អាល់-ម៉ាន់ឃូល (គោលការណ៍គ្រឹះនៃច្បាប់ឥស្លាម)

ជំពូកទីពីរ៖ ស្តីពីកម្រិតថ្នាក់នៃកិយាស (ការប្រៀបធៀប) និងការកំណត់ប្រភេទរបស់វា អ្នកប្រាជ្ញផ្នែកមូលដ្ឋានគ្រឹះនៃនីតិសាស្ត្រ (អ៊ូស៊ូល) បានរៀបចំកម្រិតថ្នាក់នៃកិយាសជាប្រាំថ្នាក់៖ ថ្នាក់ទីមួយ៖ អ្វីដែលយល់បានពីអត្ថន័យនៃបទបញ្ជា (ហ្វាហ្វុល ខីតាប) ដូចជាការហាមឃាត់ការវាយដំដោយកំហឹង ដែលយល់បានពីការហាមឃាត់ពាក្យសម្តីមិនសមរម្យ (ការស្តីបន្ទោស)។ ថ្នាក់ទីពីរ៖ ការដែលអ្នកបញ្ញត្តិ (អល់ឡោះ) បានបញ្ជាក់ដោយផ្ទាល់នូវមូលហេតុនៃកិយាស។ ថ្នាក់ទីបី៖ ការដាក់បញ្ចូលរឿងមួយទៅក្នុងអ្វីដែលមានអត្ថន័យដូចគ្នា ដូចជាការនិយាយរបស់យើងថា ទាសីមានអត្ថន័យដូចគ្នាទៅនឹងទាសករ។ ថ្នាក់ទីបួន៖ កិយាសអាល់ម៉ាអ្នា (ការប្រៀបធៀបតាមអត្ថន័យ) ដែលបែងចែកជាប្រភេទច្បាស់លាស់ និងប្រភេទមិនច្បាស់លាស់។ ថ្នាក់ទីប្រាំ៖ កិយាសអាស្ស៊ីបហ៍ (ការប្រៀបធៀបតាមលក្ខណៈស្រដៀងគ្នា) ដែលចាប់ផ្តើមដោយការវិភាគលើភាពដូចគ្នា និងភាពផ្ទុយគ្នា។ លោកគ្រូ (អាល់អ៊ូស្តាដ) បានមានប្រសាសន៍ថា កិយាសបែងចែកជាប្រភេទដែលស្ថិតនៅលើការសន្និដ្ឋាន (ម៉ាហ្សូន) និងប្រភេទដែលដឹងច្បាស់ (ម៉ាក់លូម)។ ចំណែកអ្វីដែលដឹងច្បាស់នោះ ខ្លះអាចយល់បានដោយងាយ និងខ្លះទៀតយល់បានដោយពិបាក ដោយសារវាទាមទារការពិចារណាឱ្យបានស៊ីជម្រៅ។ ចំណែកអ្វីដែលស្ថិតនៅលើការសន្និដ្ឋានវិញ គឺបែងចែកជាប្រភេទច្បាស់លាស់ និងមិនច្បាស់លាស់ រហូតដល់មានការផ្ទុយគ្នានៃការសន្និដ្ឋាន ទើបគេប្រើវិធីសាស្ត្រជ្រើសរើស (តារជីហ៍) ដែលយើងនឹងរៀបរាប់នៅពេលក្រោយ។ លោកកាល់ឌី (ចៅក្រម) បានមានប្រសាសន៍ថា ការសន្និដ្ឋានទាំងនោះមានកម្រិតជិតគ្នា មិនមានការរៀបលំដាប់ថ្នាក់ទេ ហើយលោកមិនបានផ្តល់តម្លៃដល់វិធីសាស្ត្រនៃការសន្និដ្ឋានឡើយ។ ពីចំណុចនេះហើយដែលនាំឱ្យមានការខ្វែងគំនិតគ្នារវាងអ្នកប្រាជ្ញទាំងពីរក្នុងការកំណត់ភាពត្រឹមត្រូវរបស់អ្នកប្រាជ្ញ (មូជតាហ៊ីដ) ដែលយើងនឹងរៀបរាប់បន្តទៀត។ ប៉ុន្តែពួកគេមិនបានខ្វែងគំនិតគ្នាទេថា កិយាសអាល់ម៉ាអ្នា និងកិយាសអាស្ស៊ីបហ៍ គឺជាផ្នែកមួយនៃកិយាស។ ចំណែកបីប្រភេទទៀត គឺពួកគេមានការខ្វែងគំនិតគ្នា ដែលមានដូចជា៖ ការយល់ពីអត្ថន័យនៃពាក្យសម្តី, ការបញ្ជាក់របស់អ្នកបញ្ញត្តិ, និងការដាក់បញ្ចូលទាសីទៅក្នុងទាសករ។ ចំពោះការយល់ពីអត្ថន័យនៃបទបញ្ជា (ហ្វាហ្វុល ខីតាប) ដូចជាការយល់ថាការវាយដំគឺហាមឃាត់ដោយសារតែខគម្ពីរដែលហាមឃាត់ពាក្យសម្តីមិនសមរម្យនោះ អ្នកខ្លះបាននិយាយថា វាគឺជាកិយាស ព្រោះវាមិនមែនជាបទបញ្ជាផ្ទាល់ ប៉ុន្តែវាត្រូវបានភ្ជាប់ទៅនឹងបទបញ្ជា ហើយគ្មានអត្ថន័យណាក្រៅពីកិយាសសម្រាប់រឿងនេះទេ។ លោកកាល់ឌីបានមានប្រសាសន៍ថា វាមិនមែនជាកិយាសទេ ព្រោះវាជាអ្វីដែលយល់បានពីអត្ថន័យនៃបទបញ្ជាដោយមិនចាំបាច់ពិចារណា ឬស្វែងរកចំណុចរួមអ្វីឡើយ។ ចំណែកមតិដែលត្រូវបានជ្រើសរើសគឺ វាជាផ្នែកមួយនៃការយល់ដឹង (ម៉ាហ្វហ៊ូម) មិនមែនដូចអ្វីដែលលោកកាល់ឌីបានលើកឡើងនោះទេ ព្រោះវាមិនមែនជារឿងចម្លែកទេក្នុងទំនៀមទម្លាប់ដែលស្តេចនិយាយទៅកាន់អ្នកបម្រើថា "ចូរទៅសម្លាប់ស្តេចអង្គនោះចុះ ប៉ុន្តែកុំនិយាយពាក្យមិនសមរម្យដាក់គាត់ឱ្យសោះ"។ ការយល់បែបនេះមិនមែនមកពីទម្រង់នៃពាក្យសម្តីនោះទេ ប៉ុន្តែមកពីបរិបទនៃការសន្ទនា និងស្ថានភាពជាក់ស្តែង ដែលយល់បានយ៉ាងច្បាស់ថាគោលបំណងគឺការគោរព ដូច្នេះវាត្រូវបានចាត់ទុកថាមិនមែនជាកិយាសទេ។ ការខ្វែងគំនិតគ្នានេះគ្រាន់តែជាការប្រើប្រាស់ពាក្យសម្តីប៉ុណ្ណោះ។ ចំពោះអ្វីដែលអ្នកបញ្ញត្តិបានបញ្ជាក់ដោយផ្ទាល់សម្រាប់បុគ្គលណាម្នាក់ តើវាត្រូវបានចាត់ទុកជាកិយាសដែរឬទេ? អ្នកខ្លះនិយាយថា វាមិនមែនជាកិយាសទេ ព្រោះវាជាអ្វីដែលយល់បានពីបទបញ្ជាផ្ទាល់។ ពួកគេបានលើកហេតុផលថា៖ ទីមួយ សាររបស់ព្យាការី (ស.អ.វ) គឺទូលំទូលាយសម្រាប់គ្រប់សម័យកាល ហើយវាមិនត្រូវបានចាត់ទុកជាកិយាសទេ។ ទីពីរ ប្រសិនបើអ្នកបញ្ញត្តិនិយាយទៅកាន់បុគ្គលម្នាក់ថា "កុំផឹកទឹកដោះគោនេះ ព្រោះវាមានជាតិពុល" នោះគេយល់បានភ្លាមៗថា មូលហេតុនៃការហាមឃាត់គឺដោយសារវាមានជាតិពុលសម្រាប់មនុស្សគ្រប់គ្នា។ ទីបី ប្រសិនបើកិយាសនេះមិនយល់បានពីបទបញ្ជាផ្ទាល់ទេ នោះវាមិនអាចទៅរួចទេ ហើយប្រសិនបើវាយល់បាន តើចាំបាច់ត្រូវប្រើកិយាសធ្វើអ្វី? មតិដែលត្រូវបានជ្រើសរើសគឺ វាជាកិយាសដែលប្រភពនៃការពិចារណាមិនដាច់ស្រឡះឡើយ។ យើងមានការពិចារណាពីរលើរឿងនេះ៖ ទីមួយ ការបញ្ជាក់ពីទីតាំងរបស់វា និងទីពីរ ការបញ្ជាក់ថាវាមិនមែនជាការកំណត់ដោយឡែក។ មូលហេតុរបស់អ្នកបញ្ញត្តិអាចត្រូវបានកំណត់ដោយឡែកបាន។ ឧទាហរណ៍៖ បុរសម្នាក់និយាយទៅកាន់តំណាងរបស់គាត់ថា "ចូរលក់ទាសករម្នាក់នេះចុះ ព្រោះគេមានមារយាទមិនល្អ ឬមុខមាត់មិនសមរម្យ"។ បើគេរកឃើញទាសករម្នាក់ទៀតដែលមានលក្ខណៈអាក្រក់ជាងនេះ គេក៏មិនលក់វាដែរ។ ដូចគ្នានេះដែរ អ្នកបញ្ញត្តិបានអនុញ្ញាតឱ្យមានការវាយដំ (រ៉ូជម) ដោយកំណត់មូលហេតុថាជាការប្រព្រឹត្តខុសផ្លូវភេទ (ហ្ស៊ីណា) ដោយមិនបានបញ្ជាក់ពីលក្ខខណ្ឌនៃការរៀបការ (អ៊ីហ្សាន) នោះទេ ប៉ុន្តែយើងជាអ្នកវិភាគរកវា។ រឿងនេះផ្អែកលើចំណុចមួយគឺ កិយាសមិនមែនជាអ្វីដែលបង្កើតច្បាប់ដោយខ្លួនឯងនោះទេ ប៉ុន្តែវាជាសញ្ញានៃច្បាប់តាមផ្លូវសាសនា។ ចំពោះអ្វីដែលពួកគេបានលើកឡើងអំពីការដាក់បញ្ចូលរឿងមួយទៅក្នុងរឿងមួយទៀត វាក៏ត្រឡប់ទៅរកពួកគេវិញ ព្រោះវាក៏មិនយល់បានពីពាក្យសម្តីដែរ។ តើអ្វីជាមូលដ្ឋានរបស់វា? ពួកគេនឹងនិយាយថា វាគឺជាការឯកភាពគ្នា (អ៊ីជ់ម៉ា)។ យើងក៏ឆ្លើយតបថា ការឯកភាពគ្នានោះបានធ្វើឱ្យយើងមិនចាំបាច់ប្រើកិយាសទៀតទេ។ ចំពោះរឿងជាតិពុលវិញ វាជាអ្វីដែលយល់បានពីបរិបទ មិនមែនពីពាក្យសម្តីទេ ព្រោះវាផ្អែកលើក្តីមេត្តារបស់អ្នកបញ្ញត្តិចំពោះមនុស្សលោកទាំងមូល។ ចំពោះការដាក់បញ្ចូលរឿងមួយទៅក្នុងអ្វីដែលមានអត្ថន័យដូចគ្នា អ្នកខ្លះនិយាយថាវាជាកិយាស។ មតិដែលត្រូវបានជ្រើសរើសគឺ វាមិនមែនជាកិយាស ហើយក៏មិនមែនជាបទបញ្ជាផ្ទាល់ដែរ ប៉ុន្តែវាជាអ្វីដែលយល់បានពីបទបញ្ជាដោយចាំបាច់ ដោយមិនចាំបាច់ត្រូវពិចារណាឡើយ។ បន្ទាប់មកពួកគេនិយាយថា ប្រយោជន៍របស់វាគឺ ប្រសិនបើវាជាកិយាស នោះវាត្រូវតែដាក់ឱ្យមុនការរាយការណ៍ (ហាស់ឌីស) បើមិនដូច្នោះទេគឺមិនមែនទេ។ លោកគ្រូ អាប់ប៊ូ អ៊ីស្ហាក បានមានប្រសាសន៍ថា វាជាកិយាស ប៉ុន្តែមិនត្រូវដាក់ឱ្យមុនការរាយការណ៍ឡើយ។ នេះគឺជាអ្វីដែលយើងជឿជាក់ក្នុងការហាមឃាត់ការដាក់ឱ្យមុន។ ការកំណត់សម្រាប់ផ្នែកនេះគឺ៖ លោកគ្រូ អាប់ប៊ូ អ៊ីស្ហាក បានមានប្រសាសន៍ថា វាបែងចែកជាអ្វីដែលផ្អែកលើប្រភពនៃបទបញ្ជា ដូចជាទាសីជាមួយទាសករ ព្រោះពាក្យថា "ទាសភាព" រួមបញ្ចូលទាំងពីរ។ ចំណែកអ្វីដែលមិនផ្អែកលើវា គឺស្ថិតនៅក្រោមនោះ។ ការកំណត់របស់យើងសម្រាប់ផ្នែកនេះគឺ អ្វីដែលអ្នកប្រាជ្ញ (ហ្វាគីហ៍) យល់បានភ្លាមៗដោយមិនចាំបាច់ពិចារណា ឬសញ្ជឹងគិត ដូច្នេះវាជាអ្វីដែលដឹងច្បាស់ដោយចាំបាច់។ ប្រសិនបើវាត្រូវប្រើការពិចារណា នោះវានឹងលែងជាអ្វីដែលដឹងច្បាស់ទៀតហើយ។ រឿងដែលគួរឱ្យឆ្ងល់គឺ ចំណេះដឹងផ្នែកបញ្ញាត្រូវបានបែងចែកជាចំណេះដឹងដែលត្រូវពិចារណា និងចំណេះដឹងដែលចាំបាច់ ប៉ុន្តែផ្នែកនេះមិនមានការបែងចែកឡើយ។ មនុស្សម្នាក់អាចយល់ពីភាពខុសគ្នារវាងចំណេះដឹងរបស់ខ្លួនអំពីខ្លួនឯង និងចំណេះដឹងអំពីអ្នកដទៃ។ ភាពខុសគ្នាបែបនេះមិនអាចបដិសេធបានឡើយ ហើយវានៅក្នុងកម្រិតទាបជាងការយល់ពីអត្ថន័យនៃបទបញ្ជា ដូចដែលយើងបានរៀបរាប់ពីការហាមឃាត់ការស្តីបន្ទោស ព្រោះរឿងនោះទាំងមនុស្សទូទៅ និងអ្នកប្រាជ្ញសុទ្ធតែអាចយល់បាន។ ចំណែកការដែលទាសីមានអត្ថន័យដូចទាសករ គឺមានតែអ្នកប្រាជ្ញដែលច្បាស់លាស់ប៉ុណ្ណោះដែលអាចយល់បាន ប៉ុន្តែនោះមិនធ្វើឱ្យវាបាត់បង់ភាពជាអ្វីដែលដឹងច្បាស់នោះទេ។ ដូចគ្នានឹងការរាយការណ៍តៗគ្នា (តាវ៉ាទូ) ដែលបង្កើតឱ្យមានចំណេះដឹង ត្រូវបានគេចាត់ទុកក្នុងគ្រប់វិស័យសម្រាប់អ្នកជំនាញក្នុងវិស័យនោះ ដូចជាអ្នកជំនាញអានគម្ពីរ (គីរ៉ាអាត) និងអ្នកជំនាញហាឌីស។ សូមអល់ឡោះប្រទានជោគជ័យ។

ជំពូកទីបី៖ ស្តីពីវិធីសាស្ត្រនៃការបញ្ជាក់ពីមូលហេតុនៃគោលការណ៍ (អ៊ូស៊ូល) នៅពេលដែលអ្នកវិភាគ (មូអល់លីល) បានកំណត់នូវការប្រៀបធៀប (គីយ៉ាស) ហើយបានយោងវាទៅលើគោលការណ៍ដើម (អាស៊ូល) ប្រសិនបើគេទាមទារឱ្យគាត់បញ្ជាក់ពីមូលហេតុ (អ៊ិលឡះ) នៃគោលការណ៍ដើមនោះ នោះលទ្ធផលនៃអ្វីដែលគាត់ត្រូវពឹងផ្អែកនៅពេលមានការទាមទារ គឺមានបីផ្នែក៖ ផ្នែកទីមួយ៖ ការប្រើវិធីសាស្ត្រជជែកតវ៉ា ដោយអ្នកសួរ (សាអ៊ិល) ត្រូវតែជាអ្នកជំទាស់ ហើយអ្នកវិភាគមិនចាំបាច់ត្រូវតែបញ្ជាក់ពីមូលហេតុនោះទេ។ នេះជាអ្វីដែលមនុស្សមួយចំនួនយល់ថាគ្រប់គ្រាន់ហើយ។ ប៉ុន្តែវាជាការយល់ឃើញដែលខុសឆ្គង។ ប្រសិនបើគាត់អះអាងថា មូលហេតុនៃគោលការណ៍ដើមគឺជាមហ្សហាប់ (គោលជំហរ) ដូចជាក្រុមអ្នកផ្តល់ហ្វត្វា នោះគាត់មិនអាចគេចផុតពីការកំណត់តាមអំពើចិត្ត (តាហាក់កុំ) បានឡើយ។ ផ្នែកទីពីរ៖ អ្វីដែលអ្នកវិភាគប្រើដើម្បីបញ្ជាក់ពីមូលហេតុនៃគោលការណ៍ដើម មានបីប្រភេទ៖ ១. ការពឹងផ្អែកលើអត្ថបទ (ណាស់) របស់អល់ឡោះ ឬរ៉សូល ដែលបញ្ជាក់ពីលក្ខណៈមួយ ហើយយើងកំណត់វាជាមូលហេតុ។ ២. ការបង្ហាញសញ្ញាណ (អ៊ីម៉ា) ទៅលើមូលហេតុនោះដោយមិនមានការបញ្ជាក់ចំៗ។ ៣. ការបញ្ជាក់មូលហេតុដោយផ្អែកលើអត្ថន័យនៃពាក្យដែលច្បាប់បានភ្ជាប់ជាមួយការកំណត់សេចក្តីសម្រេច។ ផ្នែកទីបី៖ ស្តីពីការបញ្ជាក់មូលហេតុនៃគោលការណ៍ដើមតាមរយៈវិធីសាស្ត្រនៃហ្វិកហ៍ហ៍ (នីតិសាស្ត្រ) ដែលមានបួនយ៉ាង៖ ១. អាស៊ិបហ៍ (ភាពស្រដៀងគ្នា) ២. អ៊ីខូឡះ (ការគិតគូរពីផលប្រយោជន៍) ៣. តតរូដ (ការអនុវត្តជាប់លាប់) និង អាក់ស៍ (ការបញ្ច្រាស)៖ ចំពោះការប្រើតតរូដ និងអាក់ស៍ ដើម្បីបញ្ជាក់ពីមូលហេតុ គឺមិនត្រូវបានទទួលស្គាល់ដោយកូឌី (ចៅក្រម) ឡើយ ដោយសារតែវាគ្មានភស្តុតាងច្បាស់លាស់។ ៤. សាប់រ៍ (ការត្រួតពិនិត្យ) និង តាក់ស៊ីម (ការបែងចែក)៖ គឺការបដិសេធចំពោះមូលហេតុរបស់អ្នកប្រឆាំង ដើម្បីរកឱ្យឃើញនូវមូលហេតុដែលត្រឹមត្រូវបំផុត។ សរុបមក ការកំណត់មូលហេតុក្នុងច្បាប់ឥស្លាម ត្រូវតែផ្អែកលើភស្តុតាងដែលច្បាស់លាស់ ឬការប៉ាន់ប្រមាណដែលមានមូលដ្ឋានត្រឹមត្រូវ (ហ្សន់) ស្របតាមគោលបំណងនៃសារីអះ (ច្បាប់អល់ឡោះ) និងគំរូនៃក្រុមសហាបះ (សូមអល់ឡោះពេញចិត្តចំពោះពួកគេ) ដែលជាអ្នកដើរតាមដ៏ល្អបំផុត។ ការកំណត់មូលហេតុដោយគ្មានមូលដ្ឋាន (តាហាក់កុំ) គឺជាទ្វារដែលត្រូវបានបិទនៅក្នុងច្បាប់ឥស្លាម។

ជំពូកទីបួន៖ ស្តីពីការប្រើប្រាស់ភស្តុតាងមួរសាល់ (អាល់-Mursal) និងការប្រៀបធៀបដោយផ្អែកលើអត្ថន័យ (Qiyas អាល់-Ma'na)។

ជំពូកទីបួន៖ ស្តីពីការប្រើប្រាស់វិចារណញ្ញាណ (អាល់-Istidlal អាល់-Mursal) និងការប្រៀបធៀបតាមអត្ថន័យ (Qiyas អាល់-Ma’na) ជំពូកនេះមានបីផ្នែក៖ ផ្នែកទីមួយ៖ ការពន្យល់ពីខ្លឹមសារ និងការលើកឡើងពីភស្តុតាង ជាបឋម ត្រូវជ្រាបថា នេះគឺជាចំណុចស្នូលនៃក្បួនវិទ្យាសាស្ត្រនៃការប្រៀបធៀប (Qiyas)។ ភាពស្មុគស្មាញរបស់វាគឺស្ថិតត្រង់ថា ក្រុមសហាបះ (សូមអល់ឡោះមេត្តាដល់ពួកគេ) គឺជាគំរូនៃប្រជាជាតិក្នុងការធ្វើ Qiyas។ វាជាការច្បាស់លាស់ថា ពួកគេពឹងផ្អែកលើផលប្រយោជន៍ (Maslahah) ប៉ុន្តែពួកគេមិនបានកំណត់ត្រឹមតែផលប្រយោជន៍ទាំងនោះក្នុងគ្រប់បញ្ហានោះទេ ហើយក៏មិនបានប្រើប្រាស់វាដោយសេរីហួសហេតុដែរ។ ផលប្រយោជន៍សម្រាប់ពួកគេត្រូវបានបែងចែកជាប្រភេទដែលត្រូវបោះបង់ចោល និងប្រភេទដែលត្រូវអនុវត្ត។ ពួកគេមិនបានកំណត់ច្បាប់ជាក់លាក់សម្រាប់យើងក្នុងការប្រកាន់ខ្ជាប់នោះទេ ហើយក៏មិនអាចសន្និដ្ឋានបានថាពួកគេលាក់បាំងចំណេះដឹងនេះដែរ។ ផលប្រយោជន៍មានភាពចម្រុះ ហើយការស្វែងរកប្រភពដើមនៃច្បាប់មានការលំបាក និងមិនអាចកំណត់ឱ្យបានច្បាស់លាស់។ ហេតុនេះហើយ ទើបមានការខ្វែងគំនិតគ្នា ហើយក្រុមខ្លះបានបដិសេធគោលការណ៍ Qiyas ទាំងស្រុង។ ចំណែកអ្នកដែលយល់ស្របនឹង Qiyas ក៏បានបែងចែកជាក្រុម៖ លោក អ៊ីម៉ាម ម៉ាលិក (សូមអល់ឡោះមេត្តាដល់លោក) បានប្រើប្រាស់គោលការណ៍ផលប្រយោជន៍ (Maslahah) យ៉ាងទូលំទូលាយ រហូតដល់លោកយល់ឃើញថាអាចសម្លាប់មនុស្សមួយភាគបីនៃប្រជាជាតិ ដើម្បីរក្សាផលប្រយោជន៍ដល់ពីរភាគបីទៀត។ លោកក៏បានអនុញ្ញាតឱ្យមានការដាក់ទណ្ឌកម្ម (Ta’zir) និងការកាត់អណ្តាតចំពោះអ្នកដែលនិយាយរអ៊ូរទាំឥតប្រយោជន៍។ ចំណែកលោក អ៊ីម៉ាម សាហ្វីអី (សូមអល់ឡោះមេត្តាដល់លោក) មានពីរវិធី៖ ១. វិធីទីមួយ៖ លោកកំណត់ការប្រកាន់ខ្ជាប់នូវភាពស្រដៀងគ្នា (Shabah) ឬការសន្និដ្ឋានដែលគាំទ្រដោយគោលការណ៍ជាក់លាក់មួយ ហើយលោកបដិសេធរាល់ការប្រើប្រាស់វិចារណញ្ញាណដែលគ្មានមូលដ្ឋាន (Istidlal Mursal)។ ២. វិធីទីពីរ៖ លោកទទួលស្គាល់ការប្រើប្រាស់វិចារណញ្ញាណ (Istidlal Mursal) ដែលមានលក្ខណៈជិតស្និទ្ធនឹងវិធីរបស់លោក អ៊ីម៉ាម ម៉ាលិក ទោះបីជាលោកខ្វែងគំនិតគ្នាក្នុងបញ្ហាមួយចំនួនក៏ដោយ។ ប្រសិនបើមានអ្នកសួរថា៖ តើអ្វីទៅជាភាពខុសគ្នារវាងវិចារណញ្ញាណ (Mursal) និងការយោងទៅលើគោលការណ៍ដើម (Asl) ដោយមិនតម្រូវឱ្យមានមូលហេតុ (’Illah) ដែលមានចែងក្នុងអត្ថបទគម្ពីរ ឬមិនតម្រូវឱ្យមានគោលការណ៍ផ្សេងទៀតមកគាំទ្រ? ព្រោះបើធ្វើបែបនោះ វានឹងក្លាយជាខ្សែសង្វាក់មិនចេះចប់ ហើយការសម្រេចចិត្តនឹងពឹងផ្អែកលើផលប្រយោជន៍ (Maslahah Mursalah)។ យើងឆ្លើយថា៖ ការដែលអ្នកច្បាប់ (អល់ឡោះ) បានកំណត់ច្បាប់មួយ គឺជាសញ្ញាបង្ហាញពីភាពត្រឹមត្រូវនៃផលប្រយោជន៍នោះ។ យើងយល់ពីផលប្រយោជន៍នោះតាមរយៈការកំណត់ច្បាប់របស់ទ្រង់។ ជួនកាលយើងយកផលប្រយោជន៍ជាសញ្ញានៃច្បាប់ ហើយជួនកាលយើងយកច្បាប់ជាសញ្ញានៃផលប្រយោជន៍។ ចំណែកវិចារណញ្ញាណ (Mursal) គឺជារឿងដែលគ្មានច្បាប់ណាមួយក្នុងសាសនាដែលស្របនឹងវាឡើយ។ ឥឡូវនេះ នៅពេលដែលខ្លឹមសារនៃវិចារណញ្ញាណ និងបញ្ហាស្មុគស្មាញបានលេចឡើង យើងនឹងលើកឡើងពីអ្វីដែលអ្នកប្រាជ្ញគួរឱ្យទុកចិត្ត និងអ្នកប្រាជ្ញផ្នែកបញ្ជាក់ភស្តុតាង (អាល់-Ithbat) បានប្រកាន់ខ្ជាប់។ លោក កូឌី (សូមអល់ឡោះមេត្តាដល់លោក) ដែលជាអ្នកបដិសេធការប្រើប្រាស់វិចារណញ្ញាណ បានប្រកាន់ខ្ជាប់នូវបីវិធី បន្ទាប់ពីបានបែងចែករវាងលោក សាហ្វីអី និងលោក ម៉ាលិក៖ លោកបាននិយាយទៅកាន់អ្នកដើរតាមលោក សាហ្វីអីថា៖ ប្រសិនបើអ្នកយល់ព្រមលើការប្រើប្រាស់វិចារណញ្ញាណ នោះមិនមានភាពខុសគ្នារវាងការប្រើវាក្នុងបញ្ហាកិច្ចសន្យា និងទ្រព្យសម្បត្តិ ជាមួយនឹងការប្រើវាក្នុងបញ្ហាទណ្ឌកម្ម (ដូចដែលលោក ម៉ាលិក បានធ្វើ) នោះទេ។ ការកំណត់អ្វីដែលតូចតាចដោយយោងតាមសាសនា គឺជាការសម្រេចចិត្តតាមអំពើចិត្តដ៏គ្រោះថ្នាក់បំផុត។ វិធីទីមួយក្នុងចំណោមវិធីទាំងបី៖ ប្រសិនបើគេអនុញ្ញាតឱ្យប្រើវិចារណញ្ញាណ នោះច្បាប់សាសនានឹងក្លាយទៅជាភាពវឹកវរក្នុងចំណោមអ្នកប្រាជ្ញ ដែលពួកគេនឹងទាញទាញច្បាប់តាមការស្មានរបស់ពួកគេ ដោយមិនខ្វល់ពីគោលការណ៍សាសនា។ ព្យាការី (ស.ល.វ) ត្រូវបានបញ្ជូនមកដើម្បីអំពាវនាវឱ្យមនុស្សដើរតាមអ្វីដែលទ្រង់បានមានបន្ទូល និងអ្វីដែលយល់បានពីបន្ទូលរបស់ទ្រង់ទាក់ទងនឹងផលប្រយោជន៍។ ចំណែកអ្វីដែលមិនត្រូវបានបញ្ជាក់តាំងពីដើម ហើយមិនអាចយល់បានពីបន្ទូលរបស់ទ្រង់ នោះមិនមែនជាអ្វីដែលព្យាការីត្រូវបានបញ្ជូនមកដើម្បីអំពាវនាវនោះទេ។ វិធីទីពីរ៖ ប្រសិនបើអ្នកប្រើវិចារណញ្ញាណពិចារណាលើផលប្រយោជន៍នៃសាសនា នោះគឺត្រឹមត្រូវ។ ប៉ុន្តែប្រសិនបើគេបោះបង់ចោលវា នោះគេគឺជាអ្នកបង្កើតច្បាប់ថ្មី (Shar’i) ហើយគេត្រូវតែបង្ហាញភស្តុតាង (អព្ភូតហេតុ) ព្រោះគេបានចាប់ផ្តើមរឿងមួយដែលគ្មានមូលដ្ឋានក្នុងសាសនា ខណៈដែលព្យាការី (ស.ល.វ) គឺជាព្យាការីចុងក្រោយបង្អស់។ តើអាចទៅរួចដោយរបៀបណាដែលសាសនាថ្មីត្រូវបានបង្កើតឡើងបន្ទាប់ពីទ្រង់? វិធីទីបី៖ ប្រសិនបើគេនិយាយថា ការអនុវត្តតាមផលប្រយោជន៍តម្រូវឱ្យមានការផ្លាស់ប្តូរច្បាប់នៅពេលមានការផ្លាស់ប្តូរមនុស្ស ពេលវេលា និងទីកន្លែង។ នេះនឹងនាំទៅរកការផ្លាស់ប្តូរច្បាប់សាសនាទាំងមូល និងការបង្កើតសាសនាថ្មីដែលមិនបានបញ្ជាក់ដោយអ្នកច្បាប់ (អល់ឡោះ) នោះគឺជាការមិនអាចទៅរួច។ ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ ពួកគេនិយាយថា៖ យើងយល់ស្របនឹងផលប្រយោជន៍ (Maslahah) ដោយមានលក្ខខណ្ឌថា យើងមិនត្រូវបំពានលើអត្ថបទគម្ពីររបស់ព្យាការី (ស.ល.វ) ឡើយ។ លោក អ៊ីម៉ាម សាហ្វីអី (សូមអល់ឡោះមេត្តាដល់លោក) បានប្រកាន់ខ្ជាប់នូវបីវិធី៖ ១. ការយោងទៅលើគំរូរបស់សហាបះ (សូមអល់ឡោះមេត្តាដល់ពួកគេ)។ ២. ការលើកឡើងថា ប្រសិនបើគោលការណ៍ដើម (Usul) មានកំណត់ នោះវានឹងមិនអាចគ្របដណ្តប់លើព្រឹត្តិការណ៍ដែលមិនចេះចប់បានឡើយ។ ៣. ការលើកឡើងថា សហាបះ (សូមអល់ឡោះមេត្តាដល់ពួកគេ) តែងតែធ្វើការប្រៀបធៀប (Qiyas) ដោយមិនចាំបាច់រកមូលហេតុជាក់លាក់នោះទេ។ លោក កូឌី បានឆ្លើយតបថា៖ ប្រហែលជាពួកគេពឹងផ្អែកលើអត្ថន័យដែលពួកគេដឹងថាគោលការណ៍សាសនាគាំទ្រ ទោះបីជាពួកគេមិនបានបញ្ជាក់វាក៏ដោយ។ វិធីទីពីរ៖ គឺការដែលលោក មូអាហ្ស បិន ជ៉ាបាល បាននិយាយថា៖ "ខ្ញុំនឹងប្រើការវិនិច្ឆ័យរបស់ខ្ញុំ" នៅពេលដែលព្យាការី (ស.ល.វ) បានសួរលោក។ ការដែលព្យាការីបានសរសើរលោក បង្ហាញថាការវិនិច្ឆ័យដោយផ្អែកលើផលប្រយោជន៍គឺអាចទទួលយកបាន។ វិធីទីបី៖ គោលការណ៍ដើមដែលត្រូវបានលើកឡើង មិនមែនមានមូលហេតុដោយសារអត្ថន័យដែលកើតចេញពីបញ្ញា ឬអត្ថបទគម្ពីរនោះទេ ប៉ុន្តែវាជាការសន្និដ្ឋានដោយសារភាពសមស្របនៃផលប្រយោជន៍។ នេះគឺជាទីបញ្ចប់នៃអ្វីដែលក្រុមទាំងពីរបានប្រកាន់ខ្ជាប់។

ជំពូកទីពីរ៖ ការបកស្រាយអំពីមតិដែលយើងបានជ្រើសរើស មតិដែលត្រឹមត្រូវគឺថា ការប្រើប្រាស់ «មសាលាហ៍ មួរសាលាហ៍» (ផលប្រយោជន៍ដែលមិនមានភស្តុតាងជាក់លាក់ពីគម្ពីរ) នៅក្នុងច្បាប់ឥស្លាម គឺមិនអាចកើតឡើងបានឡើយ រហូតទាល់តែយើងពិភាក្សាវាដោយការបដិសេធ ឬការទទួលស្គាល់។ នេះដោយសារតែព្រឹត្តិការណ៍នានាមានចំនួនមិនកំណត់ ក៏ដូចជាផលប្រយោជន៍ផ្សេងៗដែរ។ គ្មានបញ្ហាណាមួយដែលត្រូវបានលើកឡើងឡើយ លុះត្រាតែក្នុងច្បាប់ឥស្លាមមានភស្តុតាងសម្រាប់វា មិនថាក្នុងន័យទទួលស្គាល់ ឬបដិសេធនោះទេ។ យើងជឿជាក់ថា វាជារឿងមិនអាចទៅរួចទេដែលព្រឹត្តិការណ៍ណាមួយគ្មានការកំណត់ពីអល់ឡោះ (ស៊ុបហានះហ៊ូ វ៉ាតាអាឡា) ដែលផ្ទុយពីអ្វីដែលកូឌី (ចៅក្រម) បានលើកឡើង ដែលយើងនឹងរៀបរាប់នៅជំពូកស្តីពីការចេញហ្វត្វា។ សាសនាឥស្លាមត្រូវបានបំពេញឱ្យពេញលេញរួចហើយ ព្រះអង្គអល់ឡោះបានជ្រើសរើសព្យាការីរបស់ព្រះអង្គ ហើយការចុះមកនៃវ៉ាហ៊ី (វិវរណៈ) ក៏បានកាត់ផ្តាច់។ រឿងនេះមិនកើតឡើងឡើយ លុះត្រាតែសាសនាត្រូវបានបំពេញឱ្យពេញលេញ។ អល់ឡោះបានមានបន្ទូលថា៖ «ថ្ងៃនេះ យើងបានបំពេញសាសនារបស់អ្នកទាំងឡាយឱ្យពេញលេញសម្រាប់អ្នកទាំងឡាយហើយ»។ អ្វីដែលបង្ហាញថា «មសាលាហ៍ មួរសាលាហ៍» មិនអាចកើតឡើងបាននោះគឺថា បទបញ្ញត្តិនៃច្បាប់ឥស្លាមត្រូវបានបែងចែកជា៖ ១. បទបញ្ញត្តិស្តីពីការគោរពប្រតិបត្តិ (អ៊ីបាដាត) ដែលត្រូវអនុវត្តតាមអត្ថបទគម្ពីរ (នូស៊ូស) និងអ្វីដែលមានន័យដូចគ្នា។ អ្វីដែលអត្ថបទគម្ពីរមិនបានណែនាំ គឺមិនអាចយកមកធ្វើជាការគោរពប្រតិបត្តិបានឡើយ។ ២. បទបញ្ញត្តិដែលមិនមែនជាការគោរពប្រតិបត្តិ៖ - អ្វីដែលទាក់ទងនឹងពាក្យសម្តី ដូចជាការស្បថ (អ៊ីម៉ាន) ការធ្វើជំនួញ ការលែងលះ និងការរំដោះទាសករ។ ច្បាប់ឥស្លាមបានប្រគល់ការកំណត់លើរឿងទាំងនេះទៅតាមទំនៀមទម្លាប់ (អ៊ូហ្វ)។ គ្មានពាក្យសម្តីណាមួយដែលមិនទាក់ទងនឹងទំនៀមទម្លាប់ឡើយ លើកលែងតែអ្វីដែលអ្នកតាក់តែងច្បាប់ (អល់ឡោះ និងរ៉សូល) បានលើកលែង។ - អ្វីដែលមិនទាក់ទងនឹងពាក្យសម្តី៖ វាត្រូវបានបែងចែកជាអ្វីដែលមានការកំណត់ច្បាស់លាស់ក្នុងខ្លួនវា ដូចជាភាពមិនស្អាត (ណាចាសាត) ការហាមឃាត់ និងរបៀបទទួលបានកម្មសិទ្ធិ។ ផ្នែកទាំងនេះមានការកំណត់ច្បាស់លាស់ និងមានប្រភពយោងដែលគេដឹងច្បាស់។ ចំណែកអ្វីដែលមិនមានការកំណត់ច្បាស់លាស់ គឺត្រូវកំណត់ដោយផ្អែកលើអ្វីដែលផ្ទុយពីវា ដូចជាវត្ថុដែលស្អាត និងសកម្មភាពដែលអនុញ្ញាត គឺកំណត់ដោយផ្អែកលើការកំណត់នៃភាពមិនស្អាត និងការហាមឃាត់។ ដូច្នេះ ប្រសិនបើព្រឹត្តិការណ៍ណាមួយកើតឡើង វានឹងត្រូវភ្ជាប់ទៅនឹងផ្នែកដែលមានការកំណត់នោះ។ ប្រសិនបើវាស្ថិតនៅចន្លោះកណ្តាល នោះគេនឹងភ្ជាប់វាទៅនឹងអ្វីដែលជិតបំផុត។ ជាក់ស្តែង វានឹងមានការថ្លឹងថ្លែងមួយដែលមិនអាចជៀសផុតបាន។ ដូច្នេះហើយ រាល់ផលប្រយោជន៍ (មសាលាហ៍) ដែលត្រូវបានគេគិតក្នុងព្រឹត្តិការណ៍ណាមួយ គឺត្រូវតែមានមូលដ្ឋានគ្រឹះនៃសាសនាជាអ្នកបញ្ជាក់ពីការទទួលស្គាល់ ឬការបដិសេធ។ ការសន្មតថាវាដំណើរការដោយគ្មានមូលដ្ឋានអ្វីទាំងអស់ គឺជារឿងដែលមិនអាចទៅរួច។ យើងសូមលើកឧទាហរណ៍ពីរ៖ ទីមួយ៖ អ្វីដែលអ៊ីម៉ាម សាហ្វីអី (សូមអល់ឡោះមេត្តាដល់លោក) បានមានប្រសាសន៍ក្នុងបញ្ហាស្ត្រីជាអ្នកគម្ពីរ (គីតាប៊ីយ៉ះ) ដែលលោកបាននិយាយថា៖ «ចូរពិចារណាវាដោយផ្អែកលើការខ្វះខាត...»។ ការជួបជុំគ្នានៃមូលហេតុនានាមានឥទ្ធិពលក្នុងការធ្វើឱ្យបទបញ្ញត្តិកាន់តែតឹងរ៉ឹង ដោយមិនចាំបាច់មានមូលដ្ឋានជាក់លាក់ណាមួយឡើយ ព្រោះមូលដ្ឋានគ្រឹះនៃសាសនាបានបញ្ជាក់ពីវាជារួម។ ទីពីរ៖ សម្តីរបស់អ៊ីម៉ាម សាហ្វីអី អំពីស្ត្រីដែលស្ថិតក្នុងរយៈពេលរង់ចាំ (អ៊ីដដះ) ក្រោយការលែងលះដែលអាចត្រឡប់មកវិញបាន (រ៉ូជៃ)។ លោកថា៖ «ការធ្វើអ៊ីដដះ គឺដើម្បីធានាថាស្បូនស្អាត (មិនមានផ្ទៃពោះ) ចំណែកការរួមភេទគឺដើម្បីបំពេញតម្រូវការ ដែលវាផ្ទុយនឹងគោលបំណងនៃការធ្វើអ៊ីដដះ»។ នេះគឺជា «មសាលាហ៍ មួរសាលាហ៍» ដែលមិនចាំបាច់មានភស្តុតាងពីមូលដ្ឋានជាក់លាក់ណាមួយឡើយ ព្រោះមូលដ្ឋានគ្រឹះនៃសាសនាជារួមបានបញ្ជាក់ពីវា។ សរុបមក វាបានបង្ហាញឱ្យឃើញថា រាល់ផលប្រយោជន៍ (មសាលាហ៍) ដែលមិនមានភស្តុតាងជាក់លាក់ គឺត្រូវតែមានមូលដ្ឋានគ្រឹះនៃសាសនាជាអ្នកបញ្ជាក់ពីការទទួលស្គាល់ ឬការបដិសេធរបស់វា។

ជំពូកទីបី៖ ការរៀបរាប់អំពីគោលការណ៍នៃការធ្វើវិនិច្ឆ័យ (Istidlal) ដ៏ត្រឹមត្រូវ យើងនឹងធ្វើការសម្រិតសម្រាំងចំណុចនេះ ដោយសារតែវាទាក់ទងនឹងការលើកឡើងនូវបញ្ហាប្រឈមនានា និងការដោះស្រាយទៅលើបញ្ហាទាំងនោះ។ យើងសូមបញ្ជាក់ថា៖ រាល់អត្ថន័យណាមួយដែលសមស្របទៅនឹងគោលការណ៍នៃច្បាប់ (Hukm) ហើយមានភាពស៊ីសង្វាក់គ្នាជាមួយគោលការណ៍នៃសាសនា (Shari'ah) ដោយមិនត្រូវបានបដិសេធដោយមូលដ្ឋានគ្រឹះដែលច្បាស់លាស់ (ដែលបានមកពីគម្ពីរគួរអាន, ស៊ូណាន់ន់ ឬការឯកភាពគ្នា/Ijma') នោះអត្ថន័យនោះគឺជាអ្វីដែលត្រូវតែទទួលយក ទោះបីជាមិនមានភស្តុតាងជាក់លាក់ណាមួយមកបញ្ជាក់ពីវាដោយឡែកក៏ដោយ។ ចំណែកឯប្រភេទនៃវិនិច្ឆ័យទាំងនេះ គឺមិនមានការកំណត់ជាក់លាក់នោះទេ ព្រោះវាមិនអាចរាប់អស់ ឬកំណត់ព្រំដែនបាន។ ជួនកាលអត្ថន័យទូទៅមួយអាចផ្តល់នូវផលប្រយោជន៍ជាសកល ឬផ្តល់នូវវិនិច្ឆ័យជាក់លាក់ក្នុងករណីណាមួយ។ ជួនកាលវាអាចត្រូវបានទាញយកតាមរយៈការបញ្ច្រាសនៃមូលហេតុ (Illah) ព្រោះតាមទស្សនៈរបស់យើង ការបញ្ច្រាសនៃមូលហេតុអាចបង្ហាញពីការបដិសេធចំពោះវិនិច្ឆ័យនោះ។ ជួនកាលទៀត វាអាចត្រូវបានយល់តាមរយៈគោលបំណងរបស់អ្នកបង្កើតច្បាប់ (អល់ឡោះ) ដូចជាពាក្យរបស់រ៉សូល ﷺ ដែលថា៖ «មិនមានការរៀបការដោយគ្មានអ្នកអាណាព្យាបាល (Wali) និងសាក្សីនោះទេ»។ ក្នុងករណីនេះ យើងយល់ពីតម្រូវការនៃភាពសុចរិត (Adalah) ព្រោះគោលបំណងរបស់ទ្រង់គឺការបញ្ជាក់ឱ្យបានត្រឹមត្រូវ។ ប្រសិនបើមានគេសួរថា៖ តើអ្វីជាភាពខុសគ្នារវាងមតិរបស់ពួកអ្នក និងមតិរបស់លោក អ៊ីម៉ាម ម៉ាលិក (សូមអល់ឡោះមេត្តាដល់លោក) ដែលលោកបានឈានទៅដល់ការប្រើប្រាស់ផលប្រយោជន៍ (Maslahah) រហូតដល់ការដាក់ទោសប្រហារជីវិតក្នុងករណីដាក់ទណ្ឌកម្ម (Ta'zir) ឬការវាយដំដោយគ្រាន់តែមានការសង្ស័យ? ឬការប្រហារជីវិតមនុស្សមួយភាគបីនៃប្រជាជាតិ ដើម្បីកែតម្រូវមនុស្សពីរភាគបីទៀត? ឬការរឹបអូសទ្រព្យសម្បត្តិអ្នកមាននៅពេលមានផលប្រយោជន៍? ហើយអ្វីដែលរារាំងពួកអ្នកមិនឱ្យដើរតាមលោក? ទាំងដែលតម្រូវការអាចនឹងកើតមានឡើងក្នុងការដាក់ទណ្ឌកម្មដោយផ្អែកលើការសង្ស័យ ព្រោះទ្រព្យសម្បត្តិត្រូវតែការពារ ហើយចោរមិនព្រមសារភាព ហើយការបញ្ជាក់តាមរយៈសាក្សីគឺពិបាក ហើយគ្មានវិធីណាបង្ហាញការពិតក្រៅពីការវាយដំនោះទេ ហើយនេះគឺជាផលប្រយោជន៍ដ៏ច្បាស់លាស់។ យើងសូមឆ្លើយថា៖ ភាពខុសគ្នារវាងយើង និងលោក គឺយើងបានយកចិត្តទុកដាក់លើគោលការណ៍ដ៏សំខាន់មួយដែលលោក អ៊ីម៉ាម ម៉ាលិក មិនបានគិតដល់។ នោះគឺយើងបានផ្តល់អាទិភាពដល់សកម្មភាពរបស់ក្រុមសហាបះ (Sahabah) លើការវិនិច្ឆ័យដោយផ្អែកលើផលប្រយោជន៍។ រាល់ផលប្រយោជន៍ណាដែលយើងដឹងយ៉ាងច្បាស់ថាវាបានកើតឡើងក្នុងសម័យកាលរបស់សហាបះ ហើយពួកគេបានបដិសេធមិនវិនិច្ឆ័យតាមនោះ នោះផលប្រយោជន៍នោះត្រូវតែបោះបង់ចោល។ យើងដឹងយ៉ាងច្បាស់ថា សម័យកាលនោះមិនមែនគ្មានការលួចនោះទេ ហើយវាកើតឡើងញឹកញាប់ក្នុងសម័យសហាបះ ប៉ុន្តែពួកគេមិនបានដាក់ទណ្ឌកម្មដោយគ្រាន់តែការសង្ស័យឡើយ ហើយពួកគេក៏មិនបានកាត់អណ្តាតអ្នកដែលនិយាយរអ៊ូរទាំនោះទេ ទោះបីជាមានការនិយាយច្រើនក៏ដោយ ហើយពួកគេក៏មិនបានរឹបអូសទ្រព្យសម្បត្តិអ្នកមាន ទោះបីជាមានអ្នកមានច្រើន និងមានតម្រូវការចាំបាច់ក៏ដោយ។ រាល់អ្វីដែលពួកគេបានបដិសេធ យើងក៏បដិសេធដូចគ្នា។ ប្រសិនបើមានគេសួរថា៖ តើមិនមែនមានរាយការណ៍ថា លោក អ៊ូម៉ារ (សូមអល់ឡោះពេញចិត្តនឹងលោក) បានរឹបអូសទ្រព្យសម្បត្តិពាក់កណ្តាលរបស់លោក ខាលីដ និងលោក អាំរូ ប៊ិន អាល់អាស ទេឬ? ហើយលោកបាននិយាយទៅកាន់អ្នកដែលចាប់ពុកចង្ការរបស់លោកថា៖ «ចូរដកដៃចេញ បើមិនដូច្នេះទេ ខ្ញុំនឹងកាត់ដៃអ្នកចោល»? ទាំងដែលពួកអ្នកមិនតម្រូវឱ្យកាត់ដៃក្នុងករណីបែបនេះ ហើយលោក អ៊ូម៉ារ ក៏បានធ្វើវា។ យើងឆ្លើយថា៖ យើងដឹងថាប្រសិនបើលោកមិនដកដៃចេញ លោក អ៊ូម៉ារ ក៏មិនកាត់ដៃគាត់ដែរ ប៉ុន្តែលោកនិយាយបែបនោះដើម្បីបំភ័យ និងបង្ហាញពីភាពអស្ចារ្យនៃតំណែងជាមេដឹកនាំ ដើម្បីកុំឱ្យមានការប្រមាថមើលងាយ។ ចំណែកការរឹបអូសទ្រព្យសម្បត្តិរបស់លោក ខាលីដ វិញ វាមិនបង្ហាញពីការអនុញ្ញាតឱ្យរឹបអូសទ្រព្យសម្បត្តិជាទូទៅនោះទេ ព្រោះលោក អ៊ូម៉ារ ជាអ្នកដឹងច្បាស់ពីស្ថានភាពរបស់ពួកគេ ហើយលោកតែងតែតាមដានសកម្មភាពពួកគេ។ ប្រហែលជាលោក អ៊ូម៉ារ បានដឹងពីបញ្ហាលាក់កំបាំងណាមួយដែលតម្រូវឱ្យធ្វើបែបនោះ។ ដូច្នេះ វាមិនគួរត្រូវបានយកមកធ្វើជាលេសដើម្បីរឹបអូសទ្រព្យសម្បត្តិអ្នកមានជាទូទៅនោះទេ។ ប្រសិនបើមានគេសួរថា៖ តើមានករណីដែលមិនធ្លាប់មានក្នុងសម័យដំបូង ហើយកើតមានផលប្រយោជន៍ថ្មីមួយដែលមិនមានមូលដ្ឋានគ្រឹះណាមួយបដិសេធ ប៉ុន្តែវាជារឿងថ្មី តើពួកអ្នកនឹងអនុវត្តតាមដែរឬទេ? យើងឆ្លើយថា៖ បាទ/ចាស។ ឧទាហរណ៍៖ ប្រសិនបើយើងសន្មតថាទ្រព្យសម្បត្តិរបស់មនុស្សទាំងអស់សុទ្ធតែជាហរ៉ាម (មិនអនុញ្ញាត) ដោយសារតែការជួញដូរមិនត្រឹមត្រូវមានច្រើនពេក ហើយយើងមិនអាចរកឃើញទ្រព្យដែលហាឡាលសុទ្ធបាន នោះយើងនឹងអនុញ្ញាតឱ្យអ្នកដែលខ្វះខាតអាចយកទ្រព្យសម្បត្តិក្នុងកម្រិតដែលគ្រប់គ្រាន់សម្រាប់ជីវិតបាន ព្រោះការហាមឃាត់ទាំងស្រុងនឹងនាំទៅរកការស្លាប់។ នេះគឺជាគោលការណ៍ដែលសាសនាទទួលស្គាល់ ដើម្បីរក្សាជីវិតមនុស្ស។

ជំពូកទីប្រាំ៖ ស្តីពី «អាល់-អ៊ីសតិស្ហាប» (ការរក្សាស្ថានភាពដើម) មិនមែនជាការរក្សាស្ថានភាពដើម (អ៊ីសតិស្ហាប) ដែលត្រូវបានទទួលស្គាល់នោះទេ ប្រសិនបើការរក្សាទុកនូវបទបញ្ញត្តិនោះនៅតែបន្ត ខណៈដែលលក្ខខណ្ឌនៃស្ថានភាពបានផ្លាស់ប្តូរ។ ដូចករណីដែលលោក អ៊ីម៉ាំ អាប៊ូ ហានីហ្វាហ៍ (សូមអល់ឡោះមេត្តាដល់លោក) បានរក្សាទុកនូវកាតព្វកិច្ចនៃការបង់ហ្សាកាត់ចំនួនពីរផ្នែក ក្នុងចំណោមសត្វចំនួនមួយរយម្ភៃក្បាល បន្ទាប់ពីចំនួនសត្វបានកើនឡើងមួយក្បាលទៀត។ ក្នុងករណីនេះ ស្ថានភាពបានផ្លាស់ប្តូរទៅហើយ ដូច្នេះចាំបាច់ត្រូវតែមានភស្តុតាងថ្មីដើម្បីបដិសេធ (កាតព្វកិច្ចនោះ)។ ដូចគ្នានេះដែរ ប្រសិនបើមានសំណួរអំពីការរៀបអាពាហ៍ពិពាហ៍ដោយគ្មានអ្នកអាណាព្យាបាល (វ៉ាលី) ហើយលោកបានឆ្លើយថា៖ «ដើមកំណើតនៃការរួមភេទគឺស្ថិតនៅលើភាពហាមឃាត់ (ហារ៉ាម) ដូច្នេះវាត្រូវតែរក្សាទុកនូវស្ថានភាពដើមរហូតដល់មានភស្តុតាងបញ្ជាក់ពីភាពអនុញ្ញាត»។ ករណីនេះមិនអាចយកមកប្រើបានឡើយ ព្រោះលោកត្រូវតែបង្ហាញភស្តុតាងបញ្ជាក់ពីភាពមិនត្រឹមត្រូវនៃកិច្ចសន្យាដែលបានធ្វើឡើងតាមលក្ខខណ្ឌរបស់វា ហើយបញ្ជាក់ថាអ្នកអាណាព្យាបាលគឺជាលក្ខខណ្ឌចាំបាច់មួយ។ ដូច្នេះ ការប្រើប្រាស់ «អ៊ីសតិស្ហាប» ក្នុងករណីនេះមិនអាចជួយអ្វីបានឡើយ។ ផ្ទុយទៅវិញ «អ៊ីសតិស្ហាប» ដែលត្រឹមត្រូវ គឺដូចអ្វីដែលយើងនឹងលើកឡើងក្នុងករណីបដិសេធកាតព្វកិច្ចនៃការធ្វើសឡាតវីតរ៍ និងការធ្វើកុរបាន (អ៊ូដហ៊ីយ៉ាហ៍) បន្ទាប់ពីបានពិនិត្យយ៉ាងល្អិតល្អន់នូវប្រភពនៃកាតព្វកិច្ច និងការបដិសេធរាល់ការប្រៀបធៀប (គីយ៉ាស) ដែលពួកគេបានលើកឡើង។ បន្ទាប់ពីនោះ យើងនិយាយថា៖ ស្ថានភាពមិនបានផ្លាស់ប្តូរ ហើយក៏គ្មានប្រភពណាមួយដែលបញ្ជាក់ពីកាតព្វកិច្ចនោះដែរ។ ចំពោះការរួចផុតពីកាតព្វកិច្ច (បារ៉ាអាតុ ហ្ស៊ីមម៉ាហ៍) គឺមានភស្តុតាងបញ្ជាក់ទាំងតាមរយៈបញ្ញា និងតាមរយៈគម្ពីរ ដូច្នេះស្ថានភាពដើមនេះត្រូវតែរក្សាទុក។ ហេតុនេះ ចាំបាច់ត្រូវតែមានភស្តុតាង (ថ្មី) ខណៈដែលប្រភពនៃកាតព្វកិច្ចត្រូវបានបដិសេធរួចហើយ។ ហើយមានតែអល់ឡោះប៉ុណ្ណោះដែលជាអ្នកផ្តល់ភាពជោគជ័យ។

ជំពូកទីប្រាំមួយ៖ ស្តីពី «អាល់-អ៊ីសតិហ្សាន» (ការសម្រេចចិត្តដោយផ្អែកលើភាពសមស្រប) លោក អ៊ីម៉ាម អាស-ស្ហាហ្វីអី (សូមអល់ឡោះមេត្តាដល់លោក) បានមានប្រសាសន៍ថា៖ «អ្នកណាដែលប្រើប្រាស់វិធីសាស្ត្រ អ៊ីសតិហ្សាន គឺអ្នកនោះបានបង្កើតច្បាប់ដោយខ្លួនឯង»។ ជាដំបូង ចាំបាច់ត្រូវពន្យល់ពីខ្លឹមសារពិតនៃ អ៊ីសតិហ្សាន។ អ្នកប្រាជ្ញមួយក្រុមក្នុងចំណោមក្រុមរបស់ អ៊ីម៉ាម អាប៊ូ ហានីហ្វាហ៍ (សូមអល់ឡោះមេត្តាដល់លោក) បានលើកឡើងថា៖ «អ៊ីសតិហ្សាន គឺជាមតិមួយដែលគ្មានភស្តុតាងគាំទ្រ»។ ការលើកឡើងបែបនេះ និងការអនុញ្ញាតឱ្យប្រកាន់យកវិធីសាស្ត្រនេះ គឺជាទង្វើដែលនាំឱ្យធ្លាក់ក្នុងភាពកុហក (កុហ្វរ) ព្រោះវាមិនត្រូវការភស្តុតាង។ អ្នកខ្លះទៀតបាននិយាយថា៖ «វាគឺជាអត្ថន័យដ៏ជ្រាលជ្រៅមួយ ដែលពាក្យពេចន៍មិនអាចពណ៌នាបាន»។ នេះក៏ជាការយល់ឃើញដ៏ខុសឆ្គងមួយដែរ ព្រោះប្រសិនបើអត្ថន័យនៃបទបញ្ញត្តិរបស់អល់ឡោះបានលេចឡើងក្នុងបញ្ញាស្មារតីហើយនោះ អណ្តាតនឹងអាចពោលពណ៌នាវាបាន។ អ្វីដែលមិនអាចពណ៌នាបាន គឺមិនអាចយល់បានឡើយ។ ទស្សនៈដែលត្រឹមត្រូវបំផុតក្នុងការកំណត់និយមន័យនៃ អ៊ីសតិហ្សាន គឺអ្វីដែលលោក អាល់-ការខី បានលើកឡើង ដោយលោកបានបែងចែកវាជាបួនប្រភេទ៖ ១. ការអនុវត្តតាមហាឌីស ហើយបោះបង់ចោលការប្រៀបធៀប (គីយ៉ាស់) ដូចដែលពួកគេបានធ្វើនៅក្នុងបញ្ហានៃការសើចខ្លាំងៗក្នុងពេលសឡាត និងបញ្ហានៃការផឹកទឹកផ្លែឈើ (ណាប៊ីហ្ស)។ ២. ការអនុវត្តតាមទស្សនៈរបស់សហាបះ (មិត្តភក្តិព្យាការី) ដែលផ្ទុយពីការប្រៀបធៀប ដូចជាការកំណត់តម្លៃឈ្នួលសម្រាប់ការតាមរកទាសករដែលរត់ចោលម្ចាស់ចំនួន ៤០ ឌីរហាំ ដោយអនុវត្តតាម អ៊ីបនូ អាប់បាស (សូមអល់ឡោះពេញចិត្តនឹងលោក) និងការកំណត់តម្លៃដែលត្រូវកាត់បន្ថយពីតម្លៃទាសករ ប្រសិនបើវាស្មើនឹងតម្លៃឈាមរបស់មនុស្សសេរី ឬលើសពីនេះចំនួនដប់ ដោយអនុវត្តតាម អ៊ីបនូ ម៉ាសអូដ។ ៣. ការអនុវត្តតាមទម្លាប់របស់មនុស្ស និងអ្វីដែលជាទំនៀមទម្លាប់ទូទៅរបស់ពួកគេ ដូចជាការយល់ឃើញថា ការទិញលក់ដោយការដោះដូរទំនិញដោយផ្ទាល់ (ដោយមិនចាំបាច់មានការនិយាយព្រមព្រៀង) គឺត្រឹមត្រូវ ព្រោះគ្រប់សម័យកាលសុទ្ធតែត្រូវការវា ហើយគេសន្និដ្ឋានបានថា វាបានកើតឡើងតាំងពីសម័យកាលរបស់រ៉សូល។ ៤. ការអនុវត្តតាមអត្ថន័យដ៏ជ្រាលជ្រៅមួយ ដែលមានភាពជាក់លាក់ និងជិតស្និទ្ធនឹងគោលបំណងជាងអត្ថន័យដែលច្បាស់លាស់។ យើងសូមបញ្ជាក់ថា៖ ការអនុវត្តតាមហាឌីសដោយផ្តល់អាទិភាពលើការប្រៀបធៀប (គីយ៉ាស់) គឺជាកាតព្វកិច្ចសម្រាប់យើង។ ប៉ុន្តែ អ៊ីម៉ាម អាប៊ូ ហានីហ្វាហ៍ មិនបានអនុវត្តតាមនេះទេនៅក្នុងបញ្ហាមួយចំនួន ហើយលោកមិនបានចាត់ទុកថាការអនុវត្តតាមហាឌីសទាំងនោះជា អ៊ីសតិហ្សាន ឡើយ ទោះបីជាអ្នកប្រាជ្ញផ្នែកហាឌីសបានឯកភាពគ្នាលើភាពត្រឹមត្រូវនៃហាឌីសទាំងនោះក៏ដោយ។ ចំណែកទស្សនៈរបស់សហាបះដែលផ្ទុយពីការប្រៀបធៀប គឺត្រូវតែអនុវត្តតាមសម្រាប់យើង។ ប៉ុន្តែ អ៊ីម៉ាម អាប៊ូ ហានីហ្វាហ៍ បានជំទាស់នឹងរឿងនេះក្នុងបញ្ហាការបង្កើនតម្លៃឈាម (ឌីយ៉ាហ៍) ទោះបីជាមានការរាយការណ៍ពីសហាបះក៏ដោយ។ ការកំណត់របស់ អ៊ីបនូ អាប់បាស លើតម្លៃឈ្នួលតាមរកទាសករ ៤០ ឌីរហាំ អាចជាការសម្រេចដោយការសម្របសម្រួល ឬជាផលប្រយោជន៍ដែលកើតចេញពីជម្លោះនៅពេលនោះ។ ចំណែកទស្សនៈរបស់ អ៊ីបនូ ម៉ាសអូដ លើតម្លៃទាសករ គឺផ្អែកលើការប្រៀបធៀបទៅនឹងស្ថានភាពរបស់ជនមិនមែនមូស្លីម (ហ្ស៊ីមមី)។ ការកំណត់ការកាត់បន្ថយតម្លៃ គឺដើម្បីពិចារណាលើកម្រិតនៃបទល្មើសលួច (នីសាប) ដែលជាបញ្ហាធំក្នុងសាសនា។ ដូច្នេះហើយ យើងមិនបានអនុវត្តតាមទស្សនៈនោះទេ។ ចំណែកការអះអាងថា ទម្លាប់របស់មនុស្សក្នុងការទិញលក់ដោយការដោះដូរទំនិញដោយផ្ទាល់ គឺជាអ្វីដែលត្រូវអនុវត្តតាម គឺជារឿងដែលគ្មានមូលដ្ឋាន។ យើងដឹងច្បាស់ថា កិច្ចសន្យាដែលខុសឆ្គង និងការប្រាក់ក្នុងសម័យកាលរបស់យើង មានច្រើនជាងសម័យដើមនៃឥស្លាម។ មនុស្សទូទៅមិនមែនជាអ្នកដែលត្រូវយកទម្លាប់របស់ពួកគេមកធ្វើជាគោលការណ៍សាសនានោះទេ។ ចំណែកការអនុវត្តតាមអត្ថន័យដ៏ជ្រាលជ្រៅ (ប្រភេទទី៤) គឺត្រូវអនុវត្តតាម ប្រសិនបើវាមានភាពជាក់លាក់ជាង។ ប៉ុន្តែ អ៊ីម៉ាម អាប៊ូ ហានីហ្វាហ៍ មិនបានអនុវត្តតាមគោលការណ៍នេះឱ្យបានពេញលេញឡើយ រហូតដល់លោកបានលើកឡើងនូវរឿងចម្លែកៗ ហើយហៅវាថាជា អ៊ីសតិហ្សាន។ លោកបាននិយាយថា៖ «ត្រូវអនុវត្តទណ្ឌកម្ម (ហាត់) លើអ្នកដែលត្រូវបានសាក្សីបួននាក់ផ្តល់សក្ខីកម្មថាបានប្រព្រឹត្តហ្ស៊ីណា (សហាយស្មន់) នៅតាមជ្រុងបួនផ្សេងគ្នានៃផ្ទះ»។ លោកបាននិយាយថា៖ «ប្រហែលជាគាត់បានវារទៅប្រព្រឹត្តហ្ស៊ីណានៅតាមជ្រុងនីមួយៗនោះ»។ តើនេះជា អ៊ីសតិហ្សាន បែបណាទៅដែលហ៊ានសម្រេចលើជីវិតមូស្លីមដោយការស្រមើស្រមៃបែបនេះ? សរុបមក អ្វីដែលផ្អែកលើមូលដ្ឋានត្រឹមត្រូវដូចដែលយើងបានរៀបរាប់ គឺអាចទទួលយកបាន។ អល់ឡោះ គឺជាអ្នកដែលដឹងច្បាស់បំផុតនូវអ្វីដែលត្រឹមត្រូវ។

ជំពូកទីប្រាំពីរ ស្តីពីការលើកឡើងអំពីការប្រៀបធៀបតាមលក្ខណៈស្រដៀងគ្នា (គីយ៉ាស់ អ៊ុល-ស៊ីបហ៍) ដែលមានពីរផ្នែក។

ជំពូកទីប្រាំពីរ៖ ស្តីពីការលើកឡើងអំពី «គីយ៉ាសុ ស៊ីបហ៍» (ការប្រៀបធៀបដោយភាពស្រដៀងគ្នា) ដែលមានពីរផ្នែក៖ ផ្នែកទីមួយ៖ ស្តីពីការលើកឡើងអំពីមតិយោបល់នានា និងការបញ្ជាក់ពីខ្លឹមសាររបស់វា លោកអ៊ីម៉ាម ស៊ីហ្វៃ (សូមអល់ឡោះមេត្តាដល់លោក) លោកអាប៊ូ ហានីហ្វាហ៍ លោកម៉ាលិក និងអ្នកប្រាជ្ញដែលដើរតាមពួកគេក្នុងចំណោមអ្នកប្រាជ្ញហ្វិកហ៍ហ៍ទាំងអស់ លើកលែងតែលោកអាប៊ូ អ៊ីស្ហាក អាល់-មារវ៉ាហ្ស៊ី បានយល់ស្របទៅនឹងការទទួលយក «គីយ៉ាសុ ស៊ីបហ៍»។ ចំណែកលោកកាឌី និងក្រុមអ្នកប្រាជ្ញអ៊ូស៊ូលមួយក្រុមទៀត បានយល់ឃើញថាត្រូវបដិសេធវា ទោះបីជាមានការឯកភាពគ្នាលើការទទួលយកការប្រៀបធៀបដែលស្ថិតក្នុងអត្ថន័យនៃដើមហេតុ (អាល់-អស្ល៍) ក៏ដោយ ដូចជាការប្រៀបធៀបទាសីស្រីទៅនឹងទាសីប្រុសជាដើម។ លោកកាឌី បានអះអាងថា គ្រាប់ធញ្ញជាតិ (ឌូរ៉ាហ៍) ក្នុងបញ្ហាបំណុល (រីបា) គឺស្ថិតក្នុងអត្ថន័យដូចគ្នានឹងស្រូវសាលីដែលត្រូវបានបញ្ជាក់ក្នុងគម្ពីរ ដូចគ្នានឹងការប្រៀបធៀបទាសីស្រីទៅនឹងទាសីប្រុសដែរ។ ប៉ុន្តែរឿងនេះមានចំណុចគួរឱ្យពិចារណា ព្រោះថាប្រភេទរបស់វាខុសគ្នា។ ហេតុនេះហើយ ទើបអនុញ្ញាតឱ្យមានការដោះដូរមិនស្មើគ្នារវាងគ្រាប់ធញ្ញជាតិ និងស្រូវសាលី ហើយរឿងនេះមិនមែនជាអ្វីដែលងាយយល់ភ្លាមៗដូចការប្រៀបធៀបទាសីស្រីទៅនឹងទាសីប្រុសនោះទេ។ អ្នកដែលយល់ស្របលើការប្រើប្រាស់ «ស៊ីបហ៍» (ភាពស្រដៀងគ្នា) ក្នុងវិនិច្ឆ័យនានា បានខ្វែងគំនិតគ្នាក្នុងករណីភាពស្រដៀងគ្នាផ្នែករូបរាងកាយ ដូចជាការកំណត់អត្តសញ្ញាណកូនតាមរយៈលក្ខណៈរូបរាង (កៃយ៉ាហ្វាហ៍) ទៅនឹងឪពុក ការពិនិត្យមើលរូបរាងក្នុងករណីសងសំណងនៃការបរបាញ់សត្វ និងការប្រៀបធៀបទឹកកាមទៅនឹងពងក្នុងករណីកំណើតសត្វដែលស្អាត (តាហ៊ីរ) ដើម្បីបញ្ជាក់ពីភាពស្អាតរបស់វា។ ឧទាហរណ៍នៃ «គីយ៉ាសុ ស៊ីបហ៍» គឺភាពមិនច្បាស់លាស់របស់ទាសីរវាងមនុស្សសេរី និងសត្វ។ វាស្រដៀងនឹងសត្វត្រង់ថាវាជាកម្មសិទ្ធិ ដូច្នេះវាមិនអាចធ្វើជាម្ចាស់កម្មសិទ្ធិបានឡើយ ហើយវាស្រដៀងនឹងមនុស្សសេរីត្រង់ថា វាមានសិទ្ធិគ្រប់គ្រង មានការគោរពប្រតិបត្តិដែលត្រឹមត្រូវ និងមានសិទ្ធិលើទំនាក់ទំនងអាពាហ៍ពិពាហ៍។ លក្ខខណ្ឌនៃវិទ្យាសាស្ត្រនេះគឺមិនត្រូវធ្វើឱ្យហួសហេតុពេកក្នុងការកំណត់វាឡើយ បើមិនដូច្នេះទេ វានឹងក្លាយទៅជា «គីយ៉ាសុ មុខីល» (ការប្រៀបធៀបដោយការស្រមើស្រមៃ) នៅពេលដែលវាហួសហេតុពេក ហើយអ្នកកំណត់វាអាចនឹងខ្សោយទៅៗរហូតក្លាយជា «តរដ៍» (ការប្រៀបធៀបដែលគ្មានន័យ) ដូច្នេះចាំបាច់ត្រូវតែមានភាពសមស្របក្នុងរឿងនេះ។ ជំពូកនេះត្រូវបានកំណត់ដើម្បីបែងចែក «ស៊ីបហ៍» ចេញពី «តរដ៍»។ ភាពខុសគ្នារវាងវា និង «មុខីល» គឺច្បាស់លាស់ ព្រោះថា «ស៊ីបហ៍» មិនមានភាពសមស្របនឹងវិនិច្ឆ័យ (ហ៊ូកុំ) ឡើយ។ វាខុសពីអ្វីដែលស្ថិតក្នុងអត្ថន័យនៃដើមហេតុ (អាល់-អស្ល៍) ព្រោះរឿងនោះអាចដឹងបានដោយវិចារណញ្ញាណ។ ដូច្នេះ យើងនិយាយថា ភាពស្រដៀងគ្នាដែលត្រូវបានទទួលស្គាល់ គឺភាពស្រដៀងគ្នាដែលធ្វើឱ្យគេយល់ថាមានការជួបជុំគ្នាក្នុងចំណុចស្រមើស្រមៃមួយដែលសមស្របនឹងវិនិច្ឆ័យដែលចង់បាន។ ចំណុចស្រមើស្រមៃនោះគឺមិនច្បាស់លាស់ ហើយគ្មានផ្លូវបង្ហាញវាបានឡើយ។ ដូច្នេះ នៅពេលយើងនិយាយថា «ទាសីមានសិទ្ធិគ្រប់គ្រង និងមានការគោរពប្រតិបត្តិត្រឹមត្រូវដូចមនុស្សសេរី» វាបង្ហាញថាពួកគេទាំងពីរជួបជុំគ្នាក្នុងចំណុចស្រមើស្រមៃដែលជាមូលដ្ឋាននៃភាពជាម្ចាស់កម្មសិទ្ធិ ដូច្នេះវាហាក់ដូចជាឈានទៅរកវិនិច្ឆ័យតាមរយៈមធ្យោបាយមួយ។ ចំណែក «តរដ៍» គឺអ្វីដែលមិនបង្ហាញពីវិនិច្ឆ័យទាំងដោយខ្លួនវាផ្ទាល់ ឬដោយមធ្យោបាយណាមួយឡើយ។ រីឯ «មុខីល» គឺជាអ្វីដែលបង្ហាញពីវិនិច្ឆ័យដោយខ្លួនវាផ្ទាល់ ហើយវាប៉ះចំគោលដៅក្នុងទិដ្ឋភាពនៃភាពសមស្រប។ បើអ្នកចង់ អ្នកអាចនិយាយថា «ស៊ីបហ៍» គឺជាអ្វីដែលធ្វើឱ្យមានការសង្ស័យខ្លាំងថាវាស្ថិតក្នុងអត្ថន័យនៃដើមហេតុ (អាល់-អស្ល៍)។ វាស្រដៀងនឹងការប្រៀបធៀបអ្វីមួយទៅនឹងអ្វីដែលស្ថិតក្នុងអត្ថន័យដូចគ្នា ប៉ុន្តែរឿងនោះមានភាពច្បាស់លាស់ ចំណែករឿងនេះគឺគ្រាន់តែជាការសង្ស័យខ្លាំងប៉ុណ្ណោះ។ ការទទួលយក «តរដ៍» និង «អាក់ស៍» (ការបញ្ច្រាស) ក្នុងការបញ្ជាក់ពីមូលហេតុ (អ៊ីលឡះ) នឹងលេចឡើងប្រសិនបើគេទទួលយក «គីយ៉ាសុ ស៊ីបហ៍» ព្រោះវាធ្វើឱ្យមានការសង្ស័យខ្លាំងថាវាជាមូលដ្ឋាននៃវិនិច្ឆ័យ។ ហេតុនេះហើយបានជាលោកកាឌី បានលើកឡើងពីមតិរបស់លោកក្នុងរឿងនេះ ខណៈពេលដែលលោកបានបដិសេធ «ស៊ីបហ៍» យ៉ាងដាច់អហង្ការ។ «ស៊ីបហ៍» គឺអនុវត្តក្នុងរឿងដែលមិនអាចយល់ពីអត្ថន័យរបស់វា ក្នុងន័យថាគ្មានចំណុចស្រមើស្រមៃណាមួយលេចឡើងក្នុងរឿងនោះឡើយ។ ប្រសិនបើមានគេសួរថា៖ «តើអ្វីដែលលោកអ៊ីម៉ាម ស៊ីហ្វៃ (សូមអល់ឡោះមេត្តាដល់លោក) បានលើកឡើងពីការប្រៀបធៀបការកំណត់ពាក្យតាក់ប៊ីរ ទៅនឹងការកំណត់ការស៊ូជូដ និងរូកូអ៊ូ គឺជាផ្នែកមួយនៃវិទ្យាសាស្ត្រតាស៊ីបហ៊ី (ការប្រៀបធៀប) ឬទេ?» យើងឆ្លើយថា៖ លោកអ៊ីម៉ាម ស៊ីហ្វៃ បានមានប្រសាសន៍ថា នោះមិនមែនជា «ស៊ីបហ៍» ទេ ប៉ុន្តែលោកលើកឡើងជាឧទាហរណ៍ដើម្បីបញ្ជាក់ថា ទីតាំងនោះគឺជាទីតាំងនៃការដើរតាម (អ៊ីតិបាអ៍) ហើយមិនមានការប្រើប្រាស់គីយ៉ាស (ការប្រៀបធៀប) ដូចក្នុងករណីស៊ូជូដ និងរូកូអ៊ូឡើយ។ តាមពិតទៅ មតិរបស់លោកអ៊ីម៉ាម ស៊ីហ្វៃ ក្នុងបញ្ហានេះគឺជិតដល់កម្រិតច្បាស់លាស់ ហើយ «ស៊ីបហ៍» មិនមានកម្លាំងខ្លាំងដល់ថ្នាក់នេះទេ។ ប្រសិនបើមានគេសួរថា៖ «តើប្រសាសន៍របស់លោកអ៊ីម៉ាម ស៊ីហ្វៃ ដែលថា អ្នកស្លាប់ (សហ៊ីដ) ប្រសិនបើមិនត្រូវបានងូតទឹកឱ្យទេ គឺមិនចាំបាច់ធ្វើពិធីសឡាតលើគាត់ឡើយ គឺជាស៊ីបហ៍ឬទេ?» យើងឆ្លើយថា៖ លោកកាឌី បានមានប្រសាសន៍ថា វាស្ទើរតែជា «ស៊ីបហ៍» ក្នុងន័យថាការសឡាតគឺអាស្រ័យលើការងូតទឹក ដូច្នេះនៅពេលការងូតទឹកត្រូវបានលុបចោល នោះការសឡាតក៏អាចនឹងត្រូវលុបចោលដែរ។ លោកបានបង្ហាញពីភាពមិនច្បាស់លាស់ក្នុងរឿងនេះ ដូច្នេះលោកមិនបានបញ្ជាក់ដាច់ណាត់ថាវាជា «ស៊ីបហ៍» នោះទេ ហើយវាជា «ស៊ីបហ៍» ដែលខ្សោយជាទូទៅ។

ជំពូកទីពីរ៖ ការរៀបរាប់អំពីភស្តុតាងរបស់ភាគីទាំងពីរ អាល់កាឌី បានមានប្រសាសន៍ថា៖ ខ្ញុំសូមសួរទៅកាន់អ្នកដែលប្រកាន់យក «អាល់-ស៊ីបហ៍» (ភាពស្រដៀងគ្នា) ថា៖ តើអ្នកបានដឹងច្បាស់ថាវាជាមូលដ្ឋាននៃច្បាប់ (ហុកម) ឬអ្នកគ្រាន់តែស្មាន? ប្រសិនបើអ្នកដឹងច្បាស់ តើអ្នកដឹងតាមរយៈការយល់ដឹងជាចាំបាច់ (ដូរ៉ូរ៉ូ) ឬតាមរយៈការពិចារណា (ណូហ្សារ) ដែលគ្មានហេតុផលណាមួយអាចអះអាងបានទាំងពីរករណីនេះឡើយ។ ហើយប្រសិនបើអ្នកគ្រាន់តែស្មាន តើអ្វីជាមូលដ្ឋាននៃការស្មានរបស់អ្នក? ក្នុងករណីនេះ ការស្មានក៏មានតម្លៃដូចជាការដឹងដែរ។ ប្រសិនបើអ្នកបង្ហាញពីមូលដ្ឋាននៃការស្មានរបស់អ្នកតាមរយៈការបង្ហាញពី «អាល់-អិកហាល៉ា» (ភាពសមហេតុផល) នោះវាជារឿងមួយ។ ប៉ុន្តែប្រសិនបើអ្នកមិនអាចបង្ហាញពីភាពសមហេតុផលនោះទេ អ្នកក៏បរាជ័យក្នុងការបញ្ជាក់ពីមូលដ្ឋាននៃការស្មានរបស់អ្នក ហើយយើងនឹងបន្តទាមទារឱ្យអ្នកបង្ហាញរហូតដល់យើងឃើញច្បាស់ពីការសម្រេចចិត្តតាមអំពើចិត្តរបស់អ្នក។ លើសពីនេះ ភស្តុតាងដែលបានដកស្រង់ពីក្រុមសហាបះ (សូមអល់ឡោះមេត្តាដល់ពួកគេ) គឺការពិចារណាទៅលើផលប្រយោជន៍ (ម៉ាសឡាហា) ចំណែកឯ «អាល់-ស៊ីបហ៍» វិញ មិនត្រូវបានគេរាយការណ៍ថាពួកគេបានប្រើប្រាស់វាឡើយ។ ចំពោះពាក្យរបស់អ្នកដែលថា «នៅពេលដែលពាក្យសម្តីរបស់ទាសករមានប្រសិទ្ធភាព នោះគាត់មានសិទ្ធិគ្រប់គ្រង» គឺវាជាការសម្រេចចិត្តតាមអំពើចិត្ត ព្រោះប្រសិទ្ធភាពនៃពាក្យសម្តីគ្រាន់តែជាការបង្ហាញពីភាពត្រឹមត្រូវ និងភាពពេញលេញរបស់វាប៉ុណ្ណោះ ដែលវាមិនទាក់ទងនឹងសិទ្ធិគ្រប់គ្រង (មិលក៍) ឡើយ។ ប្រសិនបើអ្នកនិយាយថា «វាបង្កឱ្យមានការស្រមើស្រមៃអំពីការជួបជុំគ្នា» យើងនឹងឆ្លើយថា៖ ចូរអ្នកបង្ហាញពីការស្រមើស្រមៃនោះមក បើមិនដូច្នោះទេ កុំប្រកាន់យកអ្វីដែលមិនច្បាស់លាស់។ ប្រសិនបើអ្នកនិយាយថា «ការគ្រប់គ្រងលើការរួមភេទ (នីកាហ៍) គឺដូចគ្នាទៅនឹងការគ្រប់គ្រងលើទ្រព្យសម្បត្តិ» នោះគឺជាការសម្រេចចិត្តតាមអំពើចិត្ត ព្រោះវាមិនមានភាពស្រដៀងគ្នារវាងរឿងទាំងពីរនេះទេ។ ម្យ៉ាងទៀត នៅក្នុងអាពាហ៍ពិពាហ៍មានផលប្រយោជន៍ច្បាស់លាស់មួយ គឺការជៀសវាងពីការបង្កគ្រោះថ្នាក់ដល់ទាសករក្នុងការបិទផ្លូវអាពាហ៍ពិពាហ៍ ខណៈដែលការគ្រប់គ្រងលើទ្រព្យសម្បត្តិផ្សេងទៀតមិនមានគ្រោះថ្នាក់អ្វីឡើយ។ ទស្សនៈដែលយើងជ្រើសរើសគឺ៖ «អាល់-ស៊ីបហ៍» គឺជាអ្វីដែលត្រូវបានទទួលយក ហើយវាគឺជាអ្វីដែលនាំឱ្យមានការស្មានយ៉ាងខ្លាំងថាវាស្ថិតនៅក្នុងអត្ថន័យដូចគ្នា។ យើងសូមសួរទៅកាន់អាល់កាឌីថា៖ លោកអ៊ីម៉ាម សាហ្វីអី (សូមអល់ឡោះមេត្តាដល់លោក) បានមានប្រសាសន៍ថា «មានការសម្អាតកាយពីរ តើហេតុអ្វីបានជាវាខុសគ្នា?» លោកចង់សំដៅលើ «វូឌូ» និង «តៃយាំមុំ» ក្នុងរឿងការកំណត់ចេតនា (នីយ៉ាត)។ តើអ្នកមិនគិតថា «វូឌូ» មានអត្ថន័យដូចគ្នាទៅនឹង «តៃយាំមុំ» ក្នុងរឿងការកំណត់ចេតនាដែរឬទេ? ទាំងពីរនេះសុទ្ធតែជាការសម្អាតកាយពីភាពមិនបរិសុទ្ធ (ហ្ហាដាស) ដែលមិនអាចយល់ពីអត្ថន័យពិតប្រាកដរបស់វាបាន ហើយវាជាការគោរពប្រតិបត្តិសុទ្ធសាធ។ ដូច្នេះ ការបែងចែករវាងរឿងទាំងពីរនេះគឺជារឿងពិបាក។ ប្រសិនបើអ្នកបដិសេធការស្មានដ៏ខ្លាំងក្លានេះ នោះអ្នកកំពុងតែរឹងរូសហើយ។ ប្រសិនបើអ្នកទទួលស្គាល់វា អ្នកត្រូវតែបង្ហាញពីមូលដ្ឋានរបស់វា ហើយរឿងនេះនឹងត្រឡប់ទៅរកអ្នកវិញ។ គ្មានអ្វីត្រូវលាក់បាំងអំពីភាពច្បាស់លាស់នៃការស្មាននេះឡើយ។ យើងដឹងច្បាស់ថា ប្រសិនបើសហាបះ (សូមអល់ឡោះមេត្តាដល់ពួកគេ) ខ្វះខាតការប្រៀបធៀបតាមអត្ថន័យ (គីយ៉ាស៊ុលម៉ាអ្នា) ពួកគេនឹងប្រកាន់យកការស្មានបែបនេះយ៉ាងប្រាកដ។ ព្រោះបញ្ហាជាច្រើនមិនមានអត្ថន័យច្បាស់លាស់ ហើយសហាបះបានផ្តល់ការវិនិច្ឆ័យ (ហ្វាត់វា) ជាបន្តបន្ទាប់ ដូច្នេះយើងដឹងថាពួកគេបានពឹងផ្អែកលើ «អាល់-ស៊ីបហ៍»។ ពិតមែនហើយ វាមានលក្ខខណ្ឌថា មិនត្រូវមានអត្ថន័យច្បាស់លាស់នៅក្នុង «អាល់-អាស្ល៍» (ដើម) ឡើយ។ ប្រសិនបើមាន នោះការប្រៀបធៀបនឹងក្លាយជាមោឃៈ ព្រោះច្បាប់ត្រូវបានកំណត់ដោយវា ហើយវាមិនបានកើតឡើងនៅក្នុង «ហ្វារអ៍» (សាខា) ឡើយ។ យើងបានឃើញថា «អាល់-មូខៃយីល» (អត្ថន័យដែលគេស្រមើស្រមៃ) ដែលគេដឹងច្បាស់នោះ មិនមានភាពស៊ីសង្វាក់គ្នាទេ ដូចដែលអាល់កាឌីបានលើកឡើងក្នុងការប្រៀបធៀបការគ្រប់គ្រងលើទ្រព្យសម្បត្តិទៅនឹងការគ្រប់គ្រងលើអាពាហ៍ពិពាហ៍។ បន្ទាប់មក អ្នកដែលផ្តល់ហេតុផលដោយប្រកាន់យក «អាល់-ស៊ីបហ៍» ប្រសិនបើគាត់និយាយថា «រឿងនេះស្រដៀងនឹងរឿងនោះ» ដោយមិនបញ្ជាក់ពីទិដ្ឋភាពនៃភាពស្រដៀងគ្នា អ្នកប្រាជ្ញខ្លះយល់ថាវាគ្រប់គ្រាន់ហើយ ហើយអ្នកសួរត្រូវតែជាអ្នកកាត់ផ្តាច់ភាពស្រដៀងគ្នានោះ។ ទស្សនៈដែលយើងជ្រើសរើសគឺ៖ ចាំបាច់ត្រូវតែមានការចង្អុលបង្ហាញទៅលើទិដ្ឋភាពនៃភាពស្រដៀងគ្នា និងការបញ្ជាក់ថាការបែងចែករវាងវាគឺជារឿងពិបាក។ ដោយសារតែភាពពិបាកក្នុងការបែងចែក និងការបញ្ជាក់ពីភាពស្រដៀងគ្នា ទើបការស្មានអំពីច្បាប់មានទម្ងន់ខ្លាំង រហូតដល់វាមានភាពសមហេតុផល ដូចជាការប្រៀបធៀបពោតទៅនឹងស្រូវសាលី ដោយដាក់វាឱ្យនៅជិតគ្នាក្នុងគោលបំណងនៃរសជាតិ និងអ្វីៗផ្សេងទៀតដែលវាមានភាពស្រដៀងគ្នា។

ជំពូកទីប្រាំបី៖ អំពីបទបញ្ញត្តិដែលមិនអាចស្វែងរកមូលហេតុ (អ៊ិលឡះ) បាន មិនគួរមានការរំពឹងថានឹងអាចស្វែងរកមូលហេតុសម្រាប់រាល់បទបញ្ញត្តិទាំងអស់នៅក្នុងសាសនាបានឡើយ ប៉ុន្តែបទបញ្ញត្តិទាំងនោះត្រូវបានបែងចែក។ ក្បួនខ្នាតគឺថា៖ រាល់អ្វីដែលបង្ហាញឱ្យឃើញនូវអត្ថន័យសមស្រប ជាប់លាប់ និងមិនផ្ទុយនឹងគោលការណ៍គ្រឹះនៃសាសនា នោះគឺជាអ្វីដែលអាចស្វែងរកមូលហេតុបាន។ ចំណែកអ្វីដែលមិនអាចស្វែងរកមូលហេតុបាន ដូចជាការគោរពប្រតិបត្តិ (អ៊ីបាដាត) និងបទបញ្ញត្តិដែលកំណត់ចំនួនជាក់លាក់ (មូក័ដដារ៉ាត) នោះគឺត្រូវអនុវត្តតាមវិធីសាស្ត្រ «គីយ៉ាស» (ការប្រៀបធៀប) ទៅលើអ្វីដែលមានអត្ថន័យដូចគ្នានឹងគោលការណ៍ដើម (អាសល់) ឬការប្រៀបធៀបដោយភាពស្រដៀងគ្នា ប្រសិនបើអាចធ្វើការប្រៀបធៀបដែលនាំឱ្យមានការសន្និដ្ឋានដ៏ត្រឹមត្រូវ។ លោក អាប់ប៊ូ ហានីហ្វះ (សូមអល់ឡោះមេត្តាដល់លោក) បានមានប្រសាសន៍ថា៖ «មិនមានការអនុវត្តគីយ៉ាសនៅក្នុងបទបញ្ញត្តិទណ្ឌកម្ម (ហូឌូដ), ការសងការខុសឆ្គង (កាហ្វ្វារ៉ាត), បទបញ្ញត្តិដែលកំណត់ចំនួនជាក់លាក់ និងការកំណត់ផ្សេងៗទៀតឡើយ»។ បន្ទាប់មក លោកបានអនុវត្តគីយ៉ាសយ៉ាងជ្រុលហួសហេតុក្នុងការលើកលែងទណ្ឌកម្មចំពោះករណីលួច និងការសងសឹក (កូសាស់) រហូតដល់ធ្វើឱ្យខូចគោលការណ៍សាសនា ហើយថែមទាំងបានអនុវត្តវាក្នុងការបញ្ជាក់ពីទណ្ឌកម្ម រហូតដល់លោកតម្រូវឱ្យមានការដាក់ទណ្ឌកម្មដោយផ្អែកលើសក្ខីកម្មដែលមិនច្បាស់លាស់។ លោកបានតម្រូវឱ្យកាត់ដៃចោរដោយផ្អែកលើសក្ខីកម្មរបស់សាក្សីពីរនាក់ ដែលម្នាក់បានផ្តល់សក្ខីកម្មថាចោរបានលួចគោពណ៌ស ហើយម្នាក់ទៀតបានផ្តល់សក្ខីកម្មថាគោពណ៌ខ្មៅ ដោយលោកលើកហេតុផលថា គោនោះអាចមានពណ៌លាយគ្នា។ ពួកគេបានប្រៀបធៀបសកម្មភាពផ្សេងទៀតដែលមិនមែនជាការរួមភេទ ទៅនឹងការរួមភេទក្នុងពេលកាន់សីល (សោម) ដើម្បីតម្រូវឱ្យមានការសងការខុសឆ្គង (កាហ្វ្វារ៉ាត) ហើយបានប្រៀបធៀបការសម្លាប់សត្វព្រៃដោយអចេតនា ទៅនឹងការសម្លាប់ដោយចេតនា ដើម្បីតម្រូវឱ្យមានការសងសំណង ទោះបីជាអត្ថបទគម្ពីរបានកំណត់ជាក់លាក់ចំពោះតែករណីដោយចេតនាក៏ដោយ។ ពួកគេបានកំណត់ការដងទឹកចេញពីអណ្តូងនៅពេលមានភាពមិនស្អាត (ណាចាសះ) ឱ្យបានចំនួនសាមបិទ ដោយផ្អែកលើការប្រៀបធៀប។ ការលើកឡើងរបស់ពួកគេដែលថា «យើងបានធ្វើតាម (តាក់លីដ) លោក អូហ្សៃអ៊ិ» គឺមិនមានប្រយោជន៍អ្វីឡើយ ពីព្រោះពួកគេបានបដិសេធមិនធ្វើតាម (តាក់លីដ) សហការីរបស់ព្យាការី (សហាបះ) ក្នុងបញ្ហាផ្សេងៗ ចុះហេតុអ្វីបានជាពួកគេធ្វើតាមលោក អូហ្សៃអ៊ិ ទៅវិញ? ពួកគេបានកំណត់ការលើកលែងភាពមិនស្អាតត្រឹមមួយភាគបួននៃសម្លៀកបំពាក់ និងការជូតក្បាលត្រឹមមួយភាគបួន។ ពួកគេបានប្រៀបធៀបការអនុញ្ញាត (រ៉ុកស្ហ) ក្នុងភាពមិនស្អាតផ្សេងៗ ទៅនឹងបរិមាណដែលត្រូវបានលើកលែងនៅកន្លែងបន្ទោបង់។ ពួកគេបានធ្វើឱ្យគោលការណ៍ទាំងនេះមានភាពច្របូកច្របល់។ បញ្ហា៖ ប្រសិនបើមានគោលការណ៍មួយដែលចេញក្រៅពីការប្រៀបធៀបនៃគោលការណ៍ទូទៅ ដូចជាការសរសេរកិច្ចសន្យា (គីតាបះ) និងការជួល (អ៊ីជារ៉ះ) អ្នកប្រាជ្ញមួយក្រុមបាននិយាយថា៖ «មិនអាចអនុវត្តគីយ៉ាសបានឡើយ ទាំងលើគោលការណ៍ដើម និងលើសាខារបស់វា»។ អ្នកប្រាជ្ញមួយក្រុមទៀតបាននិយាយថា៖ «អាចអនុវត្តបានតែលើសាខារបស់វាប៉ុណ្ណោះ ហើយមិនអាចយកវាទៅប្រៀបធៀបជាមួយគោលការណ៍ផ្សេងទៀតបានឡើយ»។ មតិដែលត្រឹមត្រូវជាងគឺថា ការសម្រេចបែបដាច់ខាតទាំងពីរនេះគឺមិនត្រឹមត្រូវឡើយ។ ពីព្រោះគោលការណ៍នានា ទោះបីជាមានភាពខុសគ្នានៅក្នុងលក្ខណៈពិសេសរបស់វាក៏ដោយ ក៏វាអាចជួបគ្នានៅក្នុងចំណុចរួមមួយចំនួន ដូចជាការពិចារណាលើកិច្ចសន្យាអាពាហ៍ពិពាហ៍ ការលក់ដូរ និងការជួល ក្នុងន័យថាវាជាការដោះដូរ ទោះបីជាវាខុសគ្នានៅក្នុងគោលបំណងក៏ដោយ។ ដូច្នេះ ការពិចារណាលើគោលបំណងដែលមានភាពខុសគ្នាគឺមិនអាចទៅរួចឡើយ ប៉ុន្តែអាចធ្វើទៅបានចំពោះចំណុចដែលមានភាពស្រដៀងគ្នា។ ឧទាហរណ៍នៃរឿងនេះគឺ៖ លោក អាប់ប៊ូ ហានីហ្វះ (សូមអល់ឡោះមេត្តាដល់លោក) បានប្រៀបធៀបការទិញលក់ដែលមិនត្រឹមត្រូវ (ហ្វាស៊ីដ) ទៅនឹងកិច្ចសន្យា «គីតាបះ» ដែលមិនត្រឹមត្រូវ ប្រសិនបើលោកអាចរកឃើញអត្ថន័យដែលធ្វើឱ្យការទិញលក់នោះស្ថិតក្នុងគោលបំណងនៃ «គីតាបះ» បាន។

ជំពូក៖ ការលក់ដែលខូច (ហ្វាស៊ីដ) បើធៀបទៅនឹងការលក់ដែលត្រឹមត្រូវ (សហ៊ីហ៍) គឺមានលក្ខណៈដូចគ្នាទៅនឹងការសរសេរដែលខូច បើធៀបទៅនឹងការសរសេរដែលត្រឹមត្រូវ ក្នុងគោលបំណងជាក់លាក់របស់វា។ ដូច្នេះ ការប្រៀបធៀប (គីយ៉ាស) នេះគឺត្រឹមត្រូវ ប៉ុន្តែដោយសារតែអ្នកប្រៀបធៀបមិនអាចសម្រេចបាននូវគោលបំណងនោះ ទើបការប្រៀបធៀបរបស់គាត់ត្រូវបានច្រានចោល ដោយសារតែគាត់បានប្រៀបធៀបការលក់ដែលខូចទៅនឹងការសរសេរដែលខូច ខណៈដែលគោលបំណងនៃរឿងទាំងពីរនេះមានភាពខុសគ្នា។ ដូច្នេះ វាមិនអាចទៅរួចទេ។ ចំណែកឯសាខានៃការសរសេរវិញ គឺអាចអនុវត្តការប្រៀបធៀបបាន ហើយប្រសិនបើគ្មានវាទេ សាខាទាំងនោះក៏មិនអាចរីកចម្រើនបានដែរ។ កាឌី (ចៅក្រម) បានមានប្រសាសន៍ថា៖ ក្នុងចំណោមបទបញ្ញត្តិទាំងឡាយ មានខ្លះត្រូវបានកំណត់មូលហេតុ (អ៊ិលឡះ) ជាទូទៅ ប៉ុន្តែមិនត្រូវបានអនុវត្តយ៉ាងពេញលេញនៅក្នុងព័ត៌មានលម្អិតនោះទេ។ លោកបានលើកឧទាហរណ៍ចំនួនបី៖ ឧទាហរណ៍ទីមួយ៖ លោកបានមានប្រសាសន៍ថា ការលើកឡើងរបស់ អ៊ីម៉ាម អាប៊ូ ហានីហ្វាហ៍ ដែលថាការលុបបំបាត់ហាដាស (ភាពមិនស្អាតតាមបែបសាសនា) គឺជាអ្វីដែលមិនអាចយល់ពីអត្ថន័យរបស់វាបាននោះ គឺមិនត្រឹមត្រូវទេ។ ដូច្នេះ មិនអាចយកវាទៅប្រៀបធៀបជាមួយនឹងការលុបបំបាត់ភាពកខ្វក់ (ណាចាស) បានឡើយ ព្រោះគោលបំណងនៃការលុបបំបាត់ភាពកខ្វក់គឺអាចយល់បាន ពោលគឺដើម្បីភាពស្អាតស្អំ។ ហេតុនេះហើយបានជាវាត្រូវបានកំណត់តែលើសរីរាង្គដែលតែងតែលេចចេញមកខាងក្រៅ ហើយចំពោះផ្នែកខាងមុខនៃក្បាល (ណាស៊ីយ៉ះ) គឺគ្រាន់តែប្រើការជូត (ម៉ាសះ) ព្រោះវាជាផ្នែកដែលតែងតែគ្របបាំង។ អ្វីដែលបញ្ជាក់រឿងនេះគឺការចង្អុលបង្ហាញរបស់ រ៉សូល តាមរយៈប្រសាសន៍របស់ទ្រង់ថា៖ «ប៉ុន្តែទ្រង់ចង់ធ្វើឱ្យអ្នកស្អាតស្អំ»។ រឿងនេះបង្ហាញថា មនុស្សម្នាក់នៅក្នុងស្ថានភាពផ្សេងៗគ្នាតែងតែជួបប្រទះនឹងភាពមិនស្អាតដែលជាប់ខ្លួន ហើយសាសនាបានលើកទឹកចិត្តឱ្យមានសីលធម៌ល្អ និងការសម្អាតខ្លួនពីភាពកខ្វក់។ មែនហើយ វាត្រូវបានកំណត់ចំពោះស្ថានភាពនៃការចេញហាដាស ដូច្នេះពេលវេលានៃកាតព្វកិច្ចរបស់វាគឺមិនអាចយល់ពីអត្ថន័យបានឡើយ ដូចទៅនឹងការកំណត់ពេលវេលានៃការលុបបំបាត់ភាពកខ្វក់នៅពេលធ្វើ សឡាត ដែលមិនអាចយល់ពីអត្ថន័យរបស់វាបាន ប៉ុន្តែគោលការណ៍គ្រឹះរបស់វាគឺអាចយល់បាន។ ឧទាហរណ៍ទីពីរ៖ សាសនាបានកំណត់ថា ហាដាស គឺជាឧបសគ្គនៃការធ្វើ សឡាត ដែលរឿងនេះមិនអាចយល់ពីអត្ថន័យបានឡើយ ប៉ុន្តែបន្ទាប់ពីបានជឿលើវាហើយ យើងអាចយល់បានថាការធ្វើវូឌូ (ការសម្អាតខ្លួន) គឺជាការលុបបំបាត់ហាដាសនោះ។ ហើយនៅពេលដែលវាត្រូវបានលុបបំបាត់ នោះនឹងគ្មានឧបសគ្គក្នុងការធ្វើ សឡាត រហូតដល់វាត្រឡប់មកវិញ។ ប៉ុន្តែរឿងនេះមិនត្រូវបានយល់ឃើញនៅក្នុងការធ្វើ តាយ៉ាំមុំ (ការប្រើដីសម្អាតខ្លួន) នោះទេ ព្រោះវាមិនមែនជាការលុបបំបាត់ហាដាសឡើយ វាគ្រាន់តែជាការអនុញ្ញាតឱ្យធ្វើសកម្មភាពក្នុងស្ថានភាពដែលមានហាដាសប៉ុណ្ណោះ។ ដូច្នេះ ចាំបាច់ត្រូវធ្វើ តាយ៉ាំមុំ សម្រាប់ សឡាត នីមួយៗ ដូចដែល រ៉សូល ﷺ បានមានប្រសាសន៍ថា៖ «នៅកន្លែងណាដែលពេលវេលា សឡាត មកដល់ខ្ញុំ ខ្ញុំនឹងធ្វើ តាយ៉ាំមុំ ហើយធ្វើ សឡាត»។ ការប្រៀបធៀបក្នុងរឿងនេះតម្រូវឱ្យមិនធ្វើ សឡាត ស៊ូណាន់ន់ (សឡាតបន្ថែម) ដោយសារតែមិនមានភាពចាំបាច់។ ប្រហែលជានេះជាចំណុចមួយដែលត្រូវផ្អាកការពិចារណាលើអត្ថន័យនៃសាសនា។ ឬអាចនិយាយបានថា សឡាត ស៊ូណាន់ន់ គឺជាការបំពេញបន្ថែមដល់ សឡាត ហ្វារឌូ (កាតព្វកិច្ច) ហើយសាសនាបានបន្ធូរបន្ថយរឿងនេះ រហូតដល់អនុញ្ញាតឱ្យអ្នកដែលមានសមត្ថភាពឈរអាចអង្គុយធ្វើ សឡាត បាន ដើម្បីលើកទឹកចិត្តឱ្យធ្វើវា។ ដូច្នេះ ការធ្វើឱ្យរឿងនេះកាន់តែតឹងរ៉ឹងគឺមិនសមរម្យឡើយ ព្រោះវាជាការបង្កការលំបាកដល់អ្នកធ្វើដំណើរ។ ឧទាហរណ៍ទីបី៖ ការដាក់ទណ្ឌកម្ម (ហាត់) ត្រូវបានកំណត់ឡើងដើម្បីជាការទប់ស្កាត់។ ការប្រៀបធៀបមួយត្រូវបានយល់ឃើញពីគោលការណ៍នៃការបែងចែករបស់សាសនា រវាងចំនួនដែលតិចជាងកម្រិតកំណត់ (នីសាប) និងចំនួនដែលដល់កម្រិតកំណត់ ព្រោះមនុស្សមិនអាចទ្រាំនឹងការដាក់ទណ្ឌកម្មធ្ងន់ធ្ងរសម្រាប់តែទ្រព្យសម្បត្តិបន្តិចបន្តួចបានឡើយ។ ប៉ុន្តែរឿងនេះមិនត្រូវបានអនុវត្តយ៉ាងពេញលេញនៅក្នុងព័ត៌មានលម្អិតនោះទេ ព្រោះបុគ្គលម្នាក់អាចមានចិត្តចង់បានត្រឹមតែមួយភាគបួននៃឌីណារ ប៉ុន្តែរឿងនេះមិនត្រូវបានគេយកចិត្តទុកដាក់ឡើយ។ ការមិនយកចិត្តទុកដាក់នេះមិនធ្វើឱ្យខូចគោលការណ៍នៃអត្ថន័យដែលអាចយល់បាននោះទេ។ ទោះបីជាមួយភាគបួននៃឌីណារមានចំនួនតិចតួចសម្រាប់អ្នកដែលមានមហិច្ឆតាខ្ពស់ក៏ដោយ ប៉ុន្តែជាទូទៅ អ្នកដែលហ៊ានលួចគឺមានតែមនុស្សថោកទាបប៉ុណ្ណោះ ហើយទង្វើនេះកើតឡើងញឹកញាប់ក្នុងចំណោមពួកគេ។ ចំណុចដែលគួរឱ្យឆ្ងល់គឺ យើងឃើញថាជីវិតមនុស្សអាចនឹងត្រូវបាត់បង់ដោយសារតែការការពារទ្រព្យសម្បត្តិត្រឹមតែបន្តិចបន្តួច ប៉ុន្តែរឿងនេះមិនមានអ្វីទប់ស្កាត់បានក្នុងធម្មជាតិរបស់មនុស្សឡើយ។ ដូច្នេះ ដរាបណាមនុស្សម្នាក់នៅតែបន្តរំលោភបំពាន គាត់នឹងត្រូវគេទប់ស្កាត់ មិនមែនដូចជាការថ្លឹងថ្លែងតម្លៃទ្រព្យសម្បត្តិនោះទេ។ ក្នុងករណីនេះ ការលួចទ្រព្យសម្បត្តិត្រូវតែមានទណ្ឌកម្មនៅពេលមានការឈ្លានពាន។ កាឌី បានមានប្រសាសន៍ថា៖ ដូច្នេះ វាគួរតែមានការបែងចែករវាងស្រាដែលតិច និងស្រាដែលច្រើន ព្រោះធម្មជាតិរបស់មនុស្សស្អប់ខ្ពើមសូម្បីតែបរិមាណតិចតួច។ ប្រហែលជានេះជាចំណុចមួយដែលត្រូវផ្អាកការពិចារណាលើមូលហេតុនៃសាសនា។ មូលហេតុទូទៅ (អ៊ិលឡះ) អាចនឹងត្រូវផ្អាកការពិចារណាដោយផ្អែកលើគោលការណ៍ដែលច្បាស់លាស់ ទោះបីជាវាមិនត្រូវបានច្រានចោលដោយការសន្និដ្ឋានដែលមានទម្ងន់ក៏ដោយ។ ប្រហែលជាអត្ថន័យក្នុងរឿងនេះគឺថា ស្រាបន្តិចបន្តួចនាំទៅរកស្រាច្រើន ហើយបរិមាណដែលធ្វើឱ្យស្រវឹងមិនអាចកំណត់បានច្បាស់លាស់ដោយសារភាពខុសគ្នានៃធម្មជាតិមនុស្ស ដូច្នេះទើបសាសនាបានបិទច្រកនេះទាំងស្រុង។ កាឌី បានមានប្រសាសន៍ថា៖ ប្រសិនបើយើងយល់ពីភាពខុសគ្នារវាងបរិមាណតិច និងច្រើន នោះវាមិនអាចយកទៅប្រៀបធៀបក្នុងករណីកំណត់ផ្សេងទៀតបានឡើយ ដើម្បីជាការឆ្លើយតបទៅនឹង អ៊ីម៉ាម ម៉ាលីក ដែលបានមានប្រសាសន៍ថា ការស្បថត្រូវតែមានភាពតឹងរ៉ឹងចំពោះទ្រព្យសម្បត្តិដែលមានតម្លៃច្រើន ហើយលោកបានកំណត់វាស្មើនឹងកម្រិតកំណត់នៃការលួច (នីសាប) ព្រោះវាមានអត្ថន័យដែលគួរឱ្យជឿជាក់ក្នុងការកំណត់បែបនេះ ប៉ុន្តែវិធីសាស្ត្រនៃការប្រៀបធៀបការស្បថទៅនឹងការលួចគឺមិនអាចទទួលយកបានឡើយ។

ជំពូកទីប្រាំបួន៖ ស្តីពីការផ្សំ និងការធ្វើឱ្យមានកម្មបទ (ការផ្លាស់ប្តូរអកម្មទៅជាសកម្ម)។

ជំពូកទីប្រាំបួន៖ ស្តីពីការផ្សំ និងការផ្ទេរមូលហេតុ (អ៊ិលឡះ) ជំពូកនេះមានបួនផ្នែក៖ ផ្នែកទីមួយ៖ ការពន្យល់អំពីការរួមបញ្ចូលគ្នានៃមូលហេតុពីរដែលបង្ហាញឡើងក្នុងពេលតែមួយសម្រាប់បទបញ្ញត្តិមួយ។ លោកកាឌី (អាល់-Qadi) បានហាមឃាត់រឿងនេះ ដោយផ្អែកលើមូលដ្ឋានថា មិនមានការរាយការណ៍ណាមួយពីក្រុមសហាបះ (សូមអល់ឡោះមេត្តាដល់ពួកគេ) អំពីការអនុវត្តបែបនេះឡើយ។ លោកបានប្រកាន់ខ្ជាប់នូវការឯកភាពគ្នារបស់អ្នកប្រាជ្ញផ្នែកគីយ៉ាស (Qiyas) លើការកំណត់មូលហេតុតែមួយសម្រាប់បទបញ្ញត្តិស្តីពីការប្រាក់ (រីបា) ខណៈពេលដែលមានលទ្ធភាពក្នុងការរួមបញ្ចូលមូលហេតុទាំងនោះ។ លោកបានមានប្រសាសន៍ថា៖ «ប្រសិនបើយើងជួបប្រទះនូវមូលហេតុមួយដែលត្រូវបានបញ្ជាក់ដោយផ្ទាល់ពីអ្នកបង្កើតច្បាប់ (អល់ឡោះ និងរ៉សូល) នោះវាមានទម្ងន់ខ្លាំងជាងក្នុងការសន្និដ្ឋានថា វាគឺជាមូលហេតុជាក់លាក់មួយ ទោះបីជាមានមូលហេតុផ្សេងទៀតជាប់ពាក់ព័ន្ធជាមួយវាក៏ដោយ ព្រោះអ្នកបង្កើតច្បាប់បានលើកឡើងវា ហើយទ្រង់បានពន្យល់វាដោយខ្លួនឯង។ ដូចគ្នានេះដែរ ប្រសិនបើប្រជាជាតិឥស្លាមមានការឯកភាពគ្នា (អ៊ីជម៉ា) លើការកំណត់មូលហេតុនោះ ហើយពួកគេកំណត់ត្រឹមតែមូលហេតុនោះប៉ុណ្ណោះ គឺវាជារឿងឆ្ងាយណាស់ដែលអ្នកប្រាជ្ញទាំងនោះនឹងមើលរំលងមូលហេតុដ៏ត្រឹមត្រូវមួយ ខណៈពេលដែលពួកគេមានការស្រាវជ្រាវយ៉ាងស៊ីជម្រៅ។ ប្រសិនបើយើងរកឃើញមូលហេតុនោះដោយខ្លួនឯងតាមរយៈការវិភាគ (អ៊ីស្តិនបាត) នោះមូលហេតុណាដែលច្បាស់ជាង នឹងត្រូវយកមកប្រើមុនដោយជៀសមិនរួច។ ចំណែកមតិដែលត្រូវបានជ្រើសរើសគឺ៖ មូលហេតុផ្សេងៗអាចប្រមូលផ្តុំគ្នាលើបទបញ្ញត្តិមួយ។ យើងដឹងថា ក្រុមសហាបះ (សូមអល់ឡោះមេត្តាដល់ពួកគេ) ក្នុងពេលពិភាក្សាគ្នា មតិរបស់ពួកគេតែងតែបែកខ្ញែកទៅតាមផលប្រយោជន៍ផ្សេងៗគ្នា ហើយពួកគេមិនបានរវល់នឹងការថ្លឹងថ្លែង (តារជីហ៍) នោះទេ។ បញ្ហាការប្រាក់ (រីបា) មិនមែនជាបញ្ហាដែលមានមូលហេតុច្បាស់លាស់សម្រាប់យើង ហើយក៏មិនមែនជាបញ្ហាដែលមានការឯកភាពគ្នាដែរ ប៉ុន្តែពួកគេម្នាក់ៗជឿថា មូលហេតុរបស់ភាគីម្ខាងទៀតគឺមិនត្រឹមត្រូវ ឬមិនគ្រប់គ្រាន់។ ហេតុដូច្នេះហើយ ទើបពួកគេមិនបានឯកភាពគ្នា ហើយវិធីសាស្ត្រនៃការថ្លឹងថ្លែងក្នុងរឿងនេះគឺមិនត្រឹមត្រូវសម្រាប់យើង។ អ្វីដែលលោកបានលើកឡើងអំពីអត្ថបទពីអ្នកបង្កើតច្បាប់ ឬការឯកភាពគ្នានោះ មិនមែនមានន័យថាវាគ្មានទម្ងន់នោះទេ ប៉ុន្តែវាមិនមែនជារឿងចម្លែកទេដែលអ្នកបង្កើតច្បាប់ទុកការវិភាគដែលនៅសល់ឱ្យទៅអ្នកប្រាជ្ញ (អាយិមម៉ះ) ហើយអ្នកប្រាជ្ញដែលឯកភាពគ្នាបានប្រើប្រាស់មូលហេតុមួយជំនួសឱ្យមូលហេតុមួយទៀត។ ចំពោះប្រសាសន៍របស់លោកដែលថា៖ «ប្រសិនបើមូលហេតុមួយក្នុងចំណោមនោះលេចឡើង គួរតែយកមូលហេតុនោះមកប្រើមុន» យើងឆ្លើយតបថា៖ យើងមិនឃើញមានអ្វីចម្លែកទេក្នុងការជឿជាក់លើភាពត្រឹមត្រូវនៃបញ្ហាមួយតាមរយៈហាឌីស និងគីយ៉ាស ទោះបីជាកម្រិតរបស់វាខុសគ្នាក៏ដោយ។ ហើយនៅពេលដែលផលប្រយោជន៍ទាំងឡាយមានការប៉ះទង្គិចគ្នាដោយគ្មានការថ្លឹងថ្លែង នោះមិនមានហេតុផលអ្វីដែលត្រូវសម្រេចថាវាលុបចោលគ្នាទៅវិញទៅមកនោះទេ។ ការភ្ជាប់បទបញ្ញត្តិទៅនឹងករណីដាច់ដោយឡែកមួយដែលមិនមានមូលហេតុ គឺមិនមែនមានន័យថាមូលហេតុមួយប្រសើរជាងមូលហេតុមួយទៀតនោះទេ។ វាមិនមែនជារឿងចម្លែកទេដែលអ្នកបង្កើតច្បាប់សម្រេចបទបញ្ញត្តិមួយសម្រាប់ផលប្រយោជន៍ពីរ។ វាមិនតម្រូវឱ្យមានការទទួលស្គាល់ពាក្យរបស់អ្នកដែលនិយាយថា៖ «វាបានប៉ះពាល់ ដូច្នេះវាក្លាយជាដូចជាការប៉ះពាល់ទឹកនោម ឬស្ត្រីដែលកំពុងស្ថិតក្នុងរយៈពេលរង់ចាំ (អ៊ីដដះ) ដូច្នេះវាក្លាយជាដូចជាស្ត្រីដែលបានលែងលះដាច់ស្រេច ឬជាស្ត្រីភេទ ដូច្នេះវាក្លាយជាដូចជាក្មេងស្រី» នោះទេ។ នេះគឺជាការខុសឆ្គងយ៉ាងច្បាស់លាស់ ព្រោះអ្នកដែលកំណត់មូលហេតុចាំបាច់ត្រូវតែបញ្ជាក់ឱ្យច្បាស់អំពីការបន្ថែមមូលហេតុមួយទៀតទៅលើមូលហេតុរបស់ខ្លួន។ ប្រសិនបើគាត់លុបចោលវា នោះវានឹងក្លាយជាការធ្វើគីយ៉ាសលើបញ្ហានោះផ្ទាល់។ ដូច្នេះ មូលហេតុដែលរួមបញ្ចូលគ្នាគួរតែមានលក្ខណៈថា ប្រសិនបើគេភ្លេចមូលហេតុទីពីរ នោះការរួមបញ្ចូលគ្នានៅតែត្រឹមត្រូវ។ លោកកាឌីបានមានប្រសាសន៍ថា៖ «ប្រសាសន៍របស់លោកអ៊ីមាំ សាហ្វីអី (សូមអល់ឡោះមេត្តាដល់លោក) ស្តីពីសំណងសត្វតោថា៖ វាជាសត្វដែលមិនអាចសងដោយតម្លៃ ឬសត្វដូចគ្នាបាន ដូច្នេះវាមិនអាចសងបានដូចជាសត្វកាចទាំងប្រាំប្រភេទនោះទេ គឺជារឿងមិនត្រឹមត្រូវ។ ព្រោះអត្ថន័យរបស់វាគឺ៖ អ្វីដែលមិនអាចសងបាន គឺមិនអាចសងបាន។ នេះគឺជាការប្រើប្រាស់បទបញ្ញត្តិខ្លួនឯងមកធ្វើជាភស្តុតាង ហើយគាត់ត្រូវបានទាមទារឱ្យបង្ហាញភស្តុតាងលើការបដិសេធការធានាតាមរបៀបដែលពួកគេបានលើកឡើង ហើយវាមិនមានអ្វីដែលបង្ហាញពីបញ្ហានេះឡើយ»។

ជំពូកទីពីរ៖ ការពន្យល់អំពីកម្រិតនៃភាពស្មុគស្មាញ (អត្តរគីប - At-Tarkib) វាត្រូវបានបែងចែកទៅជាភាពស្មុគស្មាញក្នុងប្រភពដើម និងភាពស្មុគស្មាញក្នុងលក្ខណៈពិពណ៌នា។ ចំពោះភាពស្មុគស្មាញក្នុងប្រភពដើម ឧទាហរណ៍ដែលឆ្ងាយបំផុតពីភាពត្រឹមត្រូវគឺពាក្យសម្តីរបស់ក្រុមអ្នកប្រាជ្ញយើងដែលថា៖ «ស្ត្រីម្នាក់មិនអាចរៀបការដោយខ្លួនឯងបានទេ ដូចគ្នានឹងក្មេងស្រីអាយុដប់ប្រាំឆ្នាំដែរ»។ នេះជាការលើកឡើងដែលមិនត្រឹមត្រូវ ព្រោះអ្នកសួរអាចតបវិញថា៖ «ប្រសិនបើនាងត្រូវបានចាត់ទុកថាជាមនុស្សពេញវ័យនៅក្នុងចំណេះដឹងរបស់អល់ឡោះ នោះវាគឺជាការប្រៀបធៀបទៅនឹងបញ្ហាតែមួយ។ ហើយប្រសិនបើនាងនៅក្មេង នោះអ្នកក៏ក្លាយជាមនុស្សដូចអ្នកដែលនិយាយថា ការប៉ះពាល់ (ការប៉ះស្បែក) ធ្វើឱ្យខូចទឹកលាងសម្អាត (វូឌូ) ដូច្នេះវាក៏ដូចទៅនឹងការប៉ះពាល់ និងការនោមដែរ»។ ឧទាហរណ៍ដែលនៅជិតភាពត្រឹមត្រូវជាងបន្តិច គឺការលើកឡើងរបស់ពួកគេចំពោះស្ត្រីព្រហ្មចារីដែលពេញវ័យ ប៉ុន្តែមិនទាន់មានបទពិសោធន៍ជាមួយបុរស ដូច្នេះត្រូវតែបង្ខំឱ្យរៀបការ ដូចគ្នានឹងក្មេងស្រីអាយុដប់ប្រាំឆ្នាំដែរ ព្រោះទិដ្ឋភាពនៃភាពមិនត្រឹមត្រូវនៅក្នុងករណីនេះគឺមានលក្ខណៈដូចគ្នា។ នោះគឺប្រសិនបើអ្នកសន្មតថានាងនៅក្មេង ភាពក្មេងវ័យមិនមែនជាកត្តាឯករាជ្យនៅក្នុងទស្សនៈរបស់អ៊ីម៉ាម ស៊ីហ្វៃ (សូមអល់ឡោះមេត្តាដល់លោក) ក្នុងការផ្តល់សិទ្ធិបង្ខំឱ្យរៀបការនោះទេ ដោយមានភស្តុតាងបញ្ជាក់ពីស្ត្រីមេម៉ាយដែលនៅក្មេង គឺមិនត្រូវបានបង្ខំឱ្យរៀបការឡើយ។ ចំពោះភាពស្មុគស្មាញក្នុងលក្ខណៈពិពណ៌នា ឧទាហរណ៍ដែលឆ្ងាយបំផុតគឺការលើកឡើងរបស់យើងអំពីការសម្លាប់មូស្លីមដោយសារការសម្លាប់អ្នកមិនមែនមូស្លីម (ឌីមមី) ថា៖ «ប្រសិនបើគេសម្លាប់ដោយប្រើវត្ថុធ្ងន់ នោះគេមិនត្រូវទទួលទោសប្រហារជីវិតឡើយ ដូច្នេះវាក៏ដូចគ្នាទៅនឹងការប្រើដាវដែរ»។ មូលហេតុដែលវាឆ្ងាយពីភាពត្រឹមត្រូវ គឺដោយសារការពិចារណាទៅលើឧបករណ៍មិនបានបង្ហាញពីអត្ថន័យនៃសមភាព (ការសងសឹក) ដែលជាគោលបំណងសំខាន់នៅក្នុងបញ្ហានេះ។ ឧទាហរណ៍ដែលនៅជិតភាពត្រឹមត្រូវជាងគេ គឺការលើកឡើងរបស់យើងអំពីការបញ្ចូលផ្លែឈើដែលមិនទាន់លំអង ទៅក្នុងកិច្ចសន្យាទូទៅថា៖ «អ្វីដែលស្ថិតនៅក្រោមសិទ្ធិរបស់អ្នកទទួលបានសិទ្ធិអាទិភាព (ស៊ូហ្វអះ) គឺស្ថិតនៅក្រោមការចុះកិច្ចសន្យាទូទៅ»។ មូលហេតុដែលវាជិតភាពត្រឹមត្រូវ គឺដោយសារវាបង្ហាញពីផ្នែកតូចមួយដែលមានឥទ្ធិពលទៅលើការបញ្ចូលគ្នា។ ប៉ុន្តែពួកគេនិយាយថា៖ «យើងបានធ្វើឱ្យការបង្កគ្រោះថ្នាក់ (ដារ៉ារ) ជាមូលហេតុសម្រាប់បង្កើតសិទ្ធិអាទិភាព (ស៊ូហ្វអះ) លើផ្លែឈើ ដើម្បីកុំឱ្យបដិសេធអ្វីដែលស្ថិតនៅខាងក្នុងនោះ»។ ដូច្នេះ យើងបានអនុវត្តវាទៅលើផ្លែឈើដែលលំអងរួច។ ប្រសិនបើមូលហេតុនៃ «ការបង្កគ្រោះថ្នាក់» ត្រឹមត្រូវ នោះការផ្តល់ហេតុផលនេះនឹងត្រូវបដិសេធ ហើយប្រសិនបើ «ការបង្កគ្រោះថ្នាក់» មិនត្រឹមត្រូវ នោះយើងនឹងមិនសម្រេចឱ្យវាស្ថិតនៅក្រោមសិទ្ធិអាទិភាព (ស៊ូហ្វអះ) នោះទេ។

ជំពូកទីបី៖ ការរៀបរាប់អំពីគោលការណ៍នៃភស្តុតាងនៅក្នុងការជជែកដេញដោល (មូណាហ្សារ៉ោះ) លោកគ្រូ អាប់ប៊ូ អ៊ីស្ហាក រួមជាមួយក្រុមអ្នកប្រាជ្ញមួយចំនួនបានមានប្រសាសន៍ថា៖ ការប្រើប្រាស់វិធីសាស្ត្រ «តារគីប» (ការផ្សំភស្តុតាង) គឺត្រឹមត្រូវ ហើយថែមទាំងបានលើកតម្កើងវាជាងវិធីសាស្ត្រដទៃទៀត ដោយសារវាជាវិធីសាស្ត្រដែលជៀសផុតពីការជំទាស់បានច្រើនជាង។ ចំណែកអ្នកប្រាជ្ញខ្លះទៀតបានផ្តល់អាទិភាពដល់វិធីសាស្ត្រផ្សេង ហើយខ្លះទៀតចាត់ទុកថាវាមានកម្រិតស្មើគ្នា។ ចំណែកឯ កាឌី អាប់ប៊ូ បាកា បានមានប្រសាសន៍ថា៖ ការប្រើប្រាស់ «តារគីប» គឺមិនត្រឹមត្រូវ (បាតិល)។ លោកគ្រូ អាប់ប៊ូ អ៊ីស្ហាក បានលើកយកហេតុផលមកបញ្ជាក់ថា៖ គោលបំណងនៃការជជែកដេញដោល គឺដើម្បីដាក់សម្ពាធលើគូប្រជែង និងដើម្បីធ្វើឱ្យគំនិតកាន់តែច្បាស់លាស់ចំពោះបញ្ហាដែលស្មុគស្មាញ ហើយវិធីសាស្ត្រ «តារគីប» គឺមានប្រសិទ្ធភាពខ្ពស់ក្នុងការសម្រេចគោលបំណងនេះ។ ពិតមែនហើយ វិធីសាស្ត្រនេះមិនអាចយកជាការបានទេក្នុងការធ្វើ «អ៊ីជទីហាត» (ការវិនិច្ឆ័យបញ្ហាដោយអ្នកប្រាជ្ញ) ដូចជាការប្រើប្រាស់វិធីសាស្ត្រ «មូណាកូដោះ» (ការជំទាស់) ដែលគេប្រើតែក្នុងការជជែកដេញដោលប៉ុណ្ណោះ មិនមែនប្រើក្នុងការចេញ «ហ្វត្វា» (ការសម្រេចបញ្ហាផ្លូវច្បាប់) នោះទេ។ ម្យ៉ាងទៀត មិនមានចំណុចខ្វះខាតអ្វីនៅក្នុង «តារគីប» ក្រៅពីករណីដែល «អ៊ីលឡោះ» (មូលហេតុនៃច្បាប់) នៃប្រភពដើមនៅមានភាពខ្វែងគំនិតគ្នា ដែលក្នុងករណីនេះ អ្នកប្រើប្រាស់ត្រូវតែមានភស្តុតាងបញ្ជាក់ពីមូលហេតុនោះ។ ប្រសិនបើគាត់មិនអាចបញ្ជាក់បាន ទើបវាចាត់ទុកថាជាមោឃៈ មិនមែនដោយសារតែវិធីសាស្ត្រ «តារគីប» នោះទេ។ ចំណែកមតិដែលត្រូវបានជ្រើសរើសគឺ៖ «តារគីប» គឺជាវិធីសាស្ត្រមិនត្រឹមត្រូវ ព្រោះវាជាទម្រង់មួយនៃ «គីយ៉ាស» (ការប្រៀបធៀប) ដែលមិនត្រូវបានរាយការណ៍មកពីសម័យកាលរបស់ក្រុមសហាបះ (សូមអល់ឡោះមេត្តាដល់ពួកគេ) ហើយពួកគេក៏មិនបានយល់ពីវិធីសាស្ត្រនេះដែរ។ វាទើបតែត្រូវបានបង្កើតឡើងកាលពីហាសិបឆ្នាំមុននេះប៉ុណ្ណោះ។ ប្រសិនបើវាជា «គីយ៉ាស» ដែលត្រឹមត្រូវ មែននោះ ក្រុមអ្នកប្រាជ្ញជំនាន់មុនៗប្រាកដជាបានដឹងរួចមកហើយ។ ម្យ៉ាងទៀត នៅក្នុងក្បួននៃការជជែកដេញដោល វិធីសាស្ត្រនេះគឺជាការចេញក្រៅពីគោលដៅនៃបញ្ហា។ ឧទាហរណ៍៖ អាយុពេញវ័យ និងមូលហេតុរបស់វា មិនមែនជាចំណុចដែលនាំឱ្យមានការពិចារណាលើការដកហូតសិទ្ធិរបស់ស្ត្រីនោះទេ ហើយវាក៏មិនមែនជាផ្នែកមួយនៃបញ្ហានេះ ឬជាលទ្ធផលរបស់វាដែរ។ ដូច្នេះ ការប្រើប្រាស់វិធីសាស្ត្រនេះ គឺជាការតោងជាប់នឹងរឿងដែលមិនពាក់ព័ន្ធនឹងសំណួរ។ ចំពោះការប្រើប្រាស់ «មូណាកូដោះ» (ការជំទាស់) វិញ ទោះបីជា កាឌី អាប់ប៊ូ បាកា មិនយល់ស្របនឹងការប្រើប្រាស់វាក៏ដោយ ប៉ុន្តែប្រសិនបើយើងយល់ឃើញថាវាត្រឹមត្រូវ នោះវានឹងធ្វើឱ្យគូប្រជែងធ្លាក់ក្នុងភាពទាល់ច្រកចំពោះបញ្ហា «ហ្វិកហ៍ហ៍» (នីតិសាស្ត្រ) នោះ។ ចំណែក «តារគីប» គឺនាំឱ្យទាំងពីរនាក់ចេញឆ្ងាយពីបញ្ហា។ ចំពោះអ្វីដែលលោកបានលើកឡើងថា «អ៊ីលឡោះ» នៃប្រភពដើមតែងតែមានភាពខ្វែងគំនិតគ្នា ហើយអ្នកប្រើប្រាស់អាចបញ្ជាក់ពីវាបាននោះ យើងមិនបដិសេធវាដោយសារតែវាមានភាពខ្វែងគំនិតគ្នានោះទេ ប៉ុន្តែយើងបដិសេធព្រោះវាជាការចេញក្រៅពីបញ្ហា។ ប្រសិនបើគាត់អាចបញ្ជាក់ពី «អ៊ីលឡោះ» នៃប្រភពដើមបាន នោះគាត់មិនចាំបាច់ត្រូវការប្រភពដើមនោះទៀតទេ ហើយគាត់នឹងក្លាយជាអ្នកលើកយកភស្តុតាងដោយផ្ទាល់ ដែលធ្វើឱ្យវិធីសាស្ត្រ «តារគីប» របស់គាត់ក្លាយជាមោឃៈ។ ចំពោះពាក្យដែលថាគោលបំណងគឺដើម្បីធ្វើឱ្យគំនិតច្បាស់លាស់ យើងឆ្លើយតបថា៖ មែនហើយ គឺច្បាស់លាស់ក្នុងបញ្ហានោះ មិនមែនច្បាស់លាស់ក្នុងរឿងដែលគ្មានការពាក់ព័ន្ធនឹងបញ្ហានោះឡើយ។

ជំពូកទីបួន៖ ស្តីពីការផ្ទេរមូលហេតុ (អត្តអតឌីយ៉ះ - At-Ta'diyyah) អ្នកដែលយល់ស្របនឹងការប្រើប្រាស់ «ការផ្សំ» (តារគីប - Tarkib) បានចាត់ទុកថា ការផ្ទេរមូលហេតុ (អត្តអតឌីយ៉ះ) គឺជាសំណួរដ៏ត្រឹមត្រូវមួយដែលត្រូវសួរទៅលើការផ្សំនោះ។ ទម្រង់របស់វាគឺ៖ នៅពេលដែលអ្នកសួរបានសួរទៅលើទស្សនៈរបស់អ៊ីម៉ាម ស៊ីហ្វៃ (សូមអល់ឡោះមេត្តាដល់លោក) ដែលថា «នាងគឺជាស្ត្រី ដូច្នេះនាងមិនអាចរៀបការដោយខ្លួនឯងបានឡើយ ដូចគ្នានឹងក្មេងស្រីអាយុដប់ប្រាំឆ្នាំដែរ»។ អ្នកសួរនោះនិយាយថា៖ «ខ្ញុំបានទាញយកមូលហេតុពីដើមហេតុគឺភាពក្មេងខ្ចី (អស្ស៊ីហ្គ័រ - As-Sighar) ហើយខ្ញុំបានផ្ទេរវាទៅលើការហាមឃាត់រាល់សកម្មភាពដទៃទៀត»។ ដូច្នេះ វាបានផ្ទុយទៅនឹងអ្វីដែលគាត់បានទាញយកពីភាពជាស្ត្រី ហើយវាមានភាពស្មើគ្នាក្នុងការអនុវត្ត។ ដូចគ្នានេះដែរ នៅពេលដែលគាត់និយាយថា «នាងគឺជាស្ត្រីដែលមិនទាន់មានបទពិសោធន៍ជាមួយបុរស ដូច្នេះនាងត្រូវស្ថិតក្រោមការបង្ខិតបង្ខំ (អ៊ីជបារ - Ijbar) ដូចគ្នានឹងក្មេងស្រីអាយុដប់ប្រាំឆ្នាំដែរ» ក្នុងបញ្ហានៃការបង្ខិតបង្ខំស្ត្រីព្រហ្មចារី។ អ្នកសួរនោះនិយាយថា៖ «ខ្ញុំបានទាញយកមូលហេតុគឺភាពក្មេងខ្ចី ហើយខ្ញុំបានអនុវត្តវាទៅលើស្ត្រីមេម៉ាយដែលនៅក្មេង»។ ពួកគេបានអះអាងថា ការផ្ទេរមូលហេតុនេះមានកម្លាំងខ្លាំងជាង ពីព្រោះភាពក្មេងខ្ចីចំពោះអ៊ីម៉ាម ស៊ីហ្វៃ មិនមែនជាមូលហេតុ (អ៊ីលឡះ - 'Illah) នៃការបង្ខិតបង្ខំឡើយ ដោយមានភស្តុតាងពីករណីស្ត្រីមេម៉ាយដែលនៅក្មេង ដូច្នេះគាត់មិនអាចអះអាងបែបនោះបានទេ។ ទស្សនៈដែលត្រូវបានជ្រើសរើសគឺ៖ សំណួរនៃការផ្ទេរមូលហេតុគឺមិនត្រឹមត្រូវ បន្ទាប់ពីការទទួលយកការផ្សំ (តារគីប) ពីព្រោះអ្នកផ្តល់មូលហេតុ (មូអល់លីល - Mu'allil) នឹងនិយាយថា៖ «ប្រសិនបើអ្នកមិនទទួលស្គាល់ថា ភាពជាស្ត្រីគឺជាមូលហេតុទេ ចូរអ្នកបង្ហាញភស្តុតាងបញ្ជាក់វា ហើយអ្នកត្រូវតែបដិសេធវា។ ប៉ុន្តែប្រសិនបើអ្នកទទួលស្គាល់ នោះយើងមិនចាំបាច់ផ្ទេរវាឡើយ ដូចទៅនឹងការទាញយកមូលហេតុរបស់អ្នកបង្ខិតបង្ខំ (មូជប៊ីរ៉ះ - Mujbirah) ដែរ»។ ឬមួយអ្នកដែលត្រូវបានសួរ ទទួលស្គាល់ដោយការជជែកវែកញែកថា មានភាពក្មេងខ្ចីនៅក្នុងបញ្ហានៃការរៀបការដោយគ្មានអ្នកអាណាព្យាបាល ហើយទទួលស្គាល់ថាវាជាមូលហេតុមួយ ហើយនិយាយថា៖ «ចូរប្រមូលផ្តុំរវាងមូលហេតុទាំងពីរនេះ»។ ហើយគាត់ទទួលស្គាល់ពីវត្តមានរបស់វានៅក្នុងបញ្ហានៃការបង្ខិតបង្ខំស្ត្រីព្រហ្មចារី ទោះបីជាគាត់មិនបានផ្តល់មូលហេតុដោយសារវា (ភាពក្មេងខ្ចី) ក៏ដោយ នោះការផ្តល់មូលហេតុដោយសារវា មិនអាចជួយអ្វីដល់គាត់បានឡើយ។ ចំណែកឯការផ្សំនៃលក្ខណៈ (តារគីប៊ុលវ៉ាសហ្វ - Tarkibul Wasf) វិញ ពួកគេបានអះអាងថា ការផ្ទេរមូលហេតុគឺជាមូលហេតុមួយក្នុងការទទួលយក ឬបដិសេធ ដែលផ្អែកទៅលើការទទួលយកភាពខុសគ្នារវាងលក្ខណៈ និងបទបញ្ញត្តិ (ហ៊ូកុំ - Hukm) និងការបដិសេធវា ដូចទៅនឹងភាពខុសគ្នាដែលអ្នកសួរបានលើកឡើងរវាងការលែងលះ (តាលីក - Talaq) និងការធ្វើហ្ស៊ីហារ (Zihar)។ ប្រសិនបើអ្នកផ្តល់មូលហេតុនិយាយថា៖ «អ្នកណាដែលការលែងលះរបស់គាត់ត្រឹមត្រូវ នោះការធ្វើហ្ស៊ីហាររបស់គាត់ក៏ត្រឹមត្រូវដែរ ដូចទៅនឹងមូស្លីមដែរ»។ ទស្សនៈដែលត្រូវបានជ្រើសរើសគឺ៖ ការផ្ទេរមូលហេតុមិនអាចបដិសេធទៅលើការផ្សំនៃលក្ខណៈបានឡើយ ពីព្រោះវាជាការចាំបាច់ដែលការផ្សំនោះត្រូវកើតឡើងពីបទបញ្ញត្តិមួយ។ ដូច្នេះគាត់និយាយថា៖ «អ្នកណាដែលមិនត្រូវទទួលទោសប្រហារជីវិត នៅពេលដែលគាត់សម្លាប់ដោយវត្ថុធ្ងន់ នោះគាត់ក៏មិនត្រូវទទួលទោសប្រហារជីវិតដោយដាវដែរ»។ ដូច្នេះ គាត់មិនអាចបង្ហាញអត្ថន័យណាមួយពីការសម្លាប់ដោយវត្ថុធ្ងន់មកប្រឆាំងនឹងវាបានឡើយ ហើយអ្នកដែលត្រូវបានសួរមិនបានប៉ះពាល់ដល់អត្ថន័យនោះទេ ហើយគាត់ក៏មិនអាចជំទាស់ដោយបទបញ្ញត្តិផ្សេងបានដែរ។ ពិតមែនហើយ ប្រសិនបើគាត់និយាយបែបនោះដោយសារតែមានការខ្វះខាតនៅក្នុងឧបករណ៍ នោះគឺជាការបញ្ជាក់ពីគាត់ថា អ្នកដែលត្រូវបានសួរបានចេញក្រៅពីគោលបំណងនៃបញ្ហានេះ ហើយវាជាការពិតដែលកើតឡើង ហើយវាមិនមែនជាការផ្ទេរមូលហេតុអ្វីឡើយ។ អល់ឡោះគឺជាអ្នកដែលដឹងច្បាស់បំផុត។

ជំពូកទីដប់៖ ស្តីពីការជំទាស់ (អាល់-I’tiradat) ការជំទាស់ត្រូវបានបែងចែកជាពីរប្រភេទគឺ៖ ការជំទាស់ដែលត្រឹមត្រូវ (Sahih) និងការជំទាស់ដែលមិនត្រឹមត្រូវ (Fasid)។ ការជំទាស់ដែលត្រឹមត្រូវមានប្រាំបីប្រភេទ៖ ប្រភេទទីមួយ៖ ការហាមឃាត់ (អាល់-Man’u)។ ប្រសិនបើការជំទាស់នេះសំដៅទៅលើលក្ខណៈនៃមូលហេតុ (Illah) អ្នកផ្តល់មូលហេតុចាំបាច់ត្រូវតែបញ្ជាក់ពីភាពត្រឹមត្រូវនៃមូលហេតុនោះ។ ការជំទាស់ទៅលើមូលដ្ឋានគ្រឹះ (Asl) អាចធ្វើឡើងតាមបួនវិធី៖ ការបដិសេធថាវាជាមូលហេតុ, ការបដិសេធថាអ្វីដែលគេលើកឡើងនោះជាមូលហេតុបន្ទាប់ពីបានទទួលស្គាល់មូលដ្ឋានគ្រឹះ, ការបដិសេធថាអ្វីដែលគេកំណត់ជាមូលហេតុនោះមិនមានវត្តមានពិតប្រាកដ, ឬការបដិសេធទៅលើសេចក្តីសម្រេច (Hukm)។ សម្រាប់អ្នកផ្តល់មូលហេតុ គឺគ្រាន់តែបង្ហាញពីអត្ថន័យដែលសមហេតុផលសម្រាប់សេចក្តីសម្រេចនៅក្នុងមូលដ្ឋានគ្រឹះនោះ គឺគ្រប់គ្រាន់ដើម្បីទប់ទល់នឹងការជំទាស់ទាំងអស់នេះ។ ប្រភេទទីពីរ៖ ការយល់ស្របតាមលទ្ធផល (អាល់-Qawl bil-Mujab)។ នេះគឺជាការជំទាស់ដែលធ្វើឱ្យអ្នកឆ្លើយតបត្រូវដាច់សេចក្តី និងធ្វើឱ្យគោលបំណងរបស់គាត់បរាជ័យ។ អ្នកខ្លះនិយាយថា វាមិនមែនជាការជំទាស់ទេ ព្រោះវាជាការយល់ស្របទៅនឹងមូលហេតុ ហើយភាពខុសគ្នានេះគ្រាន់តែជាបញ្ហានៃការប្រើពាក្យតែប៉ុណ្ណោះ។ ការយល់ស្របតាមលទ្ធផលមិនអាចកើតឡើងបានទេ ប្រសិនបើមានការបញ្ជាក់យ៉ាងច្បាស់លាស់អំពីសេចក្តីសម្រេចដែលមានជម្លោះ។ ប្រភេទទីបី៖ ការបដិសេធដោយសារការដាច់សេចក្តី (អាល់-Naqd)។ អត្ថន័យរបស់វាគឺការបង្ហាញពីមូលហេតុដែលសេចក្តីសម្រេចមិនកើតឡើងតាមនោះ។ ការជំទាស់នេះមិនអាចធ្វើឡើងចំពោះមូលហេតុដែលមិនច្បាស់លាស់ (Mujmal) បានទេ ព្រោះវាជាមោឃៈដោយសារភាពមិនច្បាស់លាស់របស់វា។ ផ្ទុយទៅវិញ គេត្រូវតែសាកសួរឱ្យបានច្បាស់លាស់។ ការសាកសួរមានន័យថា ការស្នើសុំឱ្យបកស្រាយនូវអ្វីដែលមិនច្បាស់លាស់សម្រាប់អ្នកសួរ ដោយសារកម្រិតនៃការយល់ដឹងរបស់គាត់។ ទាក់ទងនឹងការបដិសេធដោយសារការដាច់សេចក្តី (Naqd) មនុស្សបានបែងចែកជាបីមតិ៖ ១. អ្នកខ្លះយល់ថា វាមិនមែនជាការជំទាស់ទេ ព្រោះមូលហេតុអាចត្រូវបានកំណត់ឱ្យនៅតែក្នុងវិសាលភាពជាក់លាក់មួយ។ ២. អ្នកខ្លះទៀតហាមឃាត់ការកំណត់វិសាលភាព (Takhsis) ទាំងស្រុង។ ៣. អ្នកខ្លះទៀតអនុញ្ញាតឱ្យកំណត់វិសាលភាពចំពោះមូលហេតុដែលត្រូវបានកំណត់ដោយអ្នកច្បាប់ (Shar') ប៉ុន្តែមិនអនុញ្ញាតចំពោះមូលហេតុដែលយើងទាញយកមកដោយខ្លួនឯងនោះទេ។ មតិដែលត្រឹមត្រូវបំផុតគឺថា ការកំណត់វិសាលភាព (Takhsis) មិនអាចប៉ះពាល់ដល់ខ្លឹមសារនៃមូលហេតុបានឡើយ ព្រោះវាជាទម្រង់ទូទៅបំផុតនៃការផ្តល់មូលហេតុ។ គេមិនអាចសង្ស័យចំពោះព្យាការី (ស.អ.វ) ថាបានកំណត់អ្វីមួយជាសញ្ញា (សញ្ញាណនៃច្បាប់) បន្ទាប់មកបែរជាបដិសេធសេចក្តីសម្រេចនៅពេលដែលមានសញ្ញានោះដោយគ្មានមូលហេតុនោះទេ។ ប៉ុន្តែ ការកំណត់វិសាលភាពអាចកើតឡើងចំពោះទីតាំងនៃមូលហេតុនោះ (Mahall) ដោយផ្អែកលើភស្តុតាងផ្សេងៗ។

ជំពូក៖ ការជំទាស់ទៅនឹងការបដិសេធ (ការដោះស្រាយលើចំណុចដែលត្រូវបានគេជំទាស់) អ្វីដែលអ្នកបញ្ញត្តិ (អល់ឡោះ និងរ៉សូល) បានបញ្ជាក់ពីមូលហេតុនៃបទបញ្ញត្តិ ទោះបីជាមានការបង្ហាញជាសញ្ញាក៏ដោយ ក៏វាបង្ហាញឱ្យឃើញថា នោះមិនមែនជាការបង្ហាញសញ្ញាទៅលើមូលហេតុដោយសារតែមានការកំណត់ជាក់លាក់ (តាក់ស៊ីស) នោះទេ។ អ្នកដែលអនុញ្ញាតឱ្យមានការកំណត់ជាក់លាក់ (តាក់ស៊ីស) និយាយថា៖ យើងរក្សាវាទុកនៅកន្លែងរបស់វា។ ជំពូកស្តីពីការដោះស្រាយការជំទាស់៖ ប្រសិនបើអ្នកលើកឡើងពីមូលហេតុ (មូអល់លីល) បាននិយាយថា៖ ការលក់អាហារដូរនឹងអាហារដោយមានការលើសលស់គ្នាគឺមិនអនុញ្ញាតឡើយ ដោយផ្អែកលើការប្រៀបធៀប (គីយ៉ាស) ទៅនឹងផ្លែឈើ (សាហ្វារជែល) ព្រោះវាមានលក្ខណៈដូចទៅនឹងស្រូវសាលី។ បន្ទាប់មកមានគេជំទាស់ថា៖ វាត្រូវបានបដិសេធដោយការលក់ស្រូវសាលីដូរនឹងស្រូវបាឡេ។ ក្រុមអ្នកតក្កវិជ្ជាបាននិយាយថា៖ វាគ្រប់គ្រាន់សម្រាប់គាត់ក្នុងការនិយាយថា ទម្រង់នៃពាក្យថា «អាហារ» គឺគ្របដណ្តប់ទាំងប្រភេទតែមួយ និងប្រភេទពីរផ្សេងគ្នា ហើយខ្ញុំមានបំណងតែប្រភេទតែមួយប៉ុណ្ណោះ ហើយពាក្យនេះក៏សមស្របនឹងអត្ថន័យនោះដែរ។ នេះមិនមែនជាការដោះស្រាយការជំទាស់នោះទេ ព្រោះគាត់បានបោះបង់ចោលនូវលក្ខណៈមួយក្នុងចំណោមលក្ខណៈទាំងពីរនៃមូលហេតុ (អ៊ីលឡះ) ឬបោះបង់ចោលទីតាំងនៃមូលហេតុនោះ។ ដូច្នេះ ចាំបាច់ត្រូវតែបញ្ជាក់ឱ្យច្បាស់ ហើយការបកស្រាយមិនអាចជំនួសការបញ្ជាក់ឱ្យច្បាស់លាស់បានឡើយ ដរាបណាគាត់មិនបាននិយាយវាដោយផ្ទាល់។ មែនហើយ ប្រសិនបើគាត់និយាយថា៖ អ្វីដែលកើតចេញពីទ្រព្យសម្បត្តិដែលត្រូវចេញហ្សាកាត់ និងអ្វីផ្សេងទៀត គឺមិនមានកាតព្វកិច្ចហ្សាកាត់ឡើយ។ បន្ទាប់មកមានគេជំទាស់ថា៖ វាត្រូវបានបដិសេធដោយអ្វីដែលកើតចេញពីសត្វដែលចិញ្ចឹមដោយស្មៅធម្មជាតិ និងសត្វដែលចិញ្ចឹមដោយចំណី។ ករណីនេះមិនមែនជាការជំទាស់ (ណាក់ដ៍) នោះទេ ព្រោះគេយល់បានយ៉ាងច្បាស់ពីបរិបទនៃស្ថានភាពរបស់គាត់ថា គាត់មានបំណងសំដៅទៅលើប្រភេទរួម (ជិនស៍) មិនមែនសំដៅទៅលើប្រភេទរង (នៅ) នោះទេ។