم لما قدحوا في نسب أسامة إذ كان رسول الله ﷺ قد نادى به فإن قيل لو كان باطلا لرد فإنه حكم على الغيب قلنا من نسب ابنا إلى أبيه الذي شهر به لا يمنع منه والفاسق إذا شهد على النسب لا يزجر وإن لم يقبل منه ولا يقال هذا حكم على الغيب مسألة (٤) تقرير رسول الله ﷺ مسلما على فعل وتركه النكير عليه مع فهمه الواقعة وعدم ذهوله عنه يتمسك به في جواز التقرير إذا كان الفعل بحيث لو قدر الإقدام عليه لكان كبيرة إذ كان يتحتم عليه بيان الحكم فسكوته مع العيان دل على الجواز وإن كان الفعل صغيرة لو قدر محرما وكنا لا نجوز الصغيرة على الرسول ﵇ تمسكنا به وإن جوزنا فلا نتمسك به إلا أن يتكرر في مجلسه ذلك ولا ينكر إذ الإصرار على الصغيرة كبيرة ولا يقرر رسول الله ﷺ على الصغائر والذي أراه والعلم عند الله قطع القول بجواز التمسك به من غير تفصيل بين الصغيرة والكبيرة فإنا نعلم ان الصحابة ﵃ كانوا يفهمون منه الجواز وإن كان الفعل من جملة الصغائر لو قدر محرما وإن تمسك متمسك به في إثبات عصمة النبي ﵇ عن الصغيرة لقبول الصحابة ذلك من غير تفصيل فله وجه وأما تقريره الكافر فلا تمسك فيه لأنه كان يعرض عنهم وفي تقرير المنافق خلاف لأنه كان ينحو بهم نحو المسلمين فإن قيل إذا قرر مسلما فيحتمل أنه كان ينتظر الوحي قلنا لو كان كذلك لأمر بالتوقف كما نقل عنه في بعض الوقائع والله اعلم

ការបកប្រែខ្មែរ

ការពិភាក្សាអំពីសកម្មភាពរបស់ព្យាការី ﷺ ការឈានទៅរកការយល់ដឹងអំពីសកម្មភាពរបស់ព្យាការី គឺត្រូវចាប់ផ្តើមដោយការលើកឡើងអំពីមូលដ្ឋានគ្រឹះនៃភាពបរិសុទ្ធ (អ៊ិស្មះ) របស់ព្យាការីទាំងឡាយពីអំពើបាប ដែលបាបនោះត្រូវបានបែងចែកជាបាបតូច និងបាបធំ។ តាមរយៈភស្តុតាងដែលបានបញ្ជូនមក (នាក់ល) គឺមានការឯកភាពគ្នាថា ព្យាការីទាំងឡាយត្រូវបានការពារពីការប្រព្រឹត្តបាបធំ។ ចំណែកឯបាបតូចវិញ អ្នកប្រាជ្ញមានការមន្ទិលសង្ស័យ ហើយមតិភាគច្រើនយល់ថាវាអាចកើតឡើងបាន ដែលនេះត្រូវបានចង្អុលបង្ហាញដោយអាយ៉ាតគម្ពីរ និងរឿងរ៉ាវមួយចំនួន។ នេះគឺជាការពិភាក្សាអំពីការកើតឡើងជាក់ស្តែង ចំណែកឯការពិភាក្សាអំពីលទ្ធភាព (តាមទស្សនៈបញ្ញា) ក្រុមមូអតាហ្ស៊ីឡះ បានឯកភាពគ្នាថា ព្យាការីត្រូវតែមានភាពបរិសុទ្ធពីបាបធំតាមរយៈហេតុផលបញ្ញា ដោយពួកគេយោងទៅលើហេតុផលថា ការប្រព្រឹត្តបាបនឹងធ្វើឱ្យមនុស្សស្អប់ខ្ពើម ដែលវាផ្ទុយនឹងគោលបំណងនៃការតែងតាំងជាព្យាការី។ ប៉ុន្តែទស្សនៈនេះត្រូវបានច្រានចោលដោយសារតែការពិតដែលថា ការតស៊ូរវាងព្យាការី និងពួកកាហ្វិរមានភាពប្រទាញប្រទង់គ្នា ហើយពួកយូដាក៏បានយកចំណុចនេះមកប្រើដើម្បីបដិសេធព្យាការីដែរ។ ចំណែកមតិដែលត្រូវបានជ្រើសរើស (មូខតារ) គឺអ្វីដែលលោកកាល់ឌីបានលើកឡើងថា៖ ភាពបរិសុទ្ធរបស់ព្យាការីមិនមែនជាកាតព្វកិច្ចតាមហេតុផលបញ្ញានោះទេ ព្រោះមិនមានភស្តុតាងបញ្ញាណាមួយដែលបង្ហាញថាវាជារឿងមិនអាចទៅរួចឡើយ។ ម្យ៉ាងទៀត វាមិនផ្ទុយនឹងអត្ថន័យនៃមូអជីហ្សាត (អព្ភូតហេតុ) នោះទេ ព្រោះអត្ថន័យនៃមូអជីហ្សាតគឺការបញ្ជាក់ពីភាពត្រឹមត្រូវនៃពាក្យសម្តីរបស់ព្យាការីក្នុងអ្វីដែលលោកបានរាយការណ៍ពីអល់ឡោះ។ ដូច្នេះហើយ វាមិនអាចទៅរួចទេដែលលោកនឹងនិយាយកុហកក្នុងអ្វីដែលលោកបានរាយការណ៍ពីអល់ឡោះ ទាំងដោយចេតនា ឬដោយការភ្លេចភ្លាំង។ ចំណែកអំណះអំណាងដែលថាវាធ្វើឱ្យមនុស្សស្អប់ខ្ពើម (តាន់ហ្វៀរ) គឺមិនត្រឹមត្រូវទេ ព្រោះយើងអាចយល់បានថា អល់ឡោះអាចតែងតាំងមនុស្សកាហ្វិរម្នាក់ឱ្យធ្វើជាព្យាការី ហើយគាំទ្រគាត់ដោយមូអជីហ្សាត (ទោះបីជាក្រុមមូអតាហ្ស៊ីឡះបដិសេធរឿងនេះក៏ដោយ)។ អ្នកដែលតម្រូវឱ្យមានភាពបរិសុទ្ធពីបាបធំមានមតិខុសៗគ្នា៖ អ្នកខ្លះយល់ថា រាល់ការប្រឆាំងនឹងបទបញ្ជាគឺសុទ្ធតែជាបាបធំ បើធៀបនឹងឋានៈដ៏ខ្ពង់ខ្ពស់របស់ព្យាការី ដូច្នេះមិនមានអ្វីដែលហៅថាបាបតូចឡើយ។ នេះប្រៀបដូចជាការដំឡើងសំឡេងខ្លាំងជាងសំឡេងអ្នកដទៃចំពោះមនុស្សធម្មតា វាអាចចាត់ទុកថាជាបាបតូច ប៉ុន្តែនៅក្នុងសភារបស់ស្តេច វាគឺជាបាបធំដែលនាំឱ្យត្រូវកាត់ក្បាល។ ដូច្នេះ ការប្រៀបធៀបមានឥទ្ធិពលលើការកំណត់កម្រិតនៃអំពើបាប។ ចំពោះការភ្លេចភ្លាំង (នីស្យាន) វិញ យោងតាមយើង ព្យាការីមិនត្រូវបានចាត់ទុកថាត្រូវតែមានភាពបរិសុទ្ធពីការភ្លេចភ្លាំងក្នុងសកម្មភាព និងពាក្យសម្តីរបស់លោកឡើយ លើកលែងតែអ្វីដែលលោកបានរាយការណ៍ពីអល់ឡោះ ព្រោះការអនុញ្ញាតឱ្យមានការភ្លេចភ្លាំងក្នុងរឿងនេះ គឺផ្ទុយនឹងអត្ថន័យនៃមូអជីហ្សាត។ ត្រឡប់មកប្រធានបទដើមវិញ៖ ប្រសិនបើសកម្មភាពមួយត្រូវបានរាយការណ៍ពីព្យាការី ﷺ តើវាអាចចាត់ទុកជាច្បាប់ (ហ៊ូកុំ) បានដែរឬទេ? ក្រុមវ៉ាក៊ីហ្វ៊ីយ៉ះ បានផ្អាកការវិនិច្ឆ័យលើរឿងនេះ។ ចំណែកលោកអាប៊ូហានីហ្វាហ៍, លោកអ៊ីប៊ុន ស៊ូរ៉ៃជ៍ និងលោកអាប៊ូ អាលី ប៊ីន អាប៊ី ហូរ៉ៃរ៉ហ៍ បានយល់ថា វាត្រូវបានចាត់ទុកជាកាតព្វកិច្ច (វ៉ាហ្ស៊ីប) ដោយដាច់ខាត។ ចំណែកមតិដែលយើងជ្រើសរើស គឺមតិរបស់លោកអ៊ីម៉ាម ស៊ហ្វីអី៖ ប្រសិនបើសកម្មភាពនោះមានភស្តុតាងបញ្ជាក់ពីកាតព្វកិច្ច ដូចជាពាក្យរបស់លោកថា៖ «ចូរអធិស្ឋាន (សឡាត) ដូចដែលអ្នកឃើញខ្ញុំអធិស្ឋាន» នោះវាគឺជាកាតព្វកិច្ច។ ប្រសិនបើគ្មានភស្តុតាងបញ្ជាក់ទេ នោះត្រូវពិនិត្យមើល៖ ប្រសិនបើវាជាសកម្មភាពទូទៅដូចជា ការបរិភោគ ការផឹក ការឈរ ការអង្គុយ ការផ្អែក ឬការដេក នោះវាមិនមានច្បាប់អ្វីទាំងអស់។ អ្នកប្រាជ្ញហាស៊ីសខ្លះយល់ថា ការធ្វើតាមព្យាការីក្នុងគ្រប់សកម្មភាពទាំងអស់គឺជាស៊ូណាន់ន់ ប៉ុន្តែនេះជាការយល់ខុស។ ប្រសិនបើវាស្ថិតនៅចន្លោះកាតព្វកិច្ច (វ៉ាហ្ស៊ីប) និងការណែនាំឱ្យធ្វើ (ណាន់ដាប់) ហើយមានភស្តុតាងបញ្ជាក់ពីការស្វែងរកភាពជិតស្និទ្ធនឹងអល់ឡោះ នោះវាត្រូវបានចាត់ទុកជាការណែនាំឱ្យធ្វើ (ណាន់ដាប់) ព្រោះវាជាកម្រិតទាបបំផុត។ ប្រសិនបើវាស្ថិតនៅចន្លោះការស្វែងរកភាពជិតស្និទ្ធនឹងអល់ឡោះ និងការអនុញ្ញាត (អ៊ីបាហះ) នោះវាត្រូវបានចាត់ទុកថាជាការដកចេញនូវភាពលំបាក (រ៉ហ្វអុល ហារ៉ាច)។ នេះមិនមែនបានមកពីទម្រង់នៃកិរិយាសព្ទទេ ព្រោះកិរិយាសព្ទមិនមានទម្រង់ជាក់លាក់ឡើយ ប៉ុន្តែវាផ្អែកលើវិធីសាស្ត្ររបស់ក្រុមសហាបះ ព្រោះយើងដឹងថា ប្រសិនបើមានសកម្មភាពមួយដែលត្រូវបានហាមឃាត់ក្នុងចំណោមពួកគេ ហើយត្រូវបានរាយការណ៍ថាព្យាការីបានធ្វើវា ពួកគេនឹងយល់ថាវាជាការដកចេញនូវភាពលំបាក។ ចំណែកការអនុញ្ញាត (អ៊ីបាហះ) វិញ យើងមិនអាចសន្និដ្ឋានបានទេ ព្រោះវាជាច្បាប់ដែលទាមទារឱ្យមានការជ្រើសរើសរវាងជម្រើសពីរស្មើគ្នា ដែលវាផ្ទុយនឹងការណែនាំឱ្យធ្វើ (ណាន់ដាប់)។ ដូច្នេះ កម្រិតទាបបំផុតគឺការដកចេញនូវភាពលំបាក។ ប្រសិនបើលោកអាប៊ូហានីហ្វាហ៍ យោងទៅលើការឯកភាពគ្នារបស់អ៊ុម្ហមះថា ព្យាការីគឺជាគំរូ និងជាអ្នកដែលត្រូវគោរពតាម ហើយការគោរពតាមគឺត្រូវធ្វើតាមគ្រប់យ៉ាងដែលលោកធ្វើ យើងឆ្លើយតបថា អត្ថន័យរបស់វាគឺបញ្ជារបស់លោកត្រូវតែអនុវត្ត ដូចគេនិយាយថា «មេដឹកនាំត្រូវតែគោរពតាមក្នុងចំណោមប្រជាជនរបស់គាត់» មិនមែនមានន័យថាពួកគេត្រូវអង្គុយនៅពេលគាត់អង្គុយ ឬដេកនៅពេលគាត់ដេកនោះទេ។ ចំពោះការយោងទៅលើអាយ៉ាតគម្ពីរដែលថា «អ្វីដែលរ៉សូលបានផ្តល់ឱ្យអ្នក ចូរអ្នកទទួលយក...» នោះវាសំដៅលើបញ្ជាដែលលោកបាននាំមក មិនមែនសកម្មភាពរបស់លោកឡើយ។ បញ្ហាទី ១៖ ប្រសិនបើសកម្មភាពពីរផ្សេងគ្នារបស់ព្យាការីត្រូវបានរាយការណ៍ក្នុងហេតុការណ៍តែមួយ ហើយអ្នករាយការណ៍មានភាពស្មោះត្រង់ដូចគ្នា (ឧទាហរណ៍៖ ការអធិស្ឋានក្នុងពេលសង្គ្រាម) លោកអ៊ីម៉ាម ស៊ហ្វីអី បានមានប្រសាសន៍ថា វាបង្ហាញពីការអនុញ្ញាតឱ្យធ្វើទាំងពីរ។ មតិដែលជ្រើសរើសគឺ៖ ប្រសិនបើអ្នកប្រាជ្ញឯកភាពលើភាពត្រឹមត្រូវនៃសកម្មភាពទាំងពីរ ប៉ុន្តែខ្វែងគំនិតគ្នាលើមួយណាដែលល្អជាង យើងនឹងផ្អាកការវិនិច្ឆ័យលើមួយណាដែលល្អជាង។ បញ្ហាទី ២៖ ប្រសិនបើសកម្មភាពមួយត្រូវបានរាយការណ៍ពីព្យាការី ហើយត្រូវបានចាត់ទុកថាជាកាតព្វកិច្ចដោយសារភស្តុតាង បន្ទាប់មកមានសកម្មភាពមួយទៀតដែលផ្ទុយនឹងវាត្រូវបានរាយការណ៍ លោកកាល់ឌីយល់ថា មិនអាចសន្និដ្ឋានបានថាវាជាការលុបចោល (ណាស៊ីខ៍) នោះទេ ព្រោះវាអាចទៅរួចដែលសកម្មភាពទីមួយមានកំណត់ពេលវេលា។ បញ្ហាទី ៣៖ លោកអ៊ីម៉ាម ស៊ហ្វីអី បានមានប្រសាសន៍ថា ការដែលព្យាការីបង្ហាញភាពរីករាយចំពោះរឿងអ្វីមួយ បង្ហាញថាវាជារឿងត្រឹមត្រូវ។ លោកបានយោងទៅលើរឿងរបស់ មូហ្សាហ្ស៊ីហ្ស៊ី អាល់មុដលីជី ដែលព្យាការីបានទទួលស្គាល់ការកំណត់អត្តសញ្ញាណតាមរយៈរូបរាង (កៃយ៉ាហ្វះ)។ លោកបាននិយាយថា ព្យាការីមិនរីករាយនឹងរឿងមិនពិតឡើយ។ បញ្ហាទី ៤៖ ការដែលព្យាការីអនុញ្ញាតឱ្យមូស្លីមម្នាក់ធ្វើសកម្មភាពអ្វីមួយដោយមិនហាមឃាត់ (តាក់រីរ) ខណៈដែលលោកយល់ពីហេតុការណ៍នោះ គឺអាចយកមកធ្វើជាភស្តុតាងបាន។ ប្រសិនបើសកម្មភាពនោះជាបាបធំ នោះការស្ងៀមស្ងាត់របស់លោកបង្ហាញពីការអនុញ្ញាត។ ប្រសិនបើវាជាបាបតូច នោះមានការខ្វែងគំនិតគ្នា ប៉ុន្តែមតិដែលខ្ញុំយល់ឃើញគឺថា វាអាចយកមកធ្វើជាភស្តុតាងបានដោយមិនចាំបាច់បែងចែករវាងបាបតូច ឬបាបធំឡើយ ព្រោះក្រុមសហាបះយល់ថាវាជាការអនុញ្ញាត។

មើលអត្ថបទយោងជាភាសាអង់គ្លេស (English Reference)

القول في أفعال الرسول ﷺ

ឌុយអាល់

48

#48

ការនិយាយតាមប្រពៃណីដោយយើង (ទំព័រ 318)

អត្ថបទភាសាអារ៉ាប់ (Arabic Text)

القول في شرائع من قبلنا ونقدم عليه أن النبي ﷺ قبل أن أوحي إليه هل كان على شرعة رسول أجمعت المعتزلة انه لم يكن على شرعة رسول فأنه يورث التنفير فإن التابع لا يكون متبوعا واختلف أصحابنا فمنهم من قال كان على شرعة نبي فإن الانسلال عن ربقة التكاليف والخروج من ضوابط الشرائع يزري بمنصبه ثم اختلفوا فقيل كان على شرعة نوح ﵇ بدليل قوله تعالى شرع لكم من الدين ما وصى به نوحا وقيل كان على شرعة إبراهيم ﵇ بدليل قوله تعالى إن أولى الناس بإبراهيم الاية. وقيل على شرعة عيسى ﵇ فإنه الناسخ المتأخر فإن قيل كانت محرفة مغيرة قلنا كان منهم أحبار يعرفونها على وجهها فتحريف بعضهم لا يرفع الشرع كاتفاق فترة في شرعنا فإن قيل للذين قالوا كان على شرعة إبراهيم شريعة عيسى ناسخة أجابوا بأنه لا يثبت كونه مبعوثا إلى الجميع فلعل ملة إبراهيم استرسلت على ذريته فكان رسول الله ﷺ منهم وأما القاضي فإنه قال أقطع بأنه لم يكن على شريعة نبي إذ لو كان لتواتر فإن أحوال الرجل العظيم في مثل هذا تتوافر البواعث على نقله نعم كان على عقد التوحيد والمختار التوقف فيه وما ذكره القاضي يعارضه أنه لو كان منسلا عن التكليف أربعين سنة متميزا عن أصناف الخلائق بأجمهم لتوفرت البواعث على نقله فإذا لم ينقل هذا ولا ذاك توقفنا ولعل الله تعالى قطع بواعث الخلق على نقله ولعل الله تعالى قطع بواعث الخلق وطمس حالته والتحق هذا بمعجزاته الخارقة للعادة رجعنا إلى المقصود قال الشافعي ﵁ في كتاب الأطعمة الرجوع في استحلال الحيوانات إلى النصوص وآثار الصحابة ﵃ فإن لم يكن فإلى استخباث العرب واستطابتها يقول فإن لم يكن فما صادفنا حراما أو حلالا في شرع من قبلنا ولم نجد ناسخا له اتبعناه وعضد هذا المذهب بالدليل أن يقال نفس بعثة الرسول لا تتضمن نسخ الشرائع إذ أصحاب الملل من الشرائع ستة آدم ونوح وإبراهيم وموسى وعيسى ﵈ ورسول الله ﷺ فلا بعد في التظاهر على دين واحد فكان في زمان موسى ﵇ ألف نبي يحكمون بالتوراة ولم ينقل من الرسول ﵇ نص في نسخ شريعة من قبلنا وقد عجزنا عن مأخذ من شريعتنا رجعنا إليه ثم اختلفوا فيمن يتبع شريعته ورددوه الذي بين نوح وإبراهيم وعيسى كما ذكروه في دين الرسول قبل النبوة والمختار أن لا رجوع إلى دين أحد من الأنبياء إذ لو كان من مآخذ الشريعة لبين لنا رسول الله ﷺ كما بين القياس وغيره من المآخذ ورجع إليه واحد من الصحابة ﵃ مع طول الدهور وكثرة الوقائع وشدة ترويهم فيها ورجوعهم في الاشتوار إلى الجماعة وكان فيهم كعب الأحبار ولم يراجع قط فاستبان بهذا أنه لا حكم له أصلا

ការបកប្រែខ្មែរ

ការពិភាក្សាអំពីច្បាប់នៃប្រជាជាតិមុនៗ យើងសូមលើកឡើងជាមុនថា តើមុនពេលទទួលបានវ៉ាហ៊ី (វិវរណៈ) តើព្យាការី ﷺ បានប្រតិបត្តិតាមច្បាប់របស់រ៉សូលណាមួយដែរឬទេ? ក្រុមមូអតាហ្ស៊ីឡា (Mu'tazila) មានមតិឯកភាពគ្នាថា លោកមិនបានប្រតិបត្តិតាមច្បាប់របស់រ៉សូលណាមួយឡើយ ព្រោះវាអាចបង្កឱ្យមានការស្អប់ខ្ពើម ដោយហេតុថាអ្នកដែលដើរតាមមិនអាចក្លាយជាអ្នកដែលគេដើរតាមបានឡើយ។ ចំណែកក្រុមអ្នកប្រាជ្ញរបស់យើងមានមតិខុសៗគ្នា៖ អ្នកខ្លះយល់ថា លោកបានប្រតិបត្តិតាមច្បាប់របស់ព្យាការីមួយរូប ព្រោះការដកខ្លួនចេញពីកាតព្វកិច្ចសាសនា និងការមិនស្ថិតនៅក្រោមក្របខណ្ឌនៃច្បាប់ណាមួយ គឺជារឿងដែលមិនសមស្របនឹងឋានៈដ៏ខ្ពង់ខ្ពស់របស់លោក។ បន្ទាប់មកពួកគេក៏មានមតិខុសគ្នាទៀតថា តើជាច្បាប់របស់នរណា? អ្នកខ្លះថាជាច្បាប់របស់ព្យាការីនូហ៍ (អា.ស) ដោយផ្អែកលើព្រះបន្ទូលរបស់អល់ឡោះដែលថា៖ «ទ្រង់បានកំណត់ច្បាប់សម្រាប់អ្នករាល់គ្នាអំពីសាសនា ដែលទ្រង់បានបង្គាប់ដល់នូហ៍»។ អ្នកខ្លះទៀតថាជាច្បាប់របស់ព្យាការីអ៊ីប្រាហ៊ីម (អា.ស) ដោយផ្អែកលើព្រះបន្ទូលរបស់អល់ឡោះដែលថា៖ «ពិតប្រាកដណាស់ មនុស្សដែលស្និទ្ធស្នាលបំផុតនឹងអ៊ីប្រាហ៊ីម...»។ អ្នកខ្លះទៀតថាជាច្បាប់របស់ព្យាការីអ៊ីសា (អា.ស) ព្រោះលោកគឺជាអ្នកនាំមកនូវច្បាប់ថ្មីដែលមកក្រោយគេ។ ប្រសិនបើមានគេសួរថា ច្បាប់នោះត្រូវបានគេកែប្រែ និងផ្លាស់ប្តូរទៅហើយនោះ យើងឆ្លើយតបថា ក្នុងចំណោមពួកគេមានអ្នកប្រាជ្ញដែលយល់ដឹងពីច្បាប់នោះយ៉ាងត្រឹមត្រូវ ដូច្នេះការកែប្រែរបស់មនុស្សមួយចំនួនមិនអាចលុបបំបាត់ច្បាប់ដើមបានឡើយ ដូចគ្នានឹងការយល់ឃើញខុសគ្នាក្នុងសម័យកាលខ្លះនៃសាសនារបស់យើងដែរ។ ប្រសិនបើមានគេសួរអ្នកដែលយល់ថាជាច្បាប់របស់អ៊ីប្រាហ៊ីមថា ច្បាប់របស់អ៊ីសាគឺជាអ្នកលុបច្បាប់មុនៗ ពួកគេឆ្លើយតបថា វាមិនមានភស្តុតាងបញ្ជាក់ថា លោកត្រូវបានបញ្ជូនមកសម្រាប់មនុស្សទាំងអស់នោះទេ ដូច្នេះប្រហែលជាសាសនារបស់អ៊ីប្រាហ៊ីមនៅតែបន្តក្នុងចំណោមពូជពង្សរបស់លោក ហើយរ៉សូលរបស់អល់ឡោះ ﷺ ក៏ស្ថិតក្នុងចំណោមពួកគេដែរ។ ចំណែកឯកាឌី (Qadi) បានមានប្រសាសន៍ថា៖ ខ្ញុំសូមអះអាងថា លោកមិនបានប្រតិបត្តិតាមច្បាប់របស់ព្យាការីណាមួយឡើយ ព្រោះប្រសិនបើមានមែន វានឹងត្រូវគេកត់ត្រាទុកជាដំណឹងដ៏ល្បីល្បាញ (តាវ៉ាធូ) ពីព្រោះស្ថានភាពរបស់បុគ្គលដ៏អស្ចារ្យក្នុងរឿងបែបនេះ តែងតែមានកត្តាជំរុញឱ្យមានការកត់ត្រាទុក។ ពិតណាស់ លោកបានកាន់ខ្ជាប់នូវគោលការណ៍តូហ៊ីត (ឯកទេវនិយម) ហើយមតិដែលជ្រើសរើសគឺការផ្អាក (មិនសម្រេច) ក្នុងរឿងនេះ។ អ្វីដែលកាឌីបានលើកឡើងនោះ ត្រូវបានជំទាស់ថា ប្រសិនបើលោកមិនស្ថិតនៅក្រោមការកំណត់នៃច្បាប់ណាមួយអស់រយៈពេលសែសិបឆ្នាំ ហើយមានភាពខុសប្លែកពីមនុស្សទូទៅទាំងអស់នោះ វានឹងមានកត្តាជំរុញឱ្យមានការកត់ត្រាទុកជាមិនខាន។ ដូច្នេះ នៅពេលដែលរឿងទាំងពីរនេះមិនត្រូវបានកត់ត្រាទុក យើងក៏ផ្អាកការសម្រេច ហើយប្រហែលជាអល់ឡោះបានកាត់ផ្តាច់កត្តាជំរុញរបស់មនុស្សក្នុងការកត់ត្រារឿងនេះ និងបានបិទបាំងស្ថានភាពរបស់លោក ហើយរឿងនេះត្រូវបានចាត់ទុកជាផ្នែកមួយនៃអព្ភូតហេតុ (មូអជីហ្សាត) ដែលខុសពីធម្មតារបស់លោក។ យើងត្រឡប់មកប្រធានបទដើមវិញ៖ អ៊ីម៉ាម សាហ្វីអី (រ.ហ) បានមានប្រសាសន៍នៅក្នុងសៀវភៅ «អាល់-អតអិមមះ» (ស្តីពីអាហារ) ថា៖ ការវិនិច្ឆ័យលើការអនុញ្ញាតឱ្យបរិភោគសត្វ គឺត្រូវត្រឡប់ទៅរកអត្ថបទគម្ពីរ (នូសូស) និងរបាយការណ៍ពីក្រុមសហាបះ (រ.អ)។ ប្រសិនបើមិនមានទេ គឺត្រូវត្រឡប់ទៅរកអ្វីដែលជនជាតិអារ៉ាប់ចាត់ទុកថាស្អប់ខ្ពើម ឬចាត់ទុកថាឆ្ងាញ់។ លោកបានមានប្រសាសន៍ទៀតថា៖ ប្រសិនបើមិនមានទេ នោះអ្វីដែលយើងបានជួបប្រទះថាជាហាឡាល ឬហារ៉ាមនៅក្នុងច្បាប់នៃប្រជាជាតិមុនៗ ហើយយើងមិនឃើញមានការលុបច្បាប់នោះទេ យើងនឹងប្រតិបត្តិតាមវា។ លោកបានពង្រឹងមតិយោបល់នេះដោយភស្តុតាងថា៖ ការបញ្ជូនរ៉សូលមកមិនមែនមានន័យថាជាការលុបច្បាប់មុនៗនោះទេ ព្រោះម្ចាស់សាសនាមានប្រាំមួយរូបគឺ៖ អាដាំ, នូហ៍, អ៊ីប្រាហ៊ីម, មូសា, អ៊ីសា (អា.ស) និងរ៉សូលរបស់អល់ឡោះ ﷺ។ ដូច្នេះវាមិនមែនជារឿងចម្លែកទេដែលពួកគេមានសាសនាតែមួយ ដូចជានៅក្នុងសម័យកាលរបស់មូសា (អា.ស) មានព្យាការីរាប់ពាន់នាក់ដែលវិនិច្ឆ័យដោយប្រើគម្ពីរតូរ៉ាត។ ហើយក៏មិនមានរបាយការណ៍ណាមួយពីព្យាការី ﷺ ដែលបញ្ជាក់ពីការលុបច្បាប់នៃប្រជាជាតិមុនៗនោះដែរ ហើយនៅពេលដែលយើងរកមិនឃើញដំណោះស្រាយពីសាសនារបស់យើង យើងក៏ត្រឡប់ទៅរកច្បាប់នោះវិញ។ បន្ទាប់មកពួកគេមានមតិខុសគ្នាថា តើត្រូវដើរតាមច្បាប់របស់នរណា? ពួកគេបានលើកឡើងនូវឈ្មោះដូចគ្នាគឺ នូហ៍, អ៊ីប្រាហ៊ីម និងអ៊ីសា ដូចដែលពួកគេបានលើកឡើងអំពីសាសនារបស់រ៉សូលមុនពេលទទួលបានតំណែងជាព្យាការី។ មតិដែលត្រឹមត្រូវបំផុតគឺ ការមិនត្រឡប់ទៅរកសាសនារបស់ព្យាការីណាម្នាក់ឡើយ ព្រោះប្រសិនបើវាជាប្រភពមួយនៃច្បាប់សាសនា រ៉សូលរបស់អល់ឡោះ ﷺ ប្រាកដជាបានពន្យល់ដល់យើង ដូចដែលលោកបានពន្យល់អំពីការប្រៀបធៀប (គីយ៉ាស) និងប្រភពដទៃទៀត។ ហើយសហាបះ (រ.អ) ក៏មិនដែលត្រឡប់ទៅរកវាដែរ ទោះបីជាពេលវេលាកន្លងទៅយូរអង្វែង មានព្រឹត្តិការណ៍កើតឡើងជាច្រើន និងទោះបីជាពួកគេមានការពិចារណាយ៉ាងល្អិតល្អន់ និងមានការពិគ្រោះយោបល់គ្នាជាក្រុមយ៉ាងណាក៏ដោយ។ ក្នុងចំណោមពួកគេមាន កាអាប់ អាល់-អាហ៍បារ (Ka'b អាល់-Ahbar) ប៉ុន្តែលោកមិនដែលបានលើកឡើងពីបញ្ហានេះឡើយ។ ដូច្នេះវាបានបង្ហាញយ៉ាងច្បាស់ថា ច្បាប់ទាំងនោះមិនមានឥទ្ធិពលអ្វីឡើយ។

មើលអត្ថបទយោងជាភាសាអង់គ្លេស (English Reference)

القول في شرائع من قبلنا

ឌុយអាល់

49

#49

សៀវភៅព័ត៌មាន (ទំព័រ 323)

អត្ថបទភាសាអារ៉ាប់ (Arabic Text)

كتاب الأخبار

ការបកប្រែខ្មែរ

គម្ពីរអាល់-អាក់បារ (សៀវភៅដំណឹង ឬសៀវភៅរាយការណ៍)

មើលអត្ថបទយោងជាភាសាអង់គ្លេស (English Reference)

كتاب الأخبار

ឌុយអាល់

50

#50

ជំពូកទី១ ក្នុងការបង្ហាញថាព័ត៌មានជាញឹកញាប់មានប្រយោជន៍សម្រាប់ការសិក្សា (ទំព័រ 323)

អត្ថបទភាសាអារ៉ាប់ (Arabic Text)

كتاب الأخبار والكلام يقع في هذا الكتاب في قسمين الأول أخبار التواتر وفيه أربعة أبواب الباب الأول في إثبات كون الخبر المتواتر مفيدا للعلم الضروري وقد أنكرت السمنية كونه مفيدا للعلم فنقول لهم إن استربتم أن في الدنيا بلدة يقال لها بغداد فقد جحدتم وإن اعترفتم فلم تناطقكم البلدة ولا رأيتموها فلم تعرفوه إلا بالتواتر كيف ولولا التواتر لما ميز المرء بين أمه وسائر نساء العالمين وإن اعترف الكعبي بأصل العلم ولكنه ادعى أنه نظري فقيل نرى الصبيان يعلمون ما يخبر عنه العدد المتواتر ولم يهيئوا للنظر ودرك المعقولات بالتأمل ثم يقال لهم نظر أفضى إلى أن في الدنيا بلدة تسمى بغداد سوى الضرورة الحاصلة من الأخبار فإن قالوا علمنا بأن الجمع الذي أخبروا عنه في العادة لا يتواطؤون على الكذب قلنا ولم علمتم ذلك ولم أحلتم الكذب منهم وهو جائز الوقوع من حيث التصور فلا نزال نطالبهم إلى أن يعجزوا عن إبداء مسلك نظري فيبوحوا علي بما إليه ذهبنا وغايتهم أنه لا بد من أدنى تأمل ليعرف أن هؤلاء لا يكذبون ولو صار العلم نظريا بمثله لقيل المدركات معلومة بالنظر إذ لا بد فيها من فتح الجفون والتحديق وارتفاع الموانع وغيرها تمسك الكعبي على أصحابنا بأن قال أعلمتم كون هذا العلم ضروريا بالضرورة أم بالنظر فإن علمتموه ضرورة فمحال لأنا لا نعلمه وإن ادعيتم النظر فكيف يتصور أن يعلم الشئ ضرورة ثم يعلم كونه ضروريا بالنظر وهذا العلم أولى بأن يكون معلوما ضرورة وهو قائم بنفس العالم بما أخبر عنه المخبرون ولا يتعلق به إدراك أجاب القاضي بأن هذا استبعاد مجرد فإنا نعلم كون بغداد بالضرورة ونعلم بالنظر كونه ضروريا ووجه النظر أن نبطل كل مسلك يتصور إحالة العلم عليه وهذا يلزمه أن يقول بالنظر يعلم أن العلم المتعلق باستحالة المتضادات ضروري عند إبطال مسالك النظر فيه وهذا لا وجه له ثم يقال للقاضي العلم المتعلق بهذا العلم يزيد عليه أم هو عينه إن كان لا يزيد عليه فلا وجه لتنويعه فإن زاد عليه فهذا محال إذ يلزم عليه إثبات علوم لا نهاية لها أو إثبات علم لا يعلمه العالم وهذا محال والمختار عندنا في هذه المسألة وفيه الجواب عن السؤال أن نقول الذي نعتقده أن العلم لا يتلقى من أقوال المخبرين إنما يتلقى من القرائن الدالة على الصدق الحاسمة حتى لخيال الكذب ولذلك يجوز اقترانه بقول واحد على انفراده فإذا ثبت هذا فنقول ورآه الكعبي علم ما علمناه ضرورة من صدق المخبرين ومن كون العلم ضروريا نعم نوافقه في أن العلم يتلقى من القرائن فإن كان يعنى بالنظر توقفه على الاطلاع على القرائن بالبحث والتأمل فهذا مسلم له ووراء الاطلاع على القرائن يحصل العلم ضروريا من غير نظر وتوقف وهذا لا ينكره الكعبي فقد التقت المذاهب وعاد الخلاف إلى لفظ والله أعلم

ការបកប្រែខ្មែរ

គម្ពីរព័ត៌មាន (កិតាបុលអាខ៍បារ) ការពិភាក្សានៅក្នុងគម្ពីរនេះត្រូវបានបែងចែកជាពីរផ្នែក។ ផ្នែកទីមួយ៖ ព័ត៌មានបែបតាវ៉ាធួរ (ព័ត៌មានដែលរាយការណ៍ដោយមនុស្សម្នាជាច្រើន) ដែលមានបួនជំពូក។ ជំពូកទីមួយ៖ ការបញ្ជាក់ថាព័ត៌មានបែបតាវ៉ាធួរ ផ្តល់នូវចំណេះដឹងដែលចាំបាច់ (អ៊ិលមូ ដូរ៉ូរី) ក្រុមសាម៉ានីយ៉ះ បានបដិសេធថាព័ត៌មានបែបតាវ៉ាធួរមិនផ្តល់នូវចំណេះដឹងឡើយ។ យើងសូមឆ្លើយតបទៅពួកគេថា៖ ប្រសិនបើអ្នកសង្ស័យថាមានទីក្រុងមួយនៅលើលោកនេះឈ្មោះថា បាកដាដ នោះអ្នកកំពុងតែបដិសេធការពិត។ ហើយប្រសិនបើអ្នកទទួលស្គាល់ថាវាមានមែន តើអ្នកធ្លាប់និយាយជាមួយទីក្រុងនោះឬ? ឬអ្នកធ្លាប់បានឃើញវាផ្ទាល់ភ្នែកដែរឬទេ? អ្នកមិនអាចស្គាល់វាបានឡើយ ប្រសិនបើមិនមែនតាមរយៈព័ត៌មានតាវ៉ាធួរ។ ម្យ៉ាងទៀត ប្រសិនបើគ្មានព័ត៌មានតាវ៉ាធួរទេ មនុស្សម្នាក់ក៏មិនអាចសម្គាល់ដឹងថាអ្នកណាជាម្តាយរបស់ខ្លួន និងអ្នកណាជាស្ត្រីដទៃទៀតនៅលើលោកនេះបានដែរ។ ប្រសិនបើអាល់កាក់ប៊ី ទទួលស្គាល់ពីប្រភពនៃចំណេះដឹងនេះ ប៉ុន្តែគាត់អះអាងថាវាជាចំណេះដឹងបែបទ្រឹស្តី (ណូហ្សូរី) នោះយើងសូមឆ្លើយតបថា៖ យើងឃើញក្មេងៗក៏អាចដឹងពីអ្វីដែលមនុស្សម្នាជាច្រើនបានរាយការណ៍ប្រាប់ដែរ ខណៈដែលពួកគេមិនទាន់មានសមត្ថភាពក្នុងការពិចារណា ឬយល់ដឹងពីហេតុផលតាមរយៈការត្រិះរិះនៅឡើយ។ បន្ទាប់មក យើងសួរពួកគេថា៖ តើការពិចារណាអ្វីទៅដែលនាំឱ្យដឹងថាមានទីក្រុងបាកដាដនៅលើលោកនេះ ក្រៅពីចំណេះដឹងចាំបាច់ដែលទទួលបានពីព័ត៌មានទាំងនោះ? ប្រសិនបើពួកគេនិយាយថា៖ "យើងដឹងថាក្រុមមនុស្សដែលរាយការណ៍នោះ តាមធម្មតាពួកគេមិនអាចព្រមព្រៀងគ្នាកុហកបានឡើយ" យើងនឹងសួរតបថា៖ តើហេតុអ្វីបានជាអ្នកដឹងបែបនេះ? ហើយហេតុអ្វីបានជាអ្នកមិនអាចទទួលយកលទ្ធភាពនៃការកុហកពីពួកគេ ខណៈដែលតាមការគិតវាអាចកើតឡើងបាន? យើងនឹងបន្តសួរពួកគេរហូតដល់ពួកគេអស់លទ្ធភាពក្នុងការបង្ហាញផ្លូវនៃការពិចារណា ហើយពួកគេនឹងត្រូវសារភាពមកកាន់យើងនូវអ្វីដែលយើងបានលើកឡើង។ ចុងក្រោយពួកគេនឹងនិយាយថា៖ ចាំបាច់ត្រូវមានការត្រិះរិះបន្តិចបន្តួចដើម្បីដឹងថាអ្នកទាំងនោះមិនកុហក។ ប៉ុន្តែប្រសិនបើចំណេះដឹងក្លាយជាចំណេះដឹងបែបទ្រឹស្តីដោយសារហេតុផលនេះ នោះគេក៏អាចនិយាយបានថា រាល់អ្វីដែលយើងមើលឃើញសុទ្ធតែជាចំណេះដឹងបែបទ្រឹស្តីដែរ ព្រោះវាទាមទារឱ្យមានការបើកភ្នែក ការសម្លឹង និងការដកចេញនូវឧបសគ្គនានា។ អាល់កាក់ប៊ី បានប្រើប្រាស់វិធីសាស្ត្រមួយដើម្បីជំទាស់នឹងក្រុមរបស់យើងដោយនិយាយថា៖ តើអ្នកដឹងថាចំណេះដឹងនេះជាចំណេះដឹងចាំបាច់ (ដូរ៉ូរី) ដោយសារភាពចាំបាច់ ឬដោយសារការពិចារណា (ណូហ្សូរី)? ប្រសិនបើអ្នកដឹងដោយសារភាពចាំបាច់ នោះជារឿងមិនអាចទៅរួច ព្រោះយើងមិនដឹងបែបនោះទេ។ ហើយប្រសិនបើអ្នកអះអាងថាវាជាការពិចារណា តើវាអាចទៅរួចយ៉ាងដូចម្តេចដែលថាអ្វីមួយត្រូវបានដឹងដោយភាពចាំបាច់ រួចហើយទើបដឹងថាវាជាចំណេះដឹងចាំបាច់តាមរយៈការពិចារណា? ចំណេះដឹងនេះគួរតែជាអ្វីដែលត្រូវបានដឹងដោយភាពចាំបាច់តាំងពីដើមមក ហើយវាស្ថិតនៅក្នុងខ្លួនអ្នកដែលដឹងតាមរយៈអ្វីដែលអ្នករាយការណ៍បានប្រាប់ ហើយវាមិនពាក់ព័ន្ធនឹងការយល់ដឹងអ្វីឡើយ។ អាល់កូឌី បានឆ្លើយតបថា៖ នេះគ្រាន់តែជាការលើកឡើងដែលមិនសមហេតុផលប៉ុណ្ណោះ។ យើងដឹងថាទីក្រុងបាកដាដមានមែនដោយភាពចាំបាច់ ហើយយើងដឹងដោយការពិចារណាថាវាជាចំណេះដឹងចាំបាច់។ វិធីសាស្ត្រនៃការពិចារណាគឺការបដិសេធរាល់ផ្លូវដែលនាំឱ្យមិនអាចដឹងបាន។ នេះតម្រូវឱ្យគាត់និយាយថា ដោយការពិចារណាទើបដឹងថាចំណេះដឹងដែលទាក់ទងនឹងភាពមិនអាចទៅរួចនៃរឿងផ្ទុយគ្នាគឺជាចំណេះដឹងចាំបាច់ នៅពេលដែលផ្លូវនៃការពិចារណានៅក្នុងនោះត្រូវបានបដិសេធ។ នេះជារឿងដែលគ្មានមូលដ្ឋាន។ បន្ទាប់មក គេសួរអាល់កូឌីថា៖ តើចំណេះដឹងដែលទាក់ទងនឹងចំណេះដឹងនេះវាលើសពីចំណេះដឹងដើម ឬវាជាចំណេះដឹងតែមួយ? ប្រសិនបើវាមិនលើសពីនេះទេ នោះគ្មានហេតុផលអ្វីដែលត្រូវបែងចែកវាជាពីរប្រភេទនោះទេ។ ប្រសិនបើវាលើសពីនេះ នោះជារឿងមិនអាចទៅរួច ព្រោះវាទាមទារឱ្យមានការបញ្ជាក់ពីចំណេះដឹងដែលគ្មានទីបញ្ចប់ ឬការបញ្ជាក់ពីចំណេះដឹងដែលអ្នកដឹងមិនបានដឹង ដែលនេះជារឿងមិនអាចទៅរួច។ អ្វីដែលយើងជ្រើសរើសក្នុងបញ្ហានេះ និងជាចម្លើយចំពោះសំណួរខាងលើគឺ៖ អ្វីដែលយើងជឿជាក់គឺ ចំណេះដឹងមិនមែនទទួលបានពីពាក្យសម្តីរបស់អ្នករាយការណ៍នោះទេ ប៉ុន្តែវាទទួលបានពីភស្តុតាងដែលបង្ហាញពីភាពត្រឹមត្រូវ ដែលកាត់ផ្តាច់រាល់ការសង្ស័យនៃការកុហក។ ហេតុដូច្នេះហើយ ទើបវាអាចទៅរួចដែលចំណេះដឹងកើតឡើងពីការរាយការណ៍របស់មនុស្សតែម្នាក់។ នៅពេលដែលរឿងនេះត្រូវបានបញ្ជាក់ យើងនិយាយថា៖ អ្វីដែលអាល់កាក់ប៊ីបានឃើញ គឺចំណេះដឹងដែលយើងបានដឹងដោយភាពចាំបាច់ពីភាពត្រឹមត្រូវរបស់អ្នករាយការណ៍ និងពីការដែលចំណេះដឹងនោះជាចំណេះដឹងចាំបាច់។ ពិតមែនហើយ យើងយល់ស្របជាមួយគាត់ថា ចំណេះដឹងទទួលបានពីភស្តុតាង។ ប្រសិនបើគាត់មានន័យថា ការពិចារណាគឺការដែលចំណេះដឹងនោះអាស្រ័យលើការស្វែងរកភស្តុតាងតាមរយៈការស្រាវជ្រាវ និងការត្រិះរិះ នោះយើងទទួលស្គាល់ចំណុចនេះ។ ប៉ុន្តែក្រៅពីការស្វែងរកភស្តុតាង ចំណេះដឹងនឹងកើតឡើងដោយភាពចាំបាច់ដោយមិនចាំបាច់មានការពិចារណា ឬការរង់ចាំអ្វីឡើយ។ អាល់កាក់ប៊ី ក៏មិនបដិសេធរឿងនេះដែរ។ ដូច្នេះ មតិទាំងឡាយបានជួបគ្នា ហើយការខ្វែងគំនិតគ្នាបានត្រលប់ទៅជាបញ្ហានៃពាក្យសម្តីតែប៉ុណ្ណោះ។ អល់ឡោះ គឺជាអ្នកដែលដឹងច្បាស់បំផុត។

មើលអត្ថបទយោងជាភាសាអង់គ្លេស (English Reference)

الباب الأول في إثبات كون الخبر المتواتر مفيدا للعلم الضروري

ឌុយអាល់

51

#51

ទំព័រទី២ ក្នុងលេខ (ទំព័រ 327)

អត្ថបទភាសាអារ៉ាប់ (Arabic Text)

الباب الثاني في العدد وقد أجمع أصحابنا على اعتبار أصل العدد وإن اختلفوا في أقله وقد أحالوا تلقي العلم الضروري من شخص واحد خلافا للنظام وتمسكوا بأن قول الواحد وإن انضمت إليه القرائن فاعتماده الكذب في العرف ممكن لا استحالة فيه بخلاف اعتماد الجمع العظيم بالتواطئ فإن ذلك يحيله العقل في اطراد العرف وعلمنا به كعلمنا باستحالة إجماع أهل الدنيا في وقت واحد على أكل الزبيب وهذا لا يطرد في الواحد وحققوا ذلك بأن الشرع تعبد القضاة ببناء الحكم على قول الشهود وهم على طوال دهورهم لم يبنوا قط قضاياهم على علم ضروري مستفاد من قول الشهود ولو تصور لوقع لا محالة تمسك النظام بأن قال إذ فرضنا رجلا من أهل المروءة والسيرة المرضية استمرت عادته على أن لا يخرج من داره إلا راكبا محفوفا بحشده تعالى وخدمه لا يلتفت إلى أحد ولا يتكلم فرأيناه خرج من داره وقد مزق ثوبه حاسر الرأس حافي الرجل يضرب صدره وينتف شعره رافعا عقيرته بالويل مخبرا عن موت ابنه يعلم على الضرورة صدقه ولا نتمارى فيه فناكره فإن أصحابنا وقالوا لعله أخبره كاذب أو اعتور ابنه سكتة فظنه ميتا وهذا مزيف والمختار أن العلم قد يستفاد من القرائن المنضمة إلى قول واحد كما فرضناه نعم زل النظام حيث قال يتلقى العلم من قوله وما ذكروه من السكتة وتوهمه يرتفع بإخباره عن الدفن وذلك ممكن تقديره وما ذكروه من عدم قطع القضاة بقول شاهد قط تحكم على الغيب مسألة اختلف المعتبرون في أقل عدد التواتر فقال القاضي أقطع أن الأربعة ليسوا عدد التواتر وتردد في الخمسة لأن الشرع رقى الشهادة إلى الأربعة ولم يكلف إلا غلبة الظن وقال ملقى مجلس أبي الهذيل عبد الرحمن الخمسة اقل عدد التواتر من غير تردد وقال قائلون أقله عشرون تلقيا من قوله تعالى إن يكن منكم عشرون صابرون وقال آخرون أربعون تلقيا من قوله تعالى حسبك الله ومن اتبعك من المؤمنين وقد كانوا أربعين وقيل أقله سبعون تلقيا من قوله تعالى واختار موسى قومه سبعين رجلا لميقاتنا وقال آخرون ثلاثمائة وثلاثة عشر وهو عدد المحاربين يوم بدر إذ بهم استقر الدين وظهر وهذه أعداد يضرب البعض منها بالبعض ونقول العقل لم يهد إلى التقدير وهذه الآيات لا تناسب الغرض والحكم بتقدير محال فإن قيل كأنكم جهلتم أقل العدد قلنا هذا مرتبط بالعرف والقرائن فلا ضبط لها وهي مختلفة باختلاف أحوال المخبرين والمخبر عنه فيجب على كل عاقل أن يضرب عن التقدير فيه إذ العرف لا ينضبط نعم نشير إلى تزاحم شرائط الخبر فنقول إذا بلغوا مبلغا في العدد يبعد منهم في العرف التواطؤ على الكذب في مثل ما أخبروا عنه وعلم على القطع خروجهم عن ضبط ضابط وإيالة ذي إيالة لأجل مصلحة علم على القطع الصدق وهذا قد يحصل بقول الواحد وقد لا يحصل بقول عسكر عظيم إذ توهم انسلاكهم عمر تحت سياسة سايس وذهبت الرافضة إلى أن العلم متلقى من قول الإمام المعصوم إلا أنه مشتبه بالمخبرين النبي ولو انفرد وتعين لعلم على الضرورة صدقه وهذا محال إذ عصمته لم يعلموها بالضرورة ولا يثر على عصمة الأنبياء ولم يعرف صدقهم بالضرورة كيف وقد أخبر علي كرم الله وجهه في زمانه عن أمور واختلفوا في صدقه وهو معصوم عندهم

ការបកប្រែខ្មែរ

ជំពូកទីពីរ៖ ស្តីពីចំនួន (នៃអ្នករាយការណ៍) ក្រុមអ្នកប្រាជ្ញរបស់យើងបានឯកភាពគ្នាលើការកំណត់យកគោលការណ៍នៃចំនួន ប៉ុន្តែពួកគេមានទស្សនៈខុសគ្នាចំពោះចំនួនអប្បបរមា។ ពួកគេបានបដិសេធការទទួលបានចំណេះដឹងដែលជាការចាំបាច់ (ilm អាល់-daruri) ពីបុគ្គលតែម្នាក់ ដោយផ្ទុយពីទស្សនៈរបស់ក្រុមនីហ្សាម (Nazzam)។ ពួកគេបានលើកឡើងថា សម្ដីរបស់បុគ្គលម្នាក់ ទោះបីជាមានភស្តុតាងជុំវិញខ្លួនក៏ដោយ ក៏តាមទម្លាប់សង្គម វានៅតែអាចមានលទ្ធភាពនៃការកុហក ហើយវាមិនមែនជារឿងដែលមិនអាចទៅរួចនោះទេ។ ផ្ទុយពីការជឿជាក់លើក្រុមមនុស្សដ៏ច្រើនដែលបានព្រមព្រៀងគ្នា (ដើម្បីកុហក) ព្រោះបញ្ញាស្មារតីចាត់ទុកថាជារឿងមិនអាចទៅរួចតាមទម្លាប់សង្គម។ ចំណេះដឹងរបស់យើងអំពីបញ្ហានេះ គឺដូចទៅនឹងចំណេះដឹងរបស់យើងអំពីភាពមិនអាចទៅរួចដែលមនុស្សទាំងលោកព្រមព្រៀងគ្នាក្នុងពេលតែមួយដើម្បីបរិភោគផ្លែទំពាំងបាយជូរស្ងួត។ រឿងនេះមិនអាចអនុវត្តបានចំពោះបុគ្គលម្នាក់នោះទេ។ ពួកគេបានបញ្ជាក់រឿងនេះដោយលើកឡើងថា សាសនាបានកំណត់ឱ្យចៅក្រមសម្រេចសេចក្តីដោយផ្អែកលើសម្ដីរបស់សាក្សី ហើយអស់រយៈពេលជាយូរមកហើយ ពួកគេមិនដែលសម្រេចក្តីដោយផ្អែកលើចំណេះដឹងចាំបាច់ដែលទទួលបានពីសម្ដីសាក្សីឡើយ។ ប្រសិនបើវាអាចទៅរួច វានឹងកើតឡើងជាមិនខាន។ ក្រុមនីហ្សាមបានលើកឡើងថា៖ ប្រសិនបើយើងសន្មតថាមានបុរសម្នាក់ដែលមានសីលធម៌ល្អ និងមានប្រវត្តិគួរឱ្យគោរព ដែលមានទម្លាប់មិនចេញពីផ្ទះក្រៅពីជិះយានជំនិះ ដោយមានអ្នកបម្រើ និងអ្នកការពារអមដំណើរជានិច្ច មិនងាកមើលអ្នកណា និងមិននិយាយជាមួយអ្នកណា។ បន្ទាប់មក យើងបានឃើញគាត់ចេញពីផ្ទះក្នុងសភាពខោអាវរហែករហិន ក្បាលទទេ ជើងទទេ ដើរទ្រូងខ្លួនឯង ដកសក់ខ្លួនឯង និងស្រែកយំយ៉ាងខ្លាំង ដោយប្រាប់ដំណឹងពីការស្លាប់របស់កូនប្រុសគាត់។ ក្នុងករណីនេះ យើងដឹងដោយចាំបាច់ថាគាត់និយាយពិត ហើយយើងមិនសង្ស័យឡើយ។ អ្នកដែលបដិសេធរឿងនេះ ក្រុមអ្នកប្រាជ្ញរបស់យើងបានឆ្លើយតបថា៖ ប្រហែលជាមានអ្នកណាម្នាក់បានប្រាប់គាត់ដោយកុហក ឬកូនរបស់គាត់គ្រាន់តែសន្លប់បាត់ស្មារតី ហើយគាត់យល់ច្រឡំថាបានស្លាប់។ ការលើកឡើងនេះគឺមិនត្រឹមត្រូវទេ។ ទស្សនៈដែលត្រឹមត្រូវគឺ ចំណេះដឹងអាចទទួលបានពីភស្តុតាងដែលអមជាមួយសម្ដីរបស់បុគ្គលម្នាក់ ដូចដែលយើងបានសន្មតខាងលើ។ ពិតមែនហើយ ក្រុមនីហ្សាមបានភាន់ច្រឡំត្រង់ចំណុចដែលថា ចំណេះដឹងទទួលបានពីសម្ដីរបស់បុគ្គលនោះ។ ចំណែកអ្វីដែលពួកគេបានលើកឡើងអំពីការសន្លប់ និងការយល់ច្រឡំ គឺអាចដោះស្រាយបានដោយការដែលគាត់ប្រាប់អំពីការបញ្ចុះសព ដែលរឿងនេះអាចទៅរួច។ ចំណែកការលើកឡើងរបស់ពួកគេដែលថា ចៅក្រមមិនដែលសម្រេចក្តីដោយផ្អែកលើសម្ដីសាក្សីតែម្នាក់ គឺមិនអាចយកមកធ្វើជាវិនិច្ឆ័យលើរឿងដែលមើលមិនឃើញ (Ghayb) បានឡើយ។ បញ្ហា៖ អ្នកប្រាជ្ញមានទស្សនៈខុសគ្នាលើចំនួនអប្បបរមានៃការរាយការណ៍បែបតាវ៉ាធួរ (Tawatur)។ កូនី (អាល់-Qadi) បាននិយាយថា៖ ខ្ញុំយល់ថាចំនួនបួននាក់មិនមែនជាចំនួនតាវ៉ាធួរទេ ហើយលោកមានការស្ទាក់ស្ទើរចំពោះចំនួនប្រាំនាក់ ព្រោះសាសនាបានកំណត់សាក្សីត្រឹមតែបួននាក់ប៉ុណ្ណោះ ហើយមិនបានតម្រូវអ្វីក្រៅពីការសន្និដ្ឋានដែលមានទម្ងន់ (Ghalabat អាល់-zann) ឡើយ។ អ្នកដែលចូលរួមក្នុងក្រុមប្រឹក្សារបស់អាប៊ូ ហូហ្សៃល៍ អាប់ឌុលរ៉ះម៉ាន បាននិយាយថា ប្រាំនាក់គឺជាចំនួនអប្បបរមានៃតាវ៉ាធួរដោយគ្មានការស្ទាក់ស្ទើរ។ អ្នកខ្លះទៀតនិយាយថា ចំនួនអប្បបរមាគឺម្ភៃនាក់ ដោយយោងតាមព្រះបន្ទូលរបស់អល់ឡោះថា៖ «ប្រសិនបើក្នុងចំណោមអ្នកមានម្ភៃនាក់ដែលអត់ធ្មត់...»។ អ្នកខ្លះទៀតនិយាយថា សែសិបនាក់ ដោយយោងតាមព្រះបន្ទូលរបស់អល់ឡោះថា៖ «ឱព្យាការីអើយ! អល់ឡោះគ្រប់គ្រាន់សម្រាប់អ្នក និងអ្នកដែលដើរតាមអ្នកពីក្នុងចំណោមអ្នកមានជំនឿ» ហើយពួកគេមានចំនួនសែសិបនាក់។ មានការលើកឡើងថា ចំនួនអប្បបរមាគឺចិតសិបនាក់ ដោយយោងតាមព្រះបន្ទូលរបស់អល់ឡោះថា៖ «ហើយមូសាបានជ្រើសរើសមនុស្សចិតសិបនាក់ពីក្នុងចំណោមប្រជាជនរបស់គាត់សម្រាប់ពេលវេលាកំណត់របស់យើង»។ អ្នកខ្លះទៀតនិយាយថា បីរយដប់បីនាក់ ដែលជាចំនួនអ្នកចម្បាំងក្នុងសមរភូមិបាដរ៍ ដែលសាសនាបានស្ថិតស្ថេរ និងលេចត្រដែតឡើងតាមរយៈពួកគេ។ ទាំងនេះគឺជាចំនួនដែលអ្នកខ្លះយកមកគណនា។ យើងនិយាយថា បញ្ញាមិនបានបង្ហាញពីការកំណត់ចំនួនទាំងនេះទេ ហើយខម្ពីរទាំងនេះក៏មិនសមស្របនឹងគោលបំណងនេះដែរ។ ការសម្រេចសេចក្តីដោយការកំណត់ចំនួនគឺជារឿងមិនអាចទៅរួច។ ប្រសិនបើមានគេសួរថា តើអ្នកមិនដឹងពីចំនួនអប្បបរមាឬ? យើងឆ្លើយថា រឿងនេះទាក់ទងនឹងទម្លាប់សង្គម និងភស្តុតាងជុំវិញខ្លួន ដូច្នេះវាមិនមានការកំណត់ជាក់លាក់ទេ ហើយវាក៏ប្រែប្រួលទៅតាមស្ថានភាពរបស់អ្នករាយការណ៍ និងអ្វីដែលត្រូវបានរាយការណ៍។ ដូច្នេះ អ្នកមានបញ្ញាគ្រប់រូបត្រូវតែបោះបង់ចោលការកំណត់ចំនួននេះ ព្រោះទម្លាប់សង្គមមិនអាចកំណត់បាន។ ពិតមែនហើយ យើងចង្អុលបង្ហាញពីភាពស្មុគស្មាញនៃលក្ខខណ្ឌនៃការរាយការណ៍ថា៖ នៅពេលដែលចំនួនអ្នករាយការណ៍កើនឡើងដល់កម្រិតមួយដែលតាមទម្លាប់សង្គម មិនអាចទៅរួចដែលពួកគេនឹងព្រមព្រៀងគ្នាកុហកលើរឿងដែលពួកគេបានរាយការណ៍ ហើយដឹងច្បាស់ថាពួកគេមិនស្ថិតក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់អ្នកណាម្នាក់ ឬស្ថិតក្រោមអំណាចរបស់អ្នកណាម្នាក់ដើម្បីផលប្រយោជន៍ណាមួយឡើយ នោះយើងដឹងច្បាស់ថាវាជាការពិត។ រឿងនេះអាចកើតឡើងបានសូម្បីតែតាមរយៈសម្ដីរបស់បុគ្គលម្នាក់។ ជួនកាលវាមិនអាចកើតឡើងបានសូម្បីតែតាមរយៈសម្ដីរបស់កងទ័ពដ៏ធំមួយ ព្រោះមានការសង្ស័យថាពួកគេស្ថិតក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់អ្នកដឹកនាំណាមួយ។ ក្រុមរ៉ាហ្វ៊ីដហ៍ (Rafidah) មានទស្សនៈថា ចំណេះដឹងទទួលបានពីសម្ដីរបស់អ៊ីម៉ាមដែលគ្មានកំហុស (Ma'sum) ប៉ុន្តែវាមានភាពស្រពិចស្រពិលជាមួយអ្នករាយការណ៍ដែលជាព្យាការី។ ប្រសិនបើគាត់នៅម្នាក់ឯង ហើយត្រូវបានគេស្គាល់ច្បាស់ នោះគេនឹងដឹងដោយចាំបាច់ថាគាត់និយាយពិត។ រឿងនេះមិនអាចទៅរួចទេ ព្រោះពួកគេមិនបានដឹងពីភាពគ្មានកំហុសរបស់គាត់ដោយចាំបាច់ឡើយ ហើយវាក៏មិនមានឥទ្ធិពលលើភាពគ្មានកំហុសរបស់ព្យាការីទាំងឡាយដែរ។ តើគេដឹងពីភាពពិតរបស់ពួកគេដោយចាំបាច់យ៉ាងដូចម្តេច? ខណៈដែលអាលី (សូមអល់ឡោះប្រទានកិត្តិយសដល់គាត់) បានរាយការណ៍អំពីបញ្ហាជាច្រើនក្នុងសម័យកាលរបស់គាត់ ហើយពួកគេនៅតែមានទស្សនៈខុសគ្នាលើភាពពិតរបស់គាត់ ទោះបីជាគាត់ជាអ្នកដែលគ្មានកំហុសក្នុងទស្សនៈរបស់ពួកគេក៏ដោយ។

មើលអត្ថបទយោងជាភាសាអង់គ្លេស (English Reference)

الباب الثاني في العدد

ឌុយអាល់

52

#52

បន្ទប់ទី៣ នៅលើខ្សែអាត់សំឡេង (ទំព័រ 332)

អត្ថបទភាសាអារ៉ាប់ (Arabic Text)

الباب الثالث في شرائط التواتر قال علماء الأصول شرطه استواء الطرفين والواسطة والحديث المتواتر عن رسول الله ﷺ في عصر الصحابة ينبغي أن يتواتر عنهم في العصر الثاني فلو نقل الآحاد كونه متواترا لم يكف وهذا خطأ فإن خبر الواحد ليس له طرف وواسطة وكل من ينقل عنه قول وإن كان راويا فهو خبر في نفسه ولا بد من التواتر فيه فهذه أخبار لا بد من تواتر كل واحد منها والشرط الذي لا بد منه لتحصيل العلم أن يستند علم المخبرين إلى الحس والضرورة فأما ما علموه بالنظر كحدث العالم وغيره لا يعلم صدقهم فيه وإن بلغوا عدد التواتر فإن قال قائل ما سببه والعلوم عندكم كلها ضرورية فأي فرق بين الإدراك ببصيرة العقل وبين الإدراك بالبصر قلنا العرف فارق بينهما فإن العلم لا يحصل بحدث العالم بسبب الخبر بخلاف المحسوسات فلعل السبب فيه أن المعتقد لحدث العالم لم يميز نفسه عن العالم به وكل يظن أنه عالم وهو معتقد مخمن ولا قرينة تميزه وما من مخبر إلا ويتصور كونه معتقدا وهو يظن أنه عالم وعلى هذا شأن النظريات جميعا دون المحسوسات قال الأستاذ أبو اسحق الخبر ينقسم إلى متواتر ومستفيض وآحاد فالمستفيض ما اشتهر فيما بين أئمة الحديث وذلك يورث العلم كالتواتر وليس الأمر كذلك فإن المستفيض إذا لم يتواتر تصور فيه التواطؤ والغلط إذ العدل لا يستحيل منه الكذب

ការបកប្រែខ្មែរ

ជំពូកទីបី៖ ស្តីពីលក្ខខណ្ឌនៃតាវ៉ាធូ (Tawatur) អ្នកប្រាជ្ញផ្នែកឧសូល (Usul) បានមានប្រសាសន៍ថា លក្ខខណ្ឌរបស់វាគឺភាពស្មើគ្នារវាងភាគីទាំងពីរ (ដើមខ្សែ និងចុងខ្សែ) និងអ្នកកណ្តាល។ ហាឌីសតាវ៉ាធូដែលមកពីព្យាការី ﷺ ក្នុងសម័យកាលរបស់សហាបះ គឺចាំបាច់ត្រូវតែមានលក្ខណៈតាវ៉ាធូពីពួកគេបន្តមកដល់សម័យកាលទីពីរ។ ប្រសិនបើហាឌីសអាហាត (Ahad) ត្រូវបានគេរាយការណ៍ថាជាតាវ៉ាធូ នោះវាមិនគ្រប់គ្រាន់ឡើយ ហើយនេះគឺជាកំហុសមួយ ព្រោះថាដំណឹងអាហាតមិនមានភាគីដើម និងអ្នកកណ្តាលឡើយ។ អ្នកដែលរាយការណ៍ពីវា ទោះបីជាគាត់ជាអ្នករាយការណ៍ (រ៉ាវី) ក៏ដោយ ក៏វាជាដំណឹងមួយនៅក្នុងខ្លួនវា ហើយចាំបាច់ត្រូវតែមានលក្ខណៈតាវ៉ាធូនៅក្នុងនោះ។ ដូច្នេះ ទាំងនេះគឺជាដំណឹងដែលចាំបាច់ត្រូវតែមានលក្ខណៈតាវ៉ាធូសម្រាប់ដំណឹងនីមួយៗ។ លក្ខខណ្ឌដែលចាំបាច់ត្រូវតែមានដើម្បីទទួលបានចំណេះដឹង (ដែលប្រាកដប្រជា) គឺចំណេះដឹងរបស់អ្នករាយការណ៍ត្រូវតែផ្អែកលើការយល់ឃើញតាមរយៈវិញ្ញាណ (ការមើលឃើញ ឬការឮដោយផ្ទាល់) និងភាពចាំបាច់ (Darurah)។ ចំណែកអ្វីដែលពួកគេបានដឹងតាមរយៈការពិចារណា (Nazar) ដូចជាការកើតឡើងនៃពិភពលោក (Hadath អាល់-Alam) និងអ្វីៗផ្សេងទៀត នោះគេមិនអាចដឹងពីភាពត្រឹមត្រូវនៃដំណឹងរបស់ពួកគេបានឡើយ ទោះបីជាពួកគេមានចំនួនគ្រប់គ្រាន់តាមលក្ខខណ្ឌតាវ៉ាក៏ដោយ។ ប្រសិនបើមានអ្នកសួរថា តើអ្វីជាមូលហេតុនៃរឿងនេះ? ហើយចំណេះដឹងទាំងអស់នៅឯអ្នកគឺសុទ្ធតែជាចំណេះដឹងចាំបាច់ (Daruri) ដូច្នេះតើមានអ្វីខុសគ្នារវាងការយល់ដឹងដោយការពិចារណានៃបញ្ញា និងការយល់ដឹងដោយការមើលឃើញតាមរយៈភ្នែក? យើងឆ្លើយតបថា៖ ទំនៀមទម្លាប់ (អាល់-Urf) បានបែងចែករវាងរឿងទាំងពីរនេះ។ តាមពិតទៅ ចំណេះដឹងមិនអាចកើតឡើងតាមរយៈដំណឹងស្តីពីការកើតឡើងនៃពិភពលោកនោះទេ ខុសពីអ្វីដែលទទួលបានតាមរយៈវិញ្ញាណ។ ប្រហែលជាមូលហេតុនៅក្នុងរឿងនេះគឺថា អ្នកដែលជឿលើការកើតឡើងនៃពិភពលោក មិនបានបែងចែករវាងខ្លួនឯង និងអ្នកដែលដឹងអំពីវាឡើយ ហើយម្នាក់ៗគិតថាខ្លួនឯងជាអ្នកដឹង ខណៈដែលគាត់គ្រាន់តែជាអ្នកជឿតាមការស្មានប៉ុណ្ណោះ ហើយក៏គ្មានភស្តុតាងណាមួយដែលបែងចែកគាត់បានឡើយ។ គ្មានអ្នករាយការណ៍ណាម្នាក់ដែលមិនអាចស្រមៃបានថាគាត់ជាអ្នកជឿ ខណៈដែលគាត់គិតថាគាត់ជាអ្នកដឹងនោះទេ។ នេះគឺជាស្ថានភាពនៃទ្រឹស្តីទាំងអស់ (Nazariyat) មិនមែនជាអ្វីដែលទទួលបានតាមរយៈវិញ្ញាណនោះទេ។ លោកគ្រូ អាប់ប៊ូ អ៊ីស្ហាក (Abu Ishaq) បានមានប្រសាសន៍ថា ដំណឹងត្រូវបានបែងចែកជា៖ តាវ៉ាធូ (Tawatur), មូស្តាហ្វ៊ីឌ (Mustafid) និងអាហាត (Ahad)។ មូស្តាហ្វ៊ីឌ គឺជាដំណឹងដែលល្បីល្បាញក្នុងចំណោមអ្នកប្រាជ្ញហាឌីស ហើយវាផ្តល់នូវចំណេះដឹងដូចទៅនឹងតាវ៉ាធូដែរ។ ប៉ុន្តែរឿងនេះមិនមែនដូច្នោះឡើយ ព្រោះថា មូស្តាហ្វ៊ីឌ ប្រសិនបើមិនមានលក្ខណៈតាវ៉ាធូទេ នោះគេអាចស្រមៃបានថាវាអាចមានការឃុបឃិតគ្នា ឬការភាន់ច្រឡំ ព្រោះថាអ្នកដែលសុចរិត (Adl) ក៏មិនអាចចៀសផុតពីលទ្ធភាពនៃការកុហកបានដែរ។

មើលអត្ថបទយោងជាភាសាអង់គ្លេស (English Reference)

الباب الثالث في شرائط التواتر

ឌុយអាល់

53

#53

ជំពូកទី៤ ក្នុងការបែងចែកអក្សរ (ទំព័រ 334)

អត្ថបទភាសាអារ៉ាប់ (Arabic Text)

الباب الرابع في تقسيم الآحاد قال علماء الأصول الآحاد ينقسم إلى ما يعلم صدقه وإلى ما يعلم كذبه وإلى ما يتردد فيه أما ما يعلم صدقه ينقسم إلى ما يعلم بضرورة العقل كإخبار المخبر عن استحالة اجتماع المتضادين وإلى ما يعلم بنظر العقل كإخبار المخبر عن حدث العالم وإلى ما يعلم بالسمع كإخبار من قال رسول الله ﷺ هو صادق وإخبار الرسول ﵇ عن الصراط والجنة والنار قالوا ومن هذا القسم خبر الواحد إذا عمل بموجبه أهل الإجماع وأما ما يعلم كذبه فينقسم إلى هذه الأقسام وهو الإخبار عن عكس هذه الأمور وهذا وإن كان صحيحا فلا فائدة له في كتاب الأخبار فإن غرض الكتاب بيان ما يتلقى علمه من الخبر وهذه الأمور معلومة لا من الخبر وما ذكروه من انعقاد الإجماع على العمل وكونه دليلا على صدق خبر الواحد ليس كذلك فان قيل لا تجتمع الأمة على الضلالة قلنا ما اجتمعوا على صدقه بل اجتمعوا على العمل به فنقول العمل واجب ومستنده هذا الحديث المتردد بين الصدق والكذب والمختار في التقسيم ان يقال الخبر المعلوم صدقه على القطع ما استجمع شرائط التوتر وذلك لا ضابط له والمعلوم كذبه اقسام منها تحدي الرجل بالنبوة مع العجز عن اقامة المعجزة يدل على كذبه إذ لو كان رسولا لأيد وإن بمعجزة فإن تكليف الإتباع من دونه مما لا يطاق وهذا محال هذا إن قال انا نبيكم فأما اذا ادعى بانه يوحى اليه في نفسه فيما يؤمر به وينهى عنه فلا يعلم كذبه بذلك وكذلك اذا قال معجزتي ان الله تعالى ينطق هذا الحجر فنطق بتكديبه فيعلم كذبه إذ لو كان صادقا لما اظهره على هذا الوجه بخلاف ما لو قال معجزتي ان احي هذا الميت فأحياه فنطق بتكذيبه لانه ذو اختيار كسائر الخلق والاعجاز في احيائه ومما يعلم كذب المخبر فيه انفراد الرجل بالاخبار عن واقعة عظيمة تتوفر البواعث على نقلها وتواتر الخبر فيها كانفراد رجل واحد بالاخبار عن برزة الخليفة على هيئة خارقة للعادة على ملا من الناس في مفرق الطرق ومزدحم الخلق فيعلم كذبه إذ لو كان لتوفرت الدواعي على نقله ولإستحال كما انفراده به وسكوت الباقين عن نقله فإن قيل فلم اختلف الناس في النبي ﵇ انه دخل مكة صلحا او عنوة وقد كان في مزدحم الخلق وقد تمسكتم فيها بأخبار الآحاد قلنا تواتر كونه ﷺ شاكا في السلاح متهيئا لاسباب الحرب وانما الخلاف في جريان امان لهم وذلك مما يخفي فلا يبعد انفراده الآحاد به فإن قيل لم لم يتواتر قران رسول الله ص أو افراده في الحج وقد كان احرم على الملأ من الناس قلنا لأن الميز بين الأفراد والقران مما يخفى ولا يدركه إلا الخواص فلا يبعد استبهامه هو فإن قيل انشقاق القمر لم يتواتر قلنا أنكره الحليمي لذلك واعتذر القاضي بأنها كانت آية ليلة أظهرت في جنح الليل ولم يكن مع النبي ص إلا أشخاص معدودة في وقت استرسال ثوب الغفلة على الناس فلذلك لم يتواتر فإن قيل الإقامة من شعائر الإسلام فهلا تواتر الأفراد إذا كان واقعا قال القاضي اقطع بأن بلالا كان يثني ويفرد فلم يطرد الإفراد على التجرد دون التثنية فلذلك تعارضت الأخبار فإن قيل لم لم يتواتر التثنية والافراد جميعا قلنا لضعف اعتناء الناس به فانه كان يخفض الصوت بها نهارا والمختار في الجواب القطع بان الافراد كان متواترا في العصر الاول إلا ان النقلة اضربوا عن نقله استغناء بالاستفاضة والاجماع من حيث الفعل وحيث انقرض العصر احدث بعض التابعة التثنية ولم يبق ممن عاين عصر رسول الله ﷺ سوى الآحاد ولا يبعد ان يتواتر خبر عظيم ثم تنحبس الدواعي على ممر الايام وتندرس فقد تقررت هذه القاعدة واستمرت وعليه بنينا الرد على الروافض حيث ادعوا نصا من الرسول على امامة علي كرم الله وجهه فان الصحابة اشتوروا بعد وفاة الرسول ﵇ واضطربو وسلم فيمن ينصب له حتى اتفقوا على أبي بكر ﵁ ولم ينقل احد عن الرسول ﵊ النص ولو كان لتوفرت الدواعي على ابدائه ونقله وكذلك اليهود إذ نقلوا عن موسى ﵇ انه خاتم النبيين قيل لهم تحدى رسول الله ﷺ على اليهود وكانوا ينازعونه في بعثه ولم ينقل احد من احبارهم ذلك ولو كان لتوفرت الدواعي على نقله وايضا فلا يمكنهم انكار معجزة عيسى ﵇ من احياء الموتى وغيره ولو صدقوا لما ظهرت المعجزة بعد وأما المتردد فيه فجملة اخبار الآحاد وكل ما لم يستجمع شرط التواتر وأمكن وقوعه ومن هذا القسم انفراد رجل واحد ينقل حالة لرجل عظيم اذا تخيلنا استناد سكوت الباقين إلى سياسة واياله عنه ذي اياله إن هذا تمام الكلام في هذا القسم والله اعلم

ការបកប្រែខ្មែរ

ជំពូកទីបួន៖ ការបែងចែកប្រភេទនៃដំណឹងអាហាដ (អាល់-Ahad) អ្នកប្រាជ្ញផ្នែកឧសូល (Usul) បានមានប្រសាសន៍ថា ដំណឹងអាហាដ (ដំណឹងដែលរាយការណ៍ដោយបុគ្គលម្នាក់ ឬក្រុមតូចមួយដែលមិនដល់កម្រិតតាវ៉ាធួរ) ត្រូវបានបែងចែកជាបីប្រភេទ៖ ដំណឹងដែលដឹងច្បាស់ថាពិត, ដំណឹងដែលដឹងច្បាស់ថាភូតកុហក, និងដំណឹងដែលនៅស្រពិចស្រពិល (មិនអាចកំណត់បានថាពិត ឬភូតកុហក)។ ចំពោះដំណឹងដែលដឹងច្បាស់ថាពិត គឺបែងចែកជា៖ ១. អ្វីដែលដឹងតាមរយៈហេតុផលចាំបាច់ (Daruri)៖ ដូចជាការរាយការណ៍អំពីភាពមិនអាចទៅរួចនៃការជួបជុំគ្នានៃរឿងផ្ទុយពីរ។ ២. អ្វីដែលដឹងតាមរយៈការពិចារណាដោយបញ្ញា (Nazari)៖ ដូចជាការរាយការណ៍អំពីការកកើតនៃសកលលោក។ ៣. អ្វីដែលដឹងតាមរយៈការស្តាប់ (Sam’i)៖ ដូចជាការរាយការណ៍ពីអ្នកដែលបញ្ជាក់ថា រ៉សូលរបស់អល់ឡោះ ﷺ គឺជាអ្នកពិតត្រង់។ ក៏ដូចជាការរាយការណ៍របស់រ៉សូល ﷺ អំពីស្ពានស៊ីរ៉ត (Sirat), ឋានសួគ៌ និងឋាននរក។ អ្នកប្រាជ្ញបានចាត់ទុកថា ដំណឹងអាហាដដែលត្រូវបានអ្នកប្រាជ្ញឯកភាពគ្នា (Ijma’) យកទៅអនុវត្ត ក៏ស្ថិតក្នុងប្រភេទនេះដែរ។ ចំណែកដំណឹងដែលដឹងច្បាស់ថាភូតកុហក គឺបែងចែកទៅតាមប្រភេទខាងលើដែរ ប៉ុន្តែជាការរាយការណ៍ផ្ទុយពីការពិត។ ទោះបីជាការបែងចែកនេះត្រឹមត្រូវតាមគោលការណ៍ក៏ដោយ ក៏វាមិនមានប្រយោជន៍ក្នុងសៀវភៅស្តីពីដំណឹង (ហាឌីស) នេះឡើយ ព្រោះគោលបំណងនៃសៀវភៅនេះគឺដើម្បីបញ្ជាក់ពីអ្វីដែលទទួលបានចំណេះដឹងតាមរយៈដំណឹង (Khabar) ខណៈដែលរឿងរ៉ាវទាំងនេះត្រូវបានដឹងដោយមិនចាំបាច់ពឹងផ្អែកលើដំណឹងនោះទេ។ ចំពោះអ្វីដែលពួកគេលើកឡើងថា ការឯកភាពគ្នា (Ijma’) លើការអនុវត្តតាមដំណឹងអាហាដ គឺជាភស្តុតាងបញ្ជាក់ពីភាពពិតនៃដំណឹងនោះ គឺមិនត្រឹមត្រូវឡើយ។ ប្រសិនបើមានគេសួរថា៖ «តើប្រជាជាតិឥស្លាមអាចឯកភាពគ្នាលើភាពវង្វេងដែរឬ?» យើងឆ្លើយថា៖ «ពួកគេមិនបានឯកភាពគ្នាលើភាពពិតនៃដំណឹងនោះទេ ប៉ុន្តែពួកគេឯកភាពគ្នាលើការអនុវត្តតាមវា»។ ដូច្នេះ យើងនិយាយថា ការអនុវត្តគឺចាំបាច់ ហើយមូលដ្ឋានរបស់វាគឺផ្អែកលើដំណឹងដែលនៅស្រពិចស្រពិលរវាងពិត និងភូតកុហក។ ជម្រើសដែលត្រឹមត្រូវបំផុតក្នុងការបែងចែកគឺ៖ ដំណឹងដែលដឹងច្បាស់ថាពិត គឺដំណឹងដែលគ្រប់លក្ខខណ្ឌនៃតាវ៉ាធួរ (Tawatur) ដែលមិនមានក្បួនកំណត់ជាក់លាក់។ ចំណែកដំណឹងដែលដឹងច្បាស់ថាភូតកុហកមានច្រើនប្រភេទ ក្នុងនោះរួមមាន៖ ការដែលបុគ្គលម្នាក់អះអាងថាខ្លួនជាព្យាការី ប៉ុន្តែមិនអាចបង្ហាញអព្ភូតហេតុ (Mu’jizah) បាន។ នេះបង្ហាញថាគាត់ភូតកុហក ព្រោះប្រសិនបើគាត់ជាព្យាការីពិតមែន អល់ឡោះនឹងគាំទ្រគាត់ដោយអព្ភូតហេតុ។ ចំពោះការអះអាងថាខ្លួនទទួលបានវ៉ាហ៊ី (Wahyu) ក្នុងរឿងផ្ទាល់ខ្លួន ឬការអះអាងថាអល់ឡោះធ្វើឱ្យថ្មនិយាយដើម្បីបញ្ជាក់ពីភាពពិតរបស់គាត់ ប៉ុន្តែថ្មនោះបែរជានិយាយបដិសេធគាត់វិញ នោះគេដឹងច្បាស់ថាគាត់ភូតកុហក។ នេះខុសពីករណីដែលគាត់និយាយថា «អព្ភូតហេតុរបស់ខ្ញុំគឺការធ្វើឱ្យអ្នកស្លាប់នេះរស់ឡើងវិញ» ហើយអ្នកស្លាប់នោះនិយាយបដិសេធគាត់ ព្រោះអ្នកស្លាប់មានសិទ្ធិជ្រើសរើសដូចមនុស្សទូទៅ។ ក្នុងចំណោមអ្វីដែលដឹងថាជាដំណឹងភូតកុហក គឺការដែលបុគ្គលម្នាក់ឯកោក្នុងការរាយការណ៍អំពីព្រឹត្តិការណ៍ដ៏ធំមួយ ដែលមានកត្តាជំរុញឱ្យមនុស្សគ្រប់គ្នាត្រូវតែរាយការណ៍ និងមានការតាវ៉ាធួរ (ការរាយការណ៍តៗគ្នាជាច្រើន)។ ឧទាហរណ៍៖ បុគ្គលម្នាក់អះអាងតែម្នាក់ឯងថាបានឃើញមេដឹកនាំម្នាក់ធ្វើរឿងអស្ចារ្យខុសពីធម្មតានៅកណ្តាលទីប្រជុំជនដែលមានមនុស្សកកកុញ។ នេះដឹងច្បាស់ថាគាត់ភូតកុហក ព្រោះប្រសិនបើរឿងនោះពិត មនុស្សគ្រប់គ្នានឹងរាយការណ៍រឿងនេះ ហើយវាមិនអាចទៅរួចទេដែលមនុស្សម្នាក់ឃើញតែម្នាក់ឯង ខណៈអ្នកដទៃទៀតស្ងៀមស្ងាត់។ ប្រសិនបើមានគេសួរថា៖ «ហេតុអ្វីបានជាមនុស្សខ្វែងគំនិតគ្នាថា រ៉សូល ﷺ បានចូលទៅក្នុងទីក្រុងម៉ាក្កាហ៍ដោយសន្តិវិធី ឬដោយការវាយលុក ខណៈដែលវាជាកន្លែងដែលមានមនុស្សកកកុញ ហើយអ្នកបានយកដំណឹងអាហាដមកធ្វើជាភស្តុតាង?» យើងឆ្លើយថា៖ ការដែលរ៉សូល ﷺ ត្រៀមអាវុធ និងរៀបចំកងទ័ពគឺជារឿងតាវ៉ាធួរ (ដឹងគ្រប់គ្នា)។ ការខ្វែងគំនិតគ្នាគឺស្ថិតនៅលើរឿងការផ្តល់សន្តិសុខដល់ពួកគេ ដែលជារឿងលាក់កំបាំង ដូច្នេះមិនមែនជារឿងចម្លែកទេដែលដំណឹងអាហាដរាយការណ៍រឿងនេះ។ ប្រសិនបើមានគេសួរថា៖ «ហេតុអ្វីបានជាការធ្វើហជ្ជបែបគីរ៉ន (Qiran) ឬអ៊ីហ្វ្រត (Ifrad) របស់រ៉សូល ﷺ មិនមានការតាវ៉ាធួរ ខណៈដែលគាត់បានគ្រងឈុតអ៊ីហ្រាមនៅចំពោះមុខមនុស្សម្នា?» យើងឆ្លើយថា៖ ព្រោះភាពខុសគ្នារវាងការធ្វើហជ្ជបែបអ៊ីហ្វ្រត និងគីរ៉ន ជារឿងលាក់កំបាំង ដែលមានតែអ្នកជំនាញពិសេសប៉ុណ្ណោះដែលដឹង។ ប្រសិនបើមានគេសួរថា៖ «ហេតុអ្វីបានជាការបំបែកព្រះចន្ទមិនមានការតាវ៉ាធួរ?» យើងឆ្លើយថា៖ លោកអាល់ហាលីមី បានបដិសេធរឿងនេះដោយសារហេតុផលខាងលើ ហើយលោកកូឌី (Qadi) បានពន្យល់ថា វាជាសញ្ញាដែលកើតឡើងនៅពេលយប់ជ្រៅ ហើយនៅជាមួយរ៉សូល ﷺ មានមនុស្សតែមួយចំនួនតូចប៉ុណ្ណោះក្នុងពេលដែលមនុស្សភាគច្រើនកំពុងដេកលក់ ដូច្នេះហើយទើបវាមិនមានការតាវ៉ាធួរ។ ប្រសិនបើមានគេសួរថា៖ «ការអានអាហ្សង់ (Iqamah) គឺជាសញ្ញានៃឥស្លាម ហេតុអ្វីបានជាការអានបែបពីរដង ឬម្តងមិនមានការតាវ៉ាធួរ?» លោកកូឌីបានមានប្រសាសន៍ថា៖ «ខ្ញុំសូមបញ្ជាក់ថា ប៊ីឡាល (Bilal) បានអានទាំងពីរដង និងម្តង ដូច្នេះវាមិនមានការកំណត់ថាម្តង ឬពីរដងឡើយ ទើបដំណឹងទាំងនោះមានភាពផ្ទុយគ្នា»។ ជម្រើសដែលត្រឹមត្រូវបំផុតក្នុងចម្លើយគឺ៖ ការអានបែបម្តងគឺមានការតាវ៉ាធួរក្នុងសម័យដំបូង ប៉ុន្តែអ្នករាយការណ៍បានបោះបង់ចោលការរាយការណ៍នោះ ដោយសារតែការអនុវត្តជាក់ស្តែងមានភាពល្បីល្បាញរួចទៅហើយ។ លុះដល់សម័យកាលក្រោយមកទៀត អ្នកខ្លះបានបង្កើតការអានបែបពីរដង ហើយមិនមានអ្នកដែលឃើញសម័យរ៉សូល ﷺ នៅសល់ច្រើនឡើយ។ មិនមែនជារឿងចម្លែកទេដែលដំណឹងដ៏ធំមួយមានការតាវ៉ាធួរ ប៉ុន្តែយូរៗទៅកត្តាជំរុញឱ្យរាយការណ៍ក៏បាត់បង់ទៅតាមពេលវេលា។ នេះគឺជាគោលការណ៍ដែលយើងបានបង្កើតឡើង ដើម្បីឆ្លើយតបទៅនឹងក្រុមរ៉ាវ៉ាហ្វិឌ (Rawafid) ដែលអះអាងថាមានការតែងតាំងពី រ៉សូល ﷺ លើការដឹកនាំរបស់អាលី (អាលី)។ ព្រោះថា សហាបះ (Sahabah) បានពិភាក្សាគ្នាបន្ទាប់ពីការសោយទិវង្គតរបស់រ៉សូល ﷺ ហើយពួកគេបានឯកភាពគ្នាលើ អ៊ូប៊ូ បាករ (អាប៊ូ ប៉ាកកើ) ដោយគ្មាននរណាម្នាក់រាយការណ៍ពីការតែងតាំងនោះឡើយ។ ប្រសិនបើមានការតែងតាំងពិតមែន នោះនឹងមានកត្តាជំរុញឱ្យគេរាយការណ៍រឿងនេះយ៉ាងច្រើន។ ចំពោះដំណឹងដែលនៅស្រពិចស្រពិល (មិនអាចកំណត់បាន) គឺរាល់ដំណឹងអាហាដទាំងអស់ដែលមិនគ្រប់លក្ខខណ្ឌនៃតាវ៉ាធួរ ហើយអាចទៅរួចក្នុងការកើតឡើង។ ក្នុងចំណោមប្រភេទនេះគឺ ការដែលបុគ្គលម្នាក់ឯកោក្នុងការរាយការណ៍អំពីស្ថានភាពរបស់បុគ្គលដ៏អស្ចារ្យម្នាក់ ប្រសិនបើយើងស្រមៃថាការស្ងៀមស្ងាត់របស់អ្នកដទៃគឺផ្អែកលើគោលនយោបាយ ឬការភ័យខ្លាច។ នេះគឺជាទីបញ្ចប់នៃអត្ថបទក្នុងផ្នែកនេះ។ អល់ឡោះជាអ្នកដឹងច្បាស់បំផុត។

មើលអត្ថបទយោងជាភាសាអង់គ្លេស (English Reference)

الباب الرابع في تقسيم الآحاد

ឌុយអាល់

54

#54

មាត្រា ២ ក្នុងការប្រាប់ពីថ្ងៃអាទិត្យ (ទំព័រ ៣៤១)

អត្ថបទភាសាអារ៉ាប់ (Arabic Text)

القسم الثاني في إخبار الآحاد

ការបកប្រែខ្មែរ

ផ្នែកទីពីរ៖ ទាក់ទងនឹងដំណឹងអាហាដ (ដំណឹងដែលរាយការណ៍ដោយបុគ្គលម្នាក់ ឬក្រុមតូចមួយ)។

មើលអត្ថបទយោងជាភាសាអង់គ្លេស (English Reference)

القسم الثاني في إخبار الآحاد

ឌុយអាល់

55

#55

បន្ទប់ទី១ គឺការបង្ហាញថាអ្នកស៊ើបអង្កេតម្នាក់មានប្រសិទ្ធភាពក្នុងការធ្វើការ (ទំព័រ 341)

អត្ថបទភាសាអារ៉ាប់ (Arabic Text)

القسم الثاني في إخبار الآحاد وفيه خمسة ابواب الباب الأول في اثبات كون المخبر الواحد مفيدا للعمل وذهب بعض المحدثين إلى انه يفيد العلم وهذا محال إذ لا يجب صدقه عقلا ولا نقلا واذا جاز كذبه فلا علم بالصدق وكيف وما من شخص إلا ويتصور ان يرجع عما ينقله وقد عهد مثله وبعد فلو تعارض نقل عدلين فليت شعري يجعل العلم بهما على التناقض او بأحدهما ولا تمييز ولا ترجيح فإن قيل لو لم يوجب العلم لما اوجب العمل قلنا عن هذا صار الروافض إلى انه لا يعمل بأخبار الآحاد ونحن نبطل الان مذهبهم فنقول ان أحلتم وقوعه وزعمتم انه لا يتصور فوجه تصوره ان يقول السيد لغلامه اعمل بما ينتهي اليك من امري على لسان الآحاد وان احالوا لاستقباح او لاستصلاح فنحن لا نساعدهم في ذلك ثم قلب كل خيال يبدونه في اثبات القبح ونقيض الصلاح ممكن عليهم وان تلقوا منعه من السمع فلا بد من نقله قالوا ودليله قوله تعالى إن بعض الظن إثم قلنا خصص البعض وليس هذا منه ودليله بناء القاضي قضاءه على ظن صدق الشهود بالإجماع فإن قيل لا نعلم وجوب العمل به بضرورة العقل ولا يدل عليه دليل فلا يعمل به قلنا دليله امران قاطعان أحدهما علمنا بأن رسول الله ﷺ يبعث ولاته ورسله إلى البلاد ويفرقهم في الأقطار وهم آحاد وكان يضم اليهم الصحائف ويأمر بإتباعه الحاضر والبادي ولو توقفوا إلى التواتر لحزت رقابهم المسلك الثاني علمنا بان الصحابة ﵃ اجمعين ان ارتبكوا إلا في واقعة فنقل اليهم الصديق ﵁ قولا عن رسول الله ﷺ على انفراده اتبعوه وقولهم انه لا يورث العلم يبطل بالشهادة والله أعلم

ការបកប្រែខ្មែរ

ផ្នែកទីពីរ៖ ស្តីពីដំណឹងអាហាដ (ដំណឹងដែលរាយការណ៍ដោយបុគ្គលម្នាក់) ក្នុងផ្នែកនេះមានប្រាំជំពូក៖ ជំពូកទីមួយ៖ ស្តីពីការបញ្ជាក់ថាដំណឹងដែលរាយការណ៍ដោយបុគ្គលម្នាក់ (ខបារុលអាហាដ) គឺជាមូលដ្ឋានសម្រាប់អនុវត្តការងារ (អាមាល់)។ អ្នកប្រាជ្ញហាឌីសមួយចំនួនយល់ឃើញថា ដំណឹងនេះផ្តល់នូវចំណេះដឹងដ៏ច្បាស់លាស់ (អ៊ិលម៍) ប៉ុន្តែទស្សនៈនេះមិនអាចទៅរួចឡើយ ព្រោះថាភាពត្រឹមត្រូវនៃដំណឹងនោះមិនត្រូវបានធានាទាំងតាមតក្កវិជ្ជា និងទាំងតាមបទបញ្ញត្តិសាសនាឡើយ។ នៅពេលដែលលទ្ធភាពនៃការកុហកអាចកើតមាន នោះចំណេះដឹងដ៏ច្បាស់លាស់អំពីភាពត្រឹមត្រូវក៏មិនអាចកើតឡើងបានដែរ។ ម្យ៉ាងទៀត តើវាទៅរួចយ៉ាងដូចម្តេច? ខណៈដែលមនុស្សគ្រប់រូបអាចនឹងផ្លាស់ប្តូរការរាយការណ៍របស់ខ្លួន ហើយរឿងបែបនេះធ្លាប់បានកើតឡើងរួចមកហើយ។ លើសពីនេះ ប្រសិនបើការរាយការណ៍របស់បុគ្គលស្មោះត្រង់ពីរនាក់មានភាពផ្ទុយគ្នា តើគេអាចចាត់ទុកថាវាជាចំណេះដឹងដ៏ច្បាស់លាស់ទាំងពីរបានដោយរបៀបណា? តើវាជាភាពផ្ទុយគ្នា ឬគេត្រូវជ្រើសរើសយកតែម្នាក់ក្នុងចំណោមពួកគេ? ខណៈដែលមិនមានលក្ខណៈវិនិច្ឆ័យណាមួយសម្រាប់បែងចែក ឬផ្តល់អាទិភាពដល់អ្នកណាម្នាក់ឡើយ។ ប្រសិនបើមានគេសួរថា៖ «ប្រសិនបើដំណឹងនោះមិនផ្តល់នូវចំណេះដឹងដ៏ច្បាស់លាស់ តើហេតុអ្វីបានជាវាចាំបាច់ត្រូវអនុវត្តការងារតាមនោះ?» យើងសូមឆ្លើយតបថា៖ ក្រុមរ៉ាវ៉ាហ្វិឌ (Rawafid) បានយកចំណុចនេះទៅអះអាងថា មិនចាំបាច់អនុវត្តការងារតាមដំណឹងអាហាដនោះទេ។ យើងសូមច្រានចោលមតិរបស់ពួកគេដោយបញ្ជាក់ថា៖ ប្រសិនបើអ្នកយល់ថាការអនុវត្តតាមដំណឹងនេះជារឿងមិនអាចទៅរួច ឬមិនអាចស្រមៃដល់បាន នោះវិធីដែលវាអាចទៅរួចគឺ៖ នៅពេលដែលមេដឹកនាំបញ្ជាទៅកាន់អ្នកបម្រើរបស់ខ្លួនថា «ចូរអនុវត្តតាមអ្វីដែលបានមកដល់អ្នកពីបញ្ជារបស់ខ្ញុំ តាមរយៈការរាយការណ៍របស់បុគ្គលម្នាក់ៗ»។ ប្រសិនបើពួកគេបដិសេធដោយលើកហេតុផលថាវាជារឿងមិនសមរម្យ ឬមិនមានផលប្រយោជន៍ យើងមិនយល់ស្របជាមួយពួកគេឡើយ។ លើសពីនេះ រាល់ការសង្ស័យដែលពួកគេលើកឡើងដើម្បីបញ្ជាក់ពីភាពមិនសមរម្យ ឬការបដិសេធផលប្រយោជន៍ គឺអាចត្រូវបានគេបង្វែរមកវាយបកលើពួកគេវិញបាន។ ហើយប្រសិនបើពួកគេលើកយកភស្តុតាងពីគម្ពីរ (សាំអ៊ិ) មកបដិសេធ នោះពួកគេចាំបាច់ត្រូវមានភស្តុតាងបញ្ជាក់។ ពួកគេបានលើកឡើងថា ភស្តុតាងគឺព្រះបន្ទូលរបស់អល់ឡោះដែលថា៖ «ការសង្ស័យខ្លះគឺជាអំពើបាប»។ យើងឆ្លើយតបថា៖ ព្រះអង្គបានបញ្ជាក់ថា «ខ្លះ» (មិនមែនទាំងអស់ទេ) ហើយករណីនេះមិនស្ថិតនៅក្នុងចំណោមការសង្ស័យដែលជាបាបនោះទេ។ ភស្តុតាងមួយទៀតគឺ ការដែលចៅក្រមសម្រេចក្តីដោយផ្អែកលើការសង្ស័យថា សាក្សីនិយាយពិត នេះគឺជាការឯកភាពគ្នា (អ៊ីជិម៉ា)។ ប្រសិនបើមានគេសួរថា៖ «យើងមិនដឹងថាការអនុវត្តតាមដំណឹងនេះជាកាតព្វកិច្ចតាមរយៈតក្កវិជ្ជាឡើយ ហើយក៏មិនមានភស្តុតាងណាមួយបញ្ជាក់ពីវាដែរ ដូច្នេះវាមិនគួរត្រូវបានអនុវត្តឡើយ»។ យើងសូមឆ្លើយតបថា៖ ភស្តុតាងរបស់វាមានពីរចំណុចដែលមិនអាចប្រកែកបាន៖ ទីមួយ៖ យើងដឹងច្បាស់ថា ព្យាការីមហាំម៉ាត់ (ស.ល.ម) តែងតែបញ្ជូនអភិបាល និងបេសកជនរបស់លោកទៅកាន់តំបន់នានា ហើយបំបែកពួកគេទៅកាន់ដែនដីផ្សេងៗ ដែលពួកគេសុទ្ធតែជាបុគ្គលម្នាក់ៗ (អាហាដ)។ លោកបានប្រគល់លិខិតទៅជាមួយពួកគេ ហើយបញ្ជាឱ្យអ្នកដែលនៅទីនោះ និងអ្នកដែលនៅឆ្ងាយអនុវត្តតាម។ ប្រសិនបើពួកគេរង់ចាំរហូតដល់មានការរាយការណ៍ជាបន្តបន្ទាប់ (តាវ៉ាធួរ) នោះក្បាលរបស់ពួកគេប្រហែលជាត្រូវគេកាត់ចោលបាត់ទៅហើយ (ដោយសារភាពយឺតយ៉ាវក្នុងការអនុវត្តបញ្ជា)។ ទីពីរ៖ យើងដឹងច្បាស់ថា សហការីរបស់ព្យាការី (សូមអល់ឡោះពេញចិត្តចំពោះពួកគេទាំងអស់គ្នា) មិនដែលស្ទាក់ស្ទើរឡើយ លើកលែងតែក្នុងករណីខ្លះប៉ុណ្ណោះ។ នៅពេលដែលលោកអាប៊ូ បាករ (សូមអល់ឡោះពេញចិត្តចំពោះលោក) បានរាយការណ៍ពីពាក្យសម្តីរបស់ព្យាការី (ស.ល.ម) តែម្នាក់ឯង ពួកគេទាំងអស់គ្នាក៏បានអនុវត្តតាម។ ចំណែកការលើកឡើងរបស់ពួកគេថា ដំណឹងអាហាដមិនផ្តល់នូវចំណេះដឹងដ៏ច្បាស់លាស់ គឺត្រូវបានច្រានចោលដោយការធ្វើសាក្សី (ក្នុងតុលាការ)។ អល់ឡោះគឺជាអ្នកដែលដឹងច្បាស់បំផុត។

មើលអត្ថបទយោងជាភាសាអង់គ្លេស (English Reference)

الباب الاول في اثبات كون المخبر الواحد مفيدا للعمل

ឌុយអាល់

56

#56

ទំព័រទី២ ក្នុងលេខរៀងរបស់គេ (ទំព័រ 344)

អត្ថបទភាសាអារ៉ាប់ (Arabic Text)

الباب الثاني في عددهم وصفتهم ذهب الجبائي إلى انه لا يعمل إلا بما ينقله رجلان ثم شرط عند تكرر العصر ان يحتمل قول كل رجل رجلان هكذا إلى حيث ينتهي وهذا استئصال لهذه القاعدة إذ لا يستقيم على هذا المذاق حديث في عصرنا ومعتمدنا نقل الصحابة واكتفاؤهم بالواحد وقد نقل ابو بكر الصديق ﵁ قوله ﵇ نحن معاشر الانبياء لا نورث فتركوا قسمة تركته فإن قيل نقل عن ابي موسى الاشعري انه قرع باب عمر فلم بفتح فانصرف فأمر عمر ﵁ حتى اتي به فقال ما الذي حملك على الانصراف فقال قال رسول الله ﷺ الاستئذان ثلاثة فان أجبت وإلا فانصرف فقال من بشهد لك قلنا اتهمه عمر ونحن اذا اتهمنا الراوي لقرينه فلا نقبله فإن قيل قال علي كرم الله وجهه في رواية معقل بن يسار كيف نقبل قول اعرابي بوال على عقبيه قلنا لعله لتهمه فيه إذ ليس فيه انه رده لانفراده وقد اشار إلى السبب في كلامه فإن قيل روي ان عليا ﵁ كان يحلف الراوي علنا فحلفوا انتم واقبلوا قلنا كان يحلفه عند التهمة وكان لا يحلف اعيان الصحابة ﵃ فان قاسوا الرواية على الشهادة فاخبار الآحاد لا تنفي قياسا كما لا تثبت قياسا ثم في الشهادة تقييدات بدليل اعتبار الذكورة والحرية ورده فيما ينتفع به الشاهد او ولده بخلاف الرواية مسالة ١ الاسلام والعقل شرط بالإجماع في الراوي وظهور الفسق قادح والانوثة والرق غير قادح وفي ترجيح قول الرجل على قول المرأة كلام واما الصبي فان كان عدما لا تقبل روايته كالبالغ الفاسق واما الصبي المراهق المتثبت في كلامه اذا روى قال قائلون يقبل والمختار رده واليه ذهب القاضي واستدل برد رواية الفاسق وليس من ضرورة الفسق الكذب ولكن يستدل به على قلة مبالاته فيقال ربما يخبر عن الكذب أيضا والصبي وإن لم يكن به عرامة فيعلم انه لا يأثم بالكذب فلا وازع له من جهة الدين فرد روايته أولى والمسلك المختار عندنا منهج الصحابة وسيرتهم على طول دهورهم لم يراجعوا صبيا والعبادلة بصبون صلى في عهد رسول الله ﷺ وبعد وفاته وكذلك من عصرهم إلى زماننا لا عهد لشيخ ينقل عن صبي حديثا ولو كان مقبولا لما عطلت روايتهم وهم شطر الخليقة كما لم يعطل النسوة والعبيد قال القاضي فأنا لا أقطع برد الصحابة رواية الصبيان ونحن نقطع به لما ذكرناه مسالة ٢ المستور لا تقبل روايته خلافا لبعض الناس وقد استدلوا بأن الصحابة كانوا يقبلون الاحاديث ممن يرويها من غير بحث عن حالته والمتبع سيرة الصحابة وينضم اليه وجوب احسان الظن بالمسلم وظاهر المسلم العدالة قلنا نقل الينا من الصحابة ﵃ انهم كانوا يردون رواية الغرباء والمجهولين من الاعراب ونعلم انهم ما ردوا لجهلهم بنسبهم او مسكنهم او مسقط رأسهم وانما ذلك لجهلهم بعدالتهم وما ذكروه من ان الغالب العدالة قلنا الرجوع في الغالب إلى الواقع في العادة والفسق اغلب على الخليقة والكذب اكثر ما يسمع ويكفي المستور في احسان الظن به ان يستوي في حقه العدالة والفسق وظهور الفسق انما قدح لانخرام الثقة وعليه التعويل في الاحاديث والفسق محتمل وخفاؤه عنا لا يحقق الثقة اصلا مسألة ٣ قال القاضي كل صورة من هذه الصور إذ دل عليها دليل قاطع على قبول الخبرية قبلت وإذا لم يدل عليه قاطع ولا على رده أيضا قطعت برده لعدم القاطع على قبوله والمختار انه ان لم يدل قاطع على الرد ولا على القبول نتردد ولا نجعل عدم القطع بالقبول سبب القطع بالرد إذ القاطع بالقبول اجماع الصحابة والصحابة كانوا يختلفون في قبول الأحاديث والرواة كانوا لا يعترضون على القائلين ولا ينسبونهم إلى ترك القطع والله اعلم

ការបកប្រែខ្មែរ

ជំពូកទីពីរ៖ ស្តីពីចំនួន និងលក្ខណៈសម្បត្តិរបស់អ្នករាយការណ៍ហាឌីស អាល់-ជូបាអ៊ី (អាល់-Jubba'i) មានទស្សនៈថា ហាឌីសមិនអាចយកជាការបានឡើយ ប្រសិនបើមិនត្រូវបានរាយការណ៍ដោយមនុស្សពីរនាក់។ បន្ទាប់មក លោកបានដាក់លក្ខខណ្ឌថា នៅពេលដែលជំនាន់ក្រោយៗមកទៀតរាយការណ៍បន្ត គឺត្រូវតែមានមនុស្សពីរនាក់រាយការណ៍បន្តពីពីរនាក់ទៀត រហូតដល់ចប់ខ្សែសង្វាក់។ ទស្សនៈនេះគឺជាការលុបបំបាត់ច្បាប់នៃការរាយការណ៍ទាំងស្រុង ព្រោះវាមិនអាចអនុវត្តបានក្នុងសម័យកាលរបស់យើងឡើយ។ គោលការណ៍ដែលយើងប្រកាន់យកគឺ ការរាយការណ៍របស់ក្រុមសហាបះ (Sahabah) ដែលពួកគេបានទទួលយកការរាយការណ៍ពីមនុស្សតែម្នាក់។ ជាក់ស្តែង អប៊ូ បាករ ស៊ីឌីក (សូមអល់ឡោះមេត្តាដល់លោក) បានរាយការណ៍ពីពាក្យសម្តីរបស់រ៉សូល (សូមអល់ឡោះប្រទានពរ និងសន្តិភាពដល់លោក) ដែលថា៖ «ពួកយើងជាក្រុមព្យាការី មិនទុកមរតកឱ្យអ្នកណាឡើយ» ហើយពួកគេក៏បានឈប់បែងចែកទ្រព្យសម្បត្តិរបស់លោក។ ប្រសិនបើមានគេសួរថា៖ មានការរាយការណ៍ថា អប៊ូ មូសា អាល់-អាស្ហអារី បានគោះទ្វារផ្ទះរបស់អ៊ូម្មាន់ (សូមអល់ឡោះមេត្តាដល់លោក) ប៉ុន្តែមិនត្រូវបានបើកទ្វារឱ្យចូល ទើបលោកត្រឡប់ទៅវិញ។ ក្រោយមក អ៊ូម្មាន់ បានបញ្ជាឱ្យហៅលោកមកវិញ ហើយសួរថាហេតុអ្វីបានជាលោកត្រឡប់ទៅវិញ? លោកឆ្លើយថា រ៉សូល (សូមអល់ឡោះប្រទានពរ និងសន្តិភាពដល់លោក) បានមានប្រសាសន៍ថា៖ «ការសុំអនុញ្ញាតចូលផ្ទះគឺត្រូវធ្វើបីដង បើគេឆ្លើយតបសឹមចូល បើមិនឆ្លើយទេ ត្រូវត្រឡប់ទៅវិញ»។ អ៊ូម្មាន់ បានសួរថា៖ «តើមានអ្នកណាជាសាក្សីឱ្យអ្នក?»។ យើងឆ្លើយតបថា៖ អ៊ូម្មាន់ មានការសង្ស័យលើអ្នករាយការណ៍ ហើយនៅពេលដែលយើងមានការសង្ស័យលើអ្នករាយការណ៍ដោយសារហេតុផលណាមួយ យើងនឹងមិនទទួលយកការរាយការណ៍នោះទេ។ ប្រសិនបើមានគេសួរថា៖ អាលី (សូមអល់ឡោះផ្តល់កិត្តិយសដល់លោក) បានមានប្រសាសន៍អំពីការរាយការណ៍របស់ ម៉ាក់អល់ ប៊ីន យ៉ាសារ ថា៖ «តើយើងអាចទទួលយកពាក្យសម្តីរបស់ជនជាតិអារ៉ាប់ពនេចរម្នាក់ដែលនោមដាក់កែងជើងខ្លួនឯងដោយរបៀបណា?»។ យើងឆ្លើយតបថា៖ ប្រហែលជាលោកមានការសង្ស័យលើបុគ្គលនោះ ព្រោះមិនមានភស្តុតាងបញ្ជាក់ថា លោកបដិសេធការរាយការណ៍នោះដោយសារតែវាជាការរាយការណ៍ពីមនុស្សតែម្នាក់ (Ahad) នោះទេ។ ប្រសិនបើមានគេសួរថា៖ មានការរាយការណ៍ថា អាលី (សូមអល់ឡោះមេត្តាដល់លោក) ធ្លាប់ឱ្យអ្នករាយការណ៍ស្បថជាសាធារណៈថា «ពួកអ្នកចូរស្បថចុះ ហើយទទួលយកវាទៅ»។ យើងឆ្លើយតបថា៖ លោកឱ្យស្បថតែក្នុងករណីដែលមានការសង្ស័យប៉ុណ្ណោះ ប៉ុន្តែលោកមិនដែលឱ្យក្រុមសហាបះជាន់ខ្ពស់ស្បថឡើយ។ ប្រសិនបើពួកគេប្រៀបធៀបការរាយការណ៍ (Riwayah) ទៅនឹងការធ្វើជាសាក្សី (Shahadah) នោះ ការរាយការណ៍ពីមនុស្សតែម្នាក់ (Ahad) មិនអាចបដិសេធការប្រៀបធៀប (Qiyas) បានឡើយ ដូចដែលវាមិនអាចបង្កើតការប្រៀបធៀបបានដែរ។ ម្យ៉ាងទៀត ការធ្វើជាសាក្សីមានលក្ខខណ្ឌតឹងរ៉ឹងជាង ដូចជាត្រូវតែជាបុរស ជាអ្នកមានសេរីភាព និងមិនមែនជាអ្នកដែលទទួលបានផលប្រយោជន៍ពីសាក្សីនោះទេ។ បញ្ហាទី ១៖ ការមានជំនឿលើសាសនាឥស្លាម និងការមានបញ្ញាស្មារតី គឺជាលក្ខខណ្ឌចាំបាច់ដោយឯកច្ឆន្ទសម្រាប់អ្នករាយការណ៍។ ការបង្ហាញឱ្យឃើញនូវអំពើបាប (Fisq) គឺជាកត្តាដែលធ្វើឱ្យការរាយការណ៍មិនអាចទទួលយកបាន។ ចំណែកឯការជាស្ត្រី ឬជាទាសករ មិនមែនជាឧបសគ្គឡើយ។ ចំពោះការផ្តល់អាទិភាពលើពាក្យសម្តីបុរសជាងស្ត្រី គឺនៅមានការជជែកវែកញែក។ ចំពោះកុមារ៖ ប្រសិនបើកុមារនោះមិនទាន់យល់ដឹង ការរាយការណ៍របស់គេមិនត្រូវបានទទួលយកឡើយ ដូចគ្នានឹងមនុស្សពេញវ័យដែលប្រព្រឹត្តអំពើបាបដែរ។ ចំពោះកុមារដែលជិតពេញវ័យ (Murahiq) ដែលមានភាពច្បាស់លាស់ក្នុងសម្តី អ្នកប្រាជ្ញខ្លះយល់ថាអាចទទួលយកបាន ប៉ុន្តែទស្សនៈដែលត្រឹមត្រូវជាងគឺបដិសេធ។ នេះក៏ជាទស្សនៈរបស់អាល់-កាឌី (អាល់-Qadi) ដែលបានលើកឡើងពីការបដិសេធការរាយការណ៍របស់អ្នកប្រព្រឹត្តអំពើបាប។ ការប្រព្រឹត្តអំពើបាបមិនមែនមានន័យថាជាអ្នកកុហកជានិច្ចនោះទេ ប៉ុន្តែវាបង្ហាញពីការមិនយកចិត្តទុកដាក់លើសាសនា ដែលអាចឈានទៅដល់ការនិយាយកុហក។ កុមារ ទោះបីជាមិនមានអំពើបាបក៏ដោយ ក៏គេដឹងថាការកុហកមិនមែនជាទោសទណ្ឌសម្រាប់គេឡើយ ដូច្នេះការបដិសេធការរាយការណ៍របស់គេគឺសមរម្យជាង។ វិធីសាស្ត្រដែលយើងជ្រើសរើសគឺ គន្លងរបស់សហាបះ ដែលក្នុងរយៈពេលដ៏យូរមកនេះ ពួកគេមិនដែលទទួលយកការរាយការណ៍ពីកុមារឡើយ។ បញ្ហាទី ២៖ អ្នកដែលមិនស្គាល់អត្តសញ្ញាណច្បាស់លាស់ (Mastur) ការរាយការណ៍របស់គេមិនត្រូវបានទទួលយកឡើយ ទោះបីមានអ្នកប្រាជ្ញខ្លះយល់ផ្ទុយពីនេះក៏ដោយ។ ពួកគេបានលើកឡើងថា សហាបះធ្លាប់ទទួលយកហាឌីសពីអ្នកដែលរាយការណ៍ដោយមិនចាំបាច់ស៊ើបអង្កេតស្ថានភាពរបស់ពួកគេ។ យើងឆ្លើយតបថា៖ មានការរាយការណ៍មកកាន់យើងថា សហាបះធ្លាប់បដិសេធការរាយការណ៍ពីជនចម្លែក ឬអ្នកដែលមិនស្គាល់អត្តសញ្ញាណ។ យើងដឹងថាពួកគេមិនបានបដិសេធដោយសារតែមិនស្គាល់ត្រកូល ឬទីលំនៅរបស់គេនោះទេ ប៉ុន្តែដោយសារតែមិនស្គាល់ពីភាពសុចរិត (Adalah) របស់ពួកគេ។ បញ្ហាទី ៣៖ អាល់-កាឌី បានមានប្រសាសន៍ថា៖ រាល់ករណីទាំងនេះ ប្រសិនបើមានភស្តុតាងច្បាស់លាស់បញ្ជាក់ពីការទទួលយក នោះយើងនឹងទទួលយក។ ហើយប្រសិនបើមិនមានភស្តុតាងច្បាស់លាស់បញ្ជាក់ពីការទទួលយក ឬការបដិសេធទេ យើងនឹងបដិសេធដោយសារតែខ្វះភស្តុតាងបញ្ជាក់ពីការទទួលយក។ ប៉ុន្តែទស្សនៈដែលត្រឹមត្រូវជាងគឺ៖ ប្រសិនបើមិនមានភស្តុតាងច្បាស់លាស់បញ្ជាក់ពីការបដិសេធ ឬការទទួលយកទេ យើងនឹងនៅស្ទាក់ស្ទើរ ហើយមិនចាត់ទុកការខ្វះភស្តុតាងនៃការទទួលយកថាជាមូលហេតុនៃការបដិសេធឡើយ។ ព្រោះភស្តុតាងនៃការទទួលយកគឺការឯកភាពរបស់សហាបះ ហើយសហាបះខ្លួនឯងក៏ធ្លាប់មានការខ្វែងគំនិតគ្នាក្នុងការទទួលយកហាឌីសដែរ ហើយអ្នករាយការណ៍ក៏មិនដែលជំទាស់នឹងអ្នកដែលមិនទទួលយកនោះដែរ។ អល់ឡោះគឺជាអ្នកដែលដឹងច្បាស់បំផុត។

មើលអត្ថបទយោងជាភាសាអង់គ្លេស (English Reference)

الباب الثاني في عددهم وصفتهم

ឌុយអាល់

57

#57

ជំពូកទី៣ ក្នុងការបង្ករនិងកែប្រែ (ទំព័រ ៣៥០)

អត្ថបទភាសាអារ៉ាប់ (Arabic Text)

الباب الثالث في الجرح والتعديل

ការបកប្រែខ្មែរ

ជំពូកទីបី៖ ស្តីពីការវាយតម្លៃ និងការផ្ទៀងផ្ទាត់ភាពត្រឹមត្រូវនៃអ្នករាយការណ៍ហាឌីស (អាល់-ជើរហ៍ វ៉ាត់-តាក់ឌីល)។

មើលអត្ថបទយោងជាភាសាអង់គ្លេស (English Reference)

الباب الثالث في الجرح والتعديل

ឌុយអាល់

58

#58

ជំពូកទី១ (ទំព័រ ៣៥០)

អត្ថបទភាសាអារ៉ាប់ (Arabic Text)

الباب الثالث في الجرح والتعديل وفيه خمسة فصول الفصل الاول في العدد وقد قال المحدثون لابد من معدلين او جارحين والواحد لا يكتفي به لان سبيل الاكتفاء براوية واحد سيرة الصحابة ولم يتقل هذا منهم في المعدل فيرد إلى قاعدة الشرع وكلما مست الحاجة إلى اثباته لا يثبت إلا بقول اثنين قلنا نعم لم ينقل ذلك ولكن المختار الاكتفاء بواحد لاننا نفهم مما نقل امورا لم تنقل ولذلك اتسع باب القياس فلو اقتصرنا على الاقيسة المنقولة عنهم ومنهم تلقينا القياس لضاق باب القياس ولكنا فهمنا مما نقل تشوفهم إلى القياس في وقائع لم تتفق لهم إذ اقدموا على القياس اقدام من لا يرى على الوقائع حصرا وكذلك فهمنا من حالهم انهم لو تماروا في قول رواي وعدله الصديق لكانوا يكتفون

ការបកប្រែខ្មែរ

ជំពូកទីបី៖ ស្តីពីការវាយតម្លៃលើអ្នករាយការណ៍ហាតីស (អាល់-ជើរហ៍ វ៉ាត់ តាក់ឌីល) ជំពូកនេះមានប្រាំផ្នែក៖ ផ្នែកទីមួយ៖ ស្តីពីចំនួនអ្នកវាយតម្លៃ ក្រុមអ្នកប្រាជ្ញហាតីសបានមានប្រសាសន៍ថា ចាំបាច់ត្រូវមានអ្នកវាយតម្លៃ (មូអាឌីល) ឬអ្នករិះគន់ (ចារីហ៍) ចំនួនពីរនាក់ ហើយការមានតែម្នាក់គឺមិនគ្រប់គ្រាន់ឡើយ។ មូលហេតុគឺដោយសារតែការទទួលយកការរាយការណ៍ពីមនុស្សម្នាក់ (ដោយមិនចាំបាច់មានអ្នកបញ្ជាក់បន្ថែម) គឺជាគំរូដែលទទួលបានពីសម័យកាលរបស់សហាបះ (សាវ័ករបស់ព្យាការី) ប៉ុន្តែមិនមានការកត់ត្រាណាមួយដែលបញ្ជាក់ថា សហាបះបានកំណត់ចំនួនពីរនាក់សម្រាប់ការវាយតម្លៃអ្នករាយការណ៍នោះទេ។ ដូច្នេះ ករណីនេះត្រូវត្រឡប់ទៅរកគោលការណ៍ទូទៅនៃច្បាប់សាសនា (សារីអាហ៍) ដែលថា រាល់អ្វីដែលចាំបាច់ត្រូវបញ្ជាក់ឱ្យច្បាស់លាស់ គឺមិនអាចសម្រេចបានដោយពាក្យសម្តីរបស់មនុស្សតែម្នាក់ឡើយ។ យើងសូមឆ្លើយតបថា៖ មែនហើយ មិនមានការកត់ត្រាអំពីការកំណត់ចំនួនពីរនាក់នោះទេ ប៉ុន្តែទស្សនៈដែលត្រឹមត្រូវជាងគឺការទទួលយកការវាយតម្លៃពីមនុស្សតែម្នាក់។ មូលហេតុគឺដោយសារយើងយល់ដឹងពីអ្វីដែលមិនត្រូវបានកត់ត្រាទុក ដោយផ្អែកលើអ្វីដែលត្រូវបានកត់ត្រាទុក។ ហេតុដូច្នេះហើយ ទើបវិស័យនៃការវិនិច្ឆ័យដោយការប្រៀបធៀប (គីយ៉ាស់) មានភាពទូលំទូលាយ។ ប្រសិនបើយើងកំណត់ត្រឹមតែការវិនិច្ឆ័យដែលបានកត់ត្រាទុកពីពួកគេ ហើយយើងរៀនសូត្រពីពួកគេនូវវិធីសាស្ត្រនៃការធ្វើគីយ៉ាស់នោះ វិស័យនៃការធ្វើគីយ៉ាស់នឹងមានភាពចង្អៀត។ ប៉ុន្តែយើងបានយល់ពីអ្វីដែលត្រូវបានកត់ត្រាទុកថា ពួកគេមានការចាប់អារម្មណ៍យ៉ាងខ្លាំងទៅលើការធ្វើគីយ៉ាស់ក្នុងករណីដែលមិនទាន់កើតឡើងចំពោះពួកគេ។ ពួកគេបានអនុវត្តការធ្វើគីយ៉ាស់ដោយភាពក្លាហាន ដូចជាអ្នកដែលមិនយល់ឃើញថាមានការកំណត់ព្រំដែនណាមួយលើករណីផ្សេងៗនោះទេ។ ដូចគ្នានេះដែរ យើងយល់ពីស្ថានភាពរបស់ពួកគេថា ប្រសិនបើពួកគេមានការសង្ស័យលើសម្តីរបស់អ្នករាយការណ៍ម្នាក់ ហើយលោកអាប៊ូ បាក្រិ៍ (អល់-ស៊ីឌីក) បានបញ្ជាក់ពីភាពត្រឹមត្រូវរបស់បុគ្គលនោះ ពួកគេនឹងពេញចិត្តត្រឹមតែការបញ្ជាក់របស់លោកតែប៉ុណ្ណោះ។

មើលអត្ថបទយោងជាភាសាអង់គ្លេស (English Reference)

الفصل الاول في العدد

ឌុយអាល់

59

#59

ជំពូកទី២ នៃការធ្វើរបួសនិងការកែប្រែ (ទំព័រ ៣៥២)

អត្ថបទភាសាអារ៉ាប់ (Arabic Text)

الفصل الثاني في كيفية الجرح والتعديل والمنصوص للشافعي ﵁ ان التعديل المطلق في الشهادة والرواية مقبول والجرح المطلق لا يقبل لأن أسباب العدالة لا حصر لها والجرح يحصل بخصلة واحدة ولأنه قد يعتقد الشئ سببا للجرح ونحن لا نراه فليبينه قال القاضي ﵀ الجرح المطلق كاف فإنه خارم للثقة المبتغاة من الحديث والتعديل لا بد فيه من ذكر سببه فإنه قد يكتفي بمبادئ العدالة جريا على الظاهر واحسانا للظن به وقال آخرون لا بد من ذكر السبب فيهما أخذا بطرفي كلام الشافعي والقاضي ﵄ وعكس عاكسون وقال وقالوا يكفي الاطلاق فيهما والاختيار ان الجرح المطلق خارم للثقة فهو كاف والتعديل المطلق من مثل مالك مع علوه في الاحتياط مقبول وممن يظن به التساهل فيه فلا

ការបកប្រែខ្មែរ

ជំពូកទីពីរ៖ ស្តីពីរបៀបនៃការធ្វើ «អាល់-ជើរហ៍ វ៉ាត់-តាក់ឌីល» (ការវាយតម្លៃលើភាពគួរឱ្យទុកចិត្តរបស់អ្នករាយការណ៍ហាឌីស) យោងតាមទស្សនៈដែលបានចែងដោយលោក អ៊ីម៉ាម ស៊ហ្វៃអី (សូមអល់ឡោះមេត្តាដល់លោក) គឺថា៖ ការបញ្ជាក់ពីភាពសុចរិត (តាក់ឌីល) ដោយមិនចាំបាច់បញ្ជាក់ពីមូលហេតុ គឺត្រូវបានទទួលយកទាំងក្នុងការធ្វើជាសាក្សី និងការរាយការណ៍ហាឌីស។ ចំណែកឯការរិះគន់ ឬការចោទប្រកាន់ (ជើរហ៍) ដោយមិនបញ្ជាក់ពីមូលហេតុ គឺមិនត្រូវបានទទួលយកឡើយ ពីព្រោះមូលហេតុនៃភាពសុចរិតមានច្រើនរាប់មិនអស់ ខណៈដែលការរិះគន់អាចកើតឡើងដោយសារតែចំណុចខ្វះខាតតែមួយប៉ុណ្ណោះ។ ម្យ៉ាងទៀត អាចមានករណីដែលអ្នករិះគន់យល់ថាទង្វើណាមួយជាមូលហេតុនៃការរិះគន់ ប៉ុន្តែយើងមិនយល់ឃើញដូចនោះទេ ដូច្នេះចាំបាច់ត្រូវតែបញ្ជាក់ពីមូលហេតុនោះឱ្យបានច្បាស់លាស់។ ចំណែកលោក កាឌី (សូមអល់ឡោះមេត្តាដល់លោក) បានមានប្រសាសន៍ថា៖ ការរិះគន់ (ជើរហ៍) ដោយមិនចាំបាច់បញ្ជាក់មូលហេតុ គឺគ្រប់គ្រាន់ហើយ ពីព្រោះវាជាការបំផ្លាញភាពគួរឱ្យទុកចិត្តដែលជាគោលដៅនៃការទទួលយកហាឌីស។ រីឯការបញ្ជាក់ពីភាពសុចរិត (តាក់ឌីល) គឺចាំបាច់ត្រូវតែបញ្ជាក់ពីមូលហេតុរបស់វា ពីព្រោះវាអាចគ្រាន់តែជាការមើលឃើញពីសញ្ញាណដំបូងនៃភាពសុចរិតដោយផ្អែកលើរូបភាពខាងក្រៅ និងការគិតល្អចំពោះបុគ្គលនោះតែប៉ុណ្ណោះ។ អ្នកប្រាជ្ញដទៃទៀតបានលើកឡើងថា៖ ចាំបាច់ត្រូវតែបញ្ជាក់ពីមូលហេតុទាំងក្នុងករណីការរិះគន់ និងការបញ្ជាក់ពីភាពសុចរិត ដោយយកតាមទស្សនៈរួមបញ្ចូលគ្នារវាងលោក ស៊ហ្វៃអី និងលោក កាឌី។ ចំណែកក្រុមខ្លះទៀតមានទស្សនៈផ្ទុយពីនេះ ដោយពួកគេយល់ថា ការបញ្ជាក់ដោយមិនចាំបាច់មានមូលហេតុគឺគ្រប់គ្រាន់សម្រាប់ទាំងពីរករណី។ ប៉ុន្តែទស្សនៈដែលត្រូវបានជ្រើសរើសគឺ៖ ការរិះគន់ដោយមិនបញ្ជាក់មូលហេតុ គឺជាការបំផ្លាញភាពគួរឱ្យទុកចិត្ត ដូច្នេះវាគ្រប់គ្រាន់ហើយ (ក្នុងការបដិសេធអ្នករាយការណ៍នោះ)។ រីឯការបញ្ជាក់ពីភាពសុចរិតដោយមិនបញ្ជាក់មូលហេតុ ពីសំណាក់អ្នកប្រាជ្ញដូចជាលោក អ៊ីម៉ាម ម៉ាលិក ដែលមានកេរ្តិ៍ឈ្មោះល្បីល្បាញខាងការប្រុងប្រយ័ត្នខ្ពស់ គឺត្រូវបានទទួលយក។ ចំណែកឯអ្នកដែលត្រូវបានគេសង្ស័យថាមានភាពធូររលុងក្នុងការវាយតម្លៃ នោះការបញ្ជាក់របស់គាត់មិនត្រូវបានទទួលយកឡើយ។

មើលអត្ថបទយោងជាភាសាអង់គ្លេស (English Reference)

الفصل الثاني في كيفية الجرح والتعديل

ឌុយអាល់

60

#60

ជំពូកទី៣ ក្នុងការកែប្រែ (ទំព័រ 354)

អត្ថបទភាសាអារ៉ាប់ (Arabic Text)

الفصل الثالث في التعديل بالفعل وقد اختلفوا في الاكتفاء به وله صورتان احداهما ان يروي المستجمع لخلال التعديل حديثا عن شخص ويقتصر عليه فهل يجعل ذلك تعديلا والمختار ان ذلك كالتعديل من مالك ومن كل محدث لا يستجيز نقل الاحاديث الضعيفة وألا فلا والصورة الثانية ان يعمل بموجب حديث لم ينقله إلا رجل واحد هل يجعل ذلك تعديلا فيه خلاف والمختار انه ان امكن حمل عمله على الاحتياط فلا وإن لم يمكن فهو كالتعديل لأنه محصل للثقة

ការបកប្រែខ្មែរ

ជំពូកទីបី៖ ស្តីពីការបញ្ជាក់ពីភាពគួរឱ្យទុកចិត្តតាមរយៈសកម្មភាព (At-Ta'dil bil-Fi'l) អ្នកប្រាជ្ញមានការខ្វែងគំនិតគ្នាថាតើសកម្មភាពបែបនេះគ្រប់គ្រាន់សម្រាប់ការបញ្ជាក់ពីភាពគួរឱ្យទុកចិត្ត (តាក់ឌីល) ឬយ៉ាងណា។ សកម្មភាពនេះមានពីរទម្រង់៖ ទម្រង់ទីមួយ៖ អ្នកដែលគ្រប់លក្ខខណ្ឌក្នុងការបញ្ជាក់ពីភាពគួរឱ្យទុកចិត្ត បានរាយការណ៍ហាឌីសមួយពីបុគ្គលម្នាក់ ហើយគាត់បានកំណត់ត្រឹមតែការរាយការណ៍នោះប៉ុណ្ណោះ។ តើនេះអាចចាត់ទុកថាជាការបញ្ជាក់ពីភាពគួរឱ្យទុកចិត្តដែរឬទេ? មតិដែលត្រូវបានជ្រើសរើសគឺ៖ ប្រសិនបើវាជាការបញ្ជាក់ពីភាពគួរឱ្យទុកចិត្តពីសំណាក់លោក អ៊ីម៉ាម ម៉ាលិក ឬពីអ្នកប្រាជ្ញហាឌីសណាម្នាក់ដែលមិនអនុញ្ញាតឱ្យមានការរាយការណ៍ហាឌីសដែលខ្សោយ (ដអីហ្វ) នោះវាអាចចាត់ទុកថាជាការបញ្ជាក់ពីភាពគួរឱ្យទុកចិត្តបាន។ ប៉ុន្តែប្រសិនបើមិនមែនដូច្នោះទេ គឺមិនអាចចាត់ទុកថាជាការបញ្ជាក់បានឡើយ។ ទម្រង់ទីពីរ៖ ការដែលអ្នកប្រាជ្ញម្នាក់អនុវត្តតាមខ្លឹមសារនៃហាឌីសមួយ ដែលមិនត្រូវបានរាយការណ៍ដោយនរណាក្រៅពីបុគ្គលម្នាក់។ តើនេះអាចចាត់ទុកថាជាការបញ្ជាក់ពីភាពគួរឱ្យទុកចិត្តចំពោះបុគ្គលនោះដែរឬទេ? ក្នុងរឿងនេះមានការខ្វែងគំនិតគ្នា។ មតិដែលត្រូវបានជ្រើសរើសគឺ៖ ប្រសិនបើអាចបកស្រាយសកម្មភាពរបស់គាត់ថាជាការប្រុងប្រយ័ត្ន (អ៊ីហ៊ីតយ៉ាត) នោះវាមិនអាចចាត់ទុកថាជាការបញ្ជាក់ពីភាពគួរឱ្យទុកចិត្តបានឡើយ។ ប៉ុន្តែប្រសិនបើមិនអាចបកស្រាយបែបនោះបានទេ នោះវាត្រូវបានចាត់ទុកថាជាការបញ្ជាក់ពីភាពគួរឱ្យទុកចិត្ត ព្រោះវាជាការបង្កើតឱ្យមានទំនុកចិត្ត។

មើលអត្ថបទយោងជាភាសាអង់គ្លេស (English Reference)

الفصل الثالث في التعديل بالفعل

ឌុយអាល់

អាល់-ម៉ាន់ឃូល (គោលការណ៍គ្រឹះនៃច្បាប់ឥស្លាម)

អាល់-ម៉ាន់ឃូល (គោលការណ៍គ្រឹះនៃច្បាប់ឥស្លាម)

CamQuran AI

Hello! I am CamQuran AI